«КЫРГЫЗ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ» БАШКЫ РЕДАКЦИЯСЫ

«КЫРГЫЗ ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫ» БАШКЫ РЕДАКЦИЯСЫ – универсал улуттук энциклопе­дия, аймактык жана тармактык энциклопедияларды, маалыматнаама басылмаларды, мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө багытталган окуу китептерименен окуу куралдарынжана көркөм адабияттарды ба­сып чыгаруучу мамлекеттик илимий мекеме. Алгач 1968-жылы Кыргыз ССР ИАнын алдында уюшулуп, 1974-жылы Кыргыз ССРинин Басма, полиграфия жана ки­теп соодасы боюнча Мамлекеттик тинин карамагына өт­көн. 1968–92-жылы Кыргыз Совет Энциклопедия­сынын (КСЭ) Башкы редакциясы аталган. 1992– 99-жылы чейин Кыргыз Энциклопедиясынын Баш­кы редакциясы, 1999–2010-жылы КРдин Президен­тине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комис­сиянын алдындагы Мамлекеттик тил жана энциклопе­дия борбору аталып келген. 2010-жылдын 21- декабрында «Кыргыз энциклопедиясы» Башкы редакциясы болуп кайрадан түзүлдү. Кыргызстандын тарыхындагы улуттук мүнөздөгү биринчи уни­версал энциклопедияны даярдоону уюштуруу жана басып чыгаруу өтө татаал жана убаракерчи­ликтүү иш болгон. 30 миңден ашык терминди ичине алган КСЭде илим-билимдин бардык тар­магын камтыган жалпы макалалардан сыртка­ры кыргыз элинин өткөндөгү тарыхы, эконо­микасы, илим-билими, маданияты, салт-санаасы ке­ңири чагылдырылган. Ал эми КСЭнин Кыргыз ССРине арналган атайын тому эки тилде (кыр­гызча жана орусча) чыккан. Уюштуруу иштерин жолго коюуда, энциклопедиянын сөздүктөрүн түзүүдө Ж. Алышбаевдин, томдорду басып чыга­рууда А. Табалдиевдин, Б. Орузбаеванын, энцик­лопедиялык стилди калыптандырууда С. Жи­гитовдун, ошондой эле иштин негизги аткаруучулары болгон энциклопедия кызматкерлеринин эмге­ги зор. 1976–82-ж-да 6 томдон турган «Кыргыз Совет Энциклопедиясынын» басылып чыгышы кыргыз элинин маданий турмушундагы зор та­рыхый окуя болгон. 1968–88-жылдары Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакция­сында 150гө жакын кызматкер, башкача айтканда 12 редак­ция, 8 бөлүм иштеп, аны башкы редакторлор: Ж. Алышбаев (1968–69), Б. Үмөталиева (1971– 73), А. Табалдиев (1973–75), Б. Орузбаева (1976– 88) жетектеген. Бул жылдары КСЭден сыртка­ры орус жана кыргыз тилдеринде «Кыргыз Со­веттик Социалисттик Республикасы» аттуу ата­йын 2 том, 4 томдон турган «Советтик энцик­лопедиялык сөздүк» (1984–87), кыргыз жана орус тилдериндеги «Фрунзе» энциклопедиясы (1984– 86), X. Карасаевдин «Орфографиялык сөздүгү» (1983), К. К. Юдахин түзгөн 40 миң сөздөн тур­ган «Кыргызча-орусча сөздүктүн» эки томдугу (1985), Х. Карасаевдин «Өздөштүрүлгөн сөздөр» (1986) аттуу сөздүгү ж. б. олуттуу эмгектер жа­рык көргөн. 1988–98-жылы Башкы редакцияны: М. Борбугулов, А. Карыпкулов, А. Стамов же­тектеген. Бул жылдары жарыкка чыккан эн­циклопедиялык басылмалар: «Ош областы» (1989); Кыргызстандагы жер-суу аталыштарын кам­тыган «Кыргыз жергеси» (1990); медицина боюнча «Ден соолук» жана эки томдуу «Айыл чарба» (1990); «Математика» (1991); «Ысык-Көл. На­рын» (1991; орус тилинде); эки томдуу «Манас» (1994); «Физика» (1994); «Чүй облусу» (1994)менен «Талас облусу» (1995) эки тилде; «Ысык- Көл облусу» (1995) кыргыз, орусжана англис тилдеринде; « Нарын облусу» (1998). 