КИЛЕМ ТОКУУ

КИЛЕМ ТОКУУ – колдо же машина менен килем даярдоо процесси. Килем токуу – илгертен келе жаткан кол өнөрчүлүк. Алгач ал мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен элдерде пайда болгон. Бул кыр­гыз калкына да эзелтен тааныш. Килем түктүү жана түксүз болот. Килем түгү кыркылган же кыр­кылбай түймө түрүндө болушу мүмкүн (1-сүрөт). Кол менен токулганда түрдүү түстөгү жиптерди ар бир эриш жибине чалуу аркылуу килемдин түгү жасалат. Алар көбүнчө кош чалымдуу, кээде бир чалымдуу түймө түрүндө болот да, учу бетине чыгарылып, анан кыркылып ташталат (2-сүрөт). Катар жаткан бир өңчөй түймөчөлөрдөн кийин аркак жиби жүргүзүлүп, ал алдынкыларына ка­рай адыргы тарак менен ныктап урулат. Түк үчүн жүндөн ийрилген жип (кээде жи­бек жип), ал эми эриш жана арка­гына кебез жип колдонулат. Кө­бүнчө көп түстүү килем үчүн ке­без эриш жибинин ордуна ичке жибек жип алынат. Килемди машина менен токуу 1825-жылы Евро­пада пайда болгон. Буга 1806-жылы Жаккар ойлоп тапкан машина­нын түстүү кездеме жана килем токууга пайдаланылгандыгы түрткү бол­гон. Кол менен токулган килемге караганда машина менен токулган килемдин бышыктыгы, көркөм­дүк сапаты бир аз төмөнүрөөк болгондугуна карабастан, сырт­кы түрү жагынан андан кем ка­лышпайт, машина менен килем токууда иштин өндүрүмдүүлүгү жогорулап, продукциянын өздүк наркы төмөнүрөөк болот. Килем­чи кол менен жылына 10–12 м² ки­лем токуса, машина менен сааты­на 4–5 м² токулат. Машина ки­леми даярдоо шартына жана тү­рүнө жараша Жаккар машина­сында токулган, кош тилкелүү, тигилме түктүү жана башка болуп айыр­маланат. Жөнөкөй түксүз килем үчүн бир катар эриш жана аркак жиптер пайдаланылат. Түктүү килемде эки же үч катар эриш жана аркак жиптери болот.

2-сүрөт. а – кош чалымдуу илмек: Э – эриш, а1а2 – аркак жиптер; Т – түк илмектери; 1 – эки эриш жиби­не чалынган; 2 – эриш жибине кош­топ чалынган; 3 – бир эриш жибине чалынган; 4 – эки кабат эриш жиби­не чалынган (тигинен); б – бир жа­рым чалымдуу илмек: 1 – эки эриш жибине чалынган (солго карай); 2 – эки эриш жибине чалынган (оңго ка­рай); 3 – эриш жибине коштоп ча­лынган; 4 – эки кабат эриш жибине чалынган (тигинен).

1 – сүрөт. а – машина менен токул­ган түктүү килем жиптеринин айка­шы: Т – түгү; НЭ – негизги эриш жиби; а – аркак; к – кошумча эриш жиби; б – түгү кыркылбаган килем жиптеринин айкашы: Т – түгү, НЭ – негизги эриш жиби; а –аркак; к –кошумча эриш жиби.

Мындагы аркак жип­тер өз эриш жиптери менен гана эмес, жанаша эриш жиптер менен да илинишет. Түк бетине гана түшүрүлөт. Машина менен килем токууда негизги эриш жип үчүн кебез жип, түк үчүн жүн жип колдонулат. Килем токулуп бүткөндөн кийин ар түрдүү кошумча иштер аткарылып, килем­дин түгү кыркылат, ысык бууга кармалат, чети кайылат же чачы тагылат жана башкалар.