КАЛЫГУЛ ЧЕЧЕН

КАЛЫГУЛ ЧЕЧЕН Алыбек уулу (1806, Чүй өрөөнү, азыркы Токмок шаары чен – 1899, ошол эле жер) – чечендиги жана калыстыгы менен таанылган кыргыз элчиси. Уруулар аралык чыр-чатак, ар кандай доо жана башка маселелерди чечүүгө катышып, эл оозу­на алынган. Кенесары хандын 1-чабуулунан (кара: Кенесары хандын чапкыны) кийин (1846) кыргыз­дардан элчи болуп казактарга барганда, Кене­сары үйүлгөн кылычтарды көргөзүп: «Силерди чаап алууга даярдап жатам»,– дейт. Анда Калыгул чечен: «Өткөн чабуулда мунуңар үйдө калды беле?» – дептир. Хан жооп таба албай: «Оозуңду жап!» – деп ачууланат. Ошондо чечен: «Мени кыргыздар эт жеп, кымыз ичүү үчүн эмес, керектүү сөз айтып келүүгө жиберген», – деп жал­танбай өз оюн билдирет. Кенесары сөзгө жыгылып, кыргыз менен убактылуу ынтымакка келүүгө ма­кул болгон жана Калыгул чеченге, олжого кеткен Таштан­бектин (Атакенин уулу) болот кылычын кайра бердирген. Кенесарынын колго түшүп, өлтүрүл­гөндүгүнө байланыштуу сыйлык берүү үчүн Ба­тыш Сибирь генерал-губернатору князь Горча­ков 1847-жылы июлда Ормон хан жана Жантай, Жан­гарач манаптарды Омск шаарына чакырган. Алар баруудан баш тартып, Ормон хан өз атынан уулу Үмөтаалыны, Жантай Калыгул чеченди, Жаңгарач тууга­ны Жалаңтөштү жиберген. Элчилер Омскга Ке­несарынын башын алып барып, анын кандай өлтүрүлгөндүгүн айтып беришкен. Туура көрсөт­мө бергендиги жана эрдиги үчүн Калыгул чечен Георгий тас­малуу күмүш медалы менен сыйланган. Орус бий­лигинин кыргыз элине көрсөткөн зордук-зомбу­лугун токтотууну суранып, Калыгул чечендин Алматыга (Верный) бир нече жолу барып келгендиги жөнүндө да маалыматтар бар. Тарыхчы Б. Солтоноев Калыгул чеченге жолугуп, кыргыздардын Кенесарынын баскынчылык жортуулдарына каршы күрөшү тууралуу даректүү маалыматтарды жазып алган.

Ад.: Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 1-том. Б., 1993; Эсенкул Төрөкан уулу. Кыргыздын кыскача санжырасы. Б. 1995; Алихан Букейхан (Степняк). Материалы к истории султана Кенесары Касымова. / Кыргызстан тарыхынын маселелери. № 4. Б., 2006.