1999-жылы Мамлекеттик тилжана энциклопедия борбору­нун директору – Б. Калдыбаева, 2000-жылдан Д. Б. Андашев. Бул жылдары «Кыргызстан» ат­туу обзордук том кыргыз, орус тилдеринде, 2 томдон турган «Бул ким? Ал эмне?» аттуу бал­дар энциклопедиясы басылды. Мамлекеттик тилди өнүктүрүүгө багытталган Ж. Жусаевдин «Кыр­гыз тили», Б. Орузбаеванын эки бөлүмдөн тур­ган «Сөз курамы» аттуу окуу китептери жана бөбөктөр үчүн Д. Ботаханованын «Бабалар сөзү – акылдын көзү», Э. Абдулдаев, Н. Бейшекеев түз­гөн «Орусча-кыргызча сөздүк» (17 миң сөз), «Иш кагаздары»,Мамлекеттик тилге тиешелүү окуу курал­дары, тармактык, аймактык энциклопедиялар, терминдердин түшүндүрмө сөздүктөрү, кыргыз­ча-орусча, орусча-кыргызча сөздүктөр басылып чыкты. ошондой эле С. Станалиевдин «Касым Тыныс­танов», З. Сооронбаеванын «Чоочун киши», К. Ак­матовдун «Архат» сыяктуу көркөм адабийжана балдарга арналган чыгармалар, мындан сырт­кары «Кыргыз темир жолу», «Кыргыз милиция­сы» (1999), «Физкультура жана спорт» (2002), Химия (2003), «Жалалабат» (2003) аттуу энцик­лопедиялар жарык көрдү. Кыргыз энциклопе­диясынын жаңы басылмасын чыгаруу милдет­тендирилген КР Президентинин жарлыгына (21- январь, 2002-жылы) ылайык кыргыз тилинде 8, орус тилинде 4 томдон турган «Кыргызстан» улуттук универсал энциклопедиясы бекиген. «Кыргыз Совет Энциклопедиясында» 30% жергиликтүү материал камтылса, эми 50%ти түзөт. 2003-жыл­дан Башкы редактору Ү. Асанов, директору, жооптуу редактору Д. Андашев, Башкы редак­тордун орун басарлары З. Бейшеев, Ч. Жума­гулов. Азыр «Кыргызстан» энциклопедиясынын жаңы басылмасы 5 редакция жана бир бөлүмдүн күчү менен даярдалууда. Улуттук энциклопедия­ны даярдоо менен бирге анын негизин түзүүчү 8 терминол. сөздүк жана 17 илим тармагы боюнча эн­циклопедиялык окуу куралдары жарык көргөн. Улуттук энциклопедиянын жаңы басылмасын даярдоого республикага белгилүү окумуштуулар­ды жана коомдук ишмерлерди камтыган 30 ки­шиден турган редакциялык коллегия, илим тар­мактары боюнча 200 адисти камтыган 27 редакция­лык кеңеш көмөк көрсөтүп жатат. Редакцияда З. Бейшеев, Ч. Жумагулов, Б. Бегалиева, С. Тө­лөгөнова, Д. Акматова, Ө. Бараталиев, Ж. Жол­дошева сыяктуу дасыккан энциклопедисттер, Т. Сандыбаева, А. Абдырахманова, А. Касыма­лиев сыяктуу китеп ишин мыкты билген 38 адис эмгектенүүдө. Бул энциклопедия кыргыз элинин дүйнө таануусун, басып өткөн тарыхый жолун, илим-билимин ар тараптан чагылды­руучу, мамлекеттик тилди жүзөгө ашыруучу мамлекет­тин башкы китеби болуп эсептелет жана ал мур­дагы энциклопедиядан түп тамырынан бери айырмаланат. Кыргызстаннда илим-билимдин фунда­менталдуу түптөлүшү советтик доордо жогорку дең­гээлге жеткени менен кыргыз элинин байыртан берки басып өткөн жолу, көз каранды эместиги үчүн күрөшү, көрүнүктүү тарыхый инсандары ж. б. кыргыз тарыхынан толук орун албай кел­ген маалыматтарга жаңы өңүттөн кеңири орун берилди. 