КАНТ (немис философу)

КАНТ Иммануил (22. 4. 1724, Кёнигсберг, азыр­кы Калининград – 12. 2. 1804, ошол эле жер) –

немис философу, немис классикалык филосо­фиясынын негиздөөчүсү. Кёнигсберг университетинин профессору. Петербург ИАнын чет элдик ардактуу мүчөсү (1704). 1747–55-жылдарда күн системасы­нын баштапкы тумандуулуктан келип чыкканды­гы жөнүндө космого­ниялык гипотеза­ны иштеп чыккан («Жалпы таби­гый тарых жана асман теориясы», 1755). 1770-жыл­дан «сынчыл фи­лософияны» өнүк­түрүп («Таза акыл-эсти сындоо», 1781; «Прак­тикалык акыл-эсти сындоо», 1788; «Ой жүгүртүү жөндөмдүүлүгүн сындоо», 1890) эмгектеринде кургак ой жүгүртмө метафизиканын ж-а скеп­тицизмдин догматизмине каршы чыгып, тааны­лып билинбөөчү «өзүндөгү нерселер» (туюмдун объективдүү булагы) ж-а чексиз, мүмкүн таж­рыйбалар чөйрөсүн түзүүчү таанылып билинүүчү кубулуштар жөнүндөгү дуалисттик окууну киргиз­ген. Таанымдын шарты – туюмдардын баш ала­мандыгын (хаосун) иретке салуучу жалпы маа­нилүү априордук формалар. Кудай, боштондук, өлбөстүк идеялары теориялык жактан далилденбеге­ни м-н «практикалык акыл-эстин» постулатта­ры, адеп-ахлактын зарыл өбөлгөлөрү болот. Парыз түшүнүгүнө негизделген Кант этикасынын борбордук принциби – категориялык императив. Канттын теориялык акыл-эс антиномиясы жөнүндөгү окуу­су диалектиканын өнүгүшүндө чоң роль ойногон. Марксизм-ленинизм классиктери Канттын фило­софиясын сынга алып, анда субъективдүү идеа­листтик, агностикалык ж-а материалисттик тенденция­лар аралашып кеткендигин көрсөткөн.