КАРАКАЛПАК РЕСПУБЛИКАСЫ

КАРАКАЛПАК РЕСПУБЛИКАСЫ , К а р а к а л ­п а к с т а н Өзбекстандын курамында. Аянты 164,9 миң км². Калкы 2 млн (2024); негизинен каракалпактар, ошондой эле өзбек, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Борбору – Нукус шаары. Каракалпак Республикасынын курамында 12 шаар, 14 шаарча бар. Шаар кал­кы 49%. Ири шаарлары: Нукус, Бируни, Ха­жейли ж. б. Каракалпак Республикасы Кызыл-Кум чөлүнүн түндүк-батышын, Үстүрт платосунун түштүк-чыгыш бөлүгүн, Аму-Дарыя­нын дельтасын ээлейт. Жери түзөң. Айрым жер­леринде гана тоо массивдери кездешет (ириси Султануиздаг, бийиктиги 473 мге чейин). Аму-Да­рыянын дельтасы баткактуу; майда көлдөрү бар. 1980-жылдардын аягында экологиялык кыйроого учу­раган аймак деп жарыяланган. Климаты кес­кин континенттик. Январдын орточо температурасы – 5°С, июлдуку 27°С. Жылдык жаан-чачыны 100 мм. Кыз-Кеткен ж. б. каналдар курулган. Курулуш материалдары, фосфорит, түстүү ме­талл, тальк, графит ж-а кайнатма туз казы­лып алынат. Аму-Дарыянын дельтасында шал­баалуу сары, Кызыл-Кумда кумдуу боз, Үстүрттө бозомук күрөң ж-а шор топурак басымдуу. Чөл өсүмдүктөрү (сөксөөл, шыбак ж. б.), токой (те­рек, жийде, тал, камыш ж. б.) өсөт.
Каракалпакстанда адамдар неолит доорунан жашайт. 16-кылымдын аягында орто азиялык жазууларда каракал­пактар өз алдынча эл катары көрсөтүлгөн. Алар 17-кылымда, 18-кылымдын ортосунда Сыр-Дарыянын ор­тоңку ж-а төмөнкү агымын мекендеп, жарым көчмөн турмушта жашаган. Хива хандары 1811-жылы каракалпактарды каратып, аларды Сыр-Дарыянын төмөн жагына көчүрүшкөн. Каракалпакстан 1873-жылы Россияга кошулган. 1917-жылы совет бийлиги орнотулуп, 1918-жылы апрелде Түркстан АССРинин курамына кирген. 1920-жылы Хива хан­дыгынын аймагында Хорезм Советтик Эл Республикасы түзү­лүп, сол жээкте отурукташкан каракалпактар анын курамына өткөн. Орто Азиядагы улуттук­ мамлекеттик чек салып бөлүшүүнүн жүрүшүндө Каракалпакстан би­ригишип, 1925-жылы февралда Казак АССРинин курамында Каракалпак АОсу уюшулган (1930- жылдын июлунан РСФСРдин курамында). 1932-жылы мартта Каракалпак АССРи болуп кай­радан түзүлгөн. 1936-жылдын декабрынан Өзбек ССРинин курамында. 1992-жылдын январынан азыркыдай аталып, Өзбекстан Республикасынын кура­мында. Пахта тазалоочу, кебез-кездеме, майжу­аз, курулуш материалдар, металл иштетүү өнөр жай ишканалары иштейт. Сугат дыйканчылыгы (гозо, шалы, беде), бакчачылык, жашылчачы­лык, мал чарбачылыгы (каракөл кою, бодо мал), жибекчилик өнүккөн. Жапайы айбанаттар да багылат. Тахиаташ ГРЭСи иштейт. Каракалпакстандын ай­магы аркылуу Орто Азия м-н Россиянын борбордук бө­лүгүн байланыштырган Бухара – Урал темир жолу, Орто Азия – Борбор газ кууру өтөт. Аму-Дарыяда, Арал деңизинде кеме жүрөт.