1938–39-жылдарда күнөөсүз репрессия­ланган инсандар, коллективдештирүү мезги­линде пайда болгон «басмачылык кыймылы», ошондой эле «Үркүн» окуясы архивдик материалдар аркылуу такталып, бүгүнкү көз караш менен жа­ңыланып киргизилди. Мындан сырткары совет идеологиясынын айынан айтылбай келген, би­рок кыргыз элинин тарыхына из калтырган белгилүү инсандар да Кыргыз Энциклопедиясы­нан биринчи жолу орун алышты. Кыргыз мам­лекеттүүлүгүн түптөөгө салым кошкон: Барсбек, Кубат бий, Мухаммед Кыргыз, Ормон хан ж. б., көз каранды эместик үчүн чет жерлик баскын­чыларга каршы күрөштү жетектеген: Тайлак баатыр, Нышаа баатыр, Жайыл баатыр, Атаке баатыр ж. б., кыргыз элинин ар кайсы мезгил­деги улуттук-боштондук кыймылын жетекте­ген: Канат хан, Полот хан ж. б., коңшу мамле­кеттерменен достук мамилесин түзгөн элчилер (орто кылымдагыжана 18–19-к-да Россияга бар­гандар): Эрен улук, Шергазы, Абдрахман Кучак уулу, Черикчи бий ж. б., эл башкарууда акыл­мандыгыжана көсөмдүгүменен кадыр-баркка ээ болгон: Садыр аке, Кыдыр аке, Курманжан дат­ка, Көкүм бий ж. б. Албетте А. Сыдыков, Ж. Абдрахманов, И. Айдарбеков баштаган Кыр­гыз мамлекеттүүлүгүн негиздөөгө салым кош­кондор, КРдин кийинки ишмерлери, согуштун жана эмгектин баатырлары, эл артисттери, эл жа­зуучулары, эл сүрөтчүлөрү, эл мугалимдери, дүйнөгө таанылган окумуштуулар, Кыргыз Рес­публикасынын окумуштуулары, УИАнын анык мүчөлөрү – академиктер, корреспондент мүчөлөрү, илим докторлору, дүйнөлүк, Европалык жана Азиялык олимпиялык оюндардын чемпиондору менен то­лукталды. Ошондой эле эгемендикке жеткенден ки­йинки Кыргызстанда болуп өткөн 2002-жылдагы «Аксы окуясы», 2005-жылдагы «Март ыңкыла­бы», 2010-жылдагы апрель революциясы сыяк­туу олуттуу окуялар чагылдырылат. Демокра­тиянын шарапатыменен Азамат Алтай ж-дө тар­жымал макала киргизилди. Мындан сырткары энциклопедиянын принциптерине ылайык адам баласынын тарыхы, көрүнүктүү өкүлдөрү, аалам түзүлүшү, дүйнөлүк процесстер, мамлекеттер, жан-жаныбар, өсүмдүктөр дүйнөсү, илим-техни­ка жетишкендиктери берилди. Ал эми техникалык ат­карылышыжана жабдылышы боюнча мурдагы энциклопедиянын форматын кайталабай, сту­денттер үчүн да, окуучулар үчүн да көтөрүп жүрүүгө ыңгайлуу, дүйнөлүк энциклопедиянын форматы тандалып алынды. Көркөм жасалга­ланышы жагынан да айырмаланат. Иллюстра­циялардын баары (карта, чийме, сүрөт ж. б.) баттама катары эмес, окурмандардын кабыл алуусуна жеткиликтүү болуусу үчүн ошол ма­каланын өзүндө түстүү же ак-кара түрдө берил­ди. Бул энциклопедия басылган кагазы боюнча да КМШ өлкөлөрүнүн энциклопедияларынан кый­ла айырмаланат. Мындан сырткары башка эн­циклопедиялык басылмаларды чыгарууга да көңүл бурулуп, «Алабука району» (2005), «Ток­тогул району» (2005), «Тогузторо району» (2007),

«Аксы району» (2008), «Кыргыз тилинин орфо­графиялык сөздүгү» (2009), «Суусамыр» (2010) ж. б. жарык көрдү.

Д. Андашев.