КАҢЛЫ

КАҢЛЫ , к а ң д ы – байыркы түрк уруулары­нын бирикмеси. Айрым окумуштуулардын пи­кири боюнча каңлылар юэчжи уруулары м-н тектеш болуп, б. з. ч. 2-кылымда – б. з. 5-кылымында алардан бөлү­нүп, Талас ж-а Аму-Дарыянын жээгине өз ал­дынча мамлекет (к. Каңгүй) түзүшкөн. Усундар­дын кысымынан алар Каспий ж-а Арал деңиз­дерин бойлой жылган, 568-жылы түрктөргө келген византиялык элчи Земарх каңлылардын жери ар­кылуу өткөнүн жазат. Диний көз карашы боюнча зороастризмди тутуп, ай-күн ж-а айрым жапайы жаныбарларга сыйынышкан (к. Тотемизм, Фе­тишизм). Алар алан, эфталит, сармат уруула­ры, Хазар кагандыгы, Батыш Түрк кагандыгы ж-а согду, араб мамлекеттери, Караханид мам­лекети м-н күрөш жүргүзүп, кээ бир учурда көз каранды абалда турушкан. 10–11-кылымдарда кыпчак­тардын үстөмдүгү күчөгөндө алардын союзуна кирсе, 13-кылымда союздун орчундуу бөлүгүн түзүп калган. Рашид ад-Диндин маалыматы боюнча каңлылар найман ж-а кыргыздар м-н жамаатташ Элуй Сирас ж-а Көк Ирдыш (Иртыш) дарыяларынын ор­тосунда жайгашкан. Плано Карпини ж-а Руб­рук 13-кылымда каңлыларды Сыр-Дарыянын төмөнкү агымында, Кара-Кумга чектеш аймакты мекен­деген дешет. 13-кылымда каңлылар Орто Азия аймагына (огуз-кыпчак этностук чөйрөсүнө) чачырап, но­гой, кара калпак, казак, крым татарлары ж. б. элдердин этностук негизин түптөгөн. Каңлы уруусу кыргыз урууларынын ичиндеги Булг(а)чынын тукуму катары Сайф ад-Дин Аксыкенти жаз­ган «Мажму ат-Таварихте» эскерилет.

Ад.: Абул-Гази бахадур хан. Родословие тюрков. Казань. 1908; Бартольд В. В. К истории культурной жизни Туркестана. Л., 1927.