КЫРГЫЗ-КЫТАЙ ДИПЛОМАТИЯЛЫК МАМИЛЕЛЕРИ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КЫРГЫЗ-КЫТАЙ ДИПЛОМАТИЯЛЫК МАМИЛЕЛЕРИ</b> (о. к ы л ы м д а н – 18-к-д ы н а я&shy;г ы н а ч е й и н) – кыргыздар м-н Кытайдын
ортосундагы өз ара эл аралык расмий карым&shy;катнаштары. О. кылымдарда Енисей кыргыз&shy;дарынын, соңку мезгилдерде (18–19-к.) Теңир-
Тоо кыргыздарынын кытайлар м-н мамилеле&shy;ри тарыхый жагдайларга жараша өнүгүп кел&shy;ген. Тан императору Вэнь-цзундун (827–841)
ж-а У-цзенин (841–846) башкаруу мезгилинде
министрлик кызматта иштеген Ли Дэ-юй Кы&shy;тайдын кыргыздар ж-а уйгурлар м-н болгон ма&shy;милелерин чагылдырган расмий документтерди
чогулткан. Анда кыргыздардын Борб. Азияда
өз алдынча мамл. бирикмеси түзүлүп, аскердик&shy;саясий күчкө ээ болгон учурундагы (к. <i>Енисей кыргыздары, Кыргыздар, Кыргыз кагандыгы</i>) Кытай м-н өз ара элчилик-дипл. карым-катнаш&shy;тардын өнүгүшү ж-дө маалыматтар камтылган. Ли Дэ-юй түзгөн жылнаамада К.-к. д. м. би&shy;ринчи жолу 632-ж. император Тай-цзундун кыз&shy;маткери Ван И-хунду кыргыздарга элчи кылып жибергендиги м-н эскерилет. Кыргыз (цзяньгун)
өлкөсү биринчи элчилигин Кытайга 643-ж.
жөнөткөн. Ал эми 648-ж. кыргыз падышасы Сылифа (бийлик баскычындагы 3-даража) Ши&shy;бокюй (Сибоцюй) Ачжан башында турган кыр&shy;гыз элчилери Кытай императорунун сарайында кабыл алууда болгон. Император Тай-цзун ага сол канат гвардиясынын ардактуу генералы
«Цзо-тунь-вэй-цзянь-цзюнь» аскер чинин ж-а Кыргыз («Цзянь-кунь») обл-нун генерал-губер&shy;натору деген кызмат ордун берген. Кытай жыл&shy;наамаларында кыргыздардын бир нече жолу
Кытайга баргандыгы (707–723) тууралуу маалы&shy;маттар кездешет. Мындай байланыштар эки та&shy;раптын ортосундагы соода-экон. мамилелердин
өнүгүшүнө шарт түзгөн. 758-ж. Борб. Азия көч&shy;мөн уруулары, а. и. кыргыздар Уйгур каганды&shy;гынын үстөмдүгүндө калгандыгына байланыш&shy;туу жүз жылга жакын Кытай м-н болгон дипл. байланыштар үзүлүп, 9-к-дын орто ченинде кай-
<br type=PH info="740 КЫРГЫЗ-КЫТАЙ ДИПЛОМАТИЯЛЫК МАМИЛЕЛЕРИ"/>

[[File:КЫРГЫЗ-КЫТАЙ ДИПЛОМАТИЯЛЫК МАМИЛЕЛЕРИ4.png | thumb | 1758-ж. августтагы Кыргыз элчилерин кабыл алуу салтанаты. Сүрөт «Кыргызстан тарыхынын маселеле&shy;ри» журналынын ¹ 1 (2008) санынан алынды.]]
радан жанданган. 842-ж. Тяньдэцзюнга (им&shy;ператор сарайына) кыргыз каганынын каты м-н элчи Та-бу Хэцзу (Тапу Алп Сол) келген. 843-ж. кыргыз каганынын атынан Чжу-у Хэсу-
Чугу Алп Сол 2 аргымак алып барган ж-а кыр&shy;гыздарды өтө урматтагандыктан, император аны манжур хандыгынан келген элчиден жогору отургузуп, кыргыз каганынын сүрөтүн тартып
алууга буйрук берген. 860–873-ж. кыргыздардын
атынан элчилер 3 жолу барган. Алгачкы кыр&shy;гыз-кытай мамилелери Тан империясы кулаган&shy;га чейин (907) уланган. Мындан кийин соңку о. кылымдарда Енисей кыргыздарынын Кытай м-н болгон дипл. мамилелери тууралуу тарых&shy;та эч кандай маалыматтар эскерилбейт. О. кы&shy;лымдардагы К.-к. д. м. Кыргыз кагандыгынын Кытай м-н өз алдынча элчилик-дипл., о. эле соода-экон. ж-а саясий байланыштардын өкүм сүргөндүгүн ырастайт. К.-к. д. м. Жуңгар хан&shy;дыгы кулагандан (1758) кийин гана Теңир-Тоо кыргыздары м-н уланган. Анда эки тараптын ортосундагы саясий мамилелерди жөнгө салуу, кыргыздардын көчүп-конуу чек араларын ж-а конуш-жайыттарын аныктоо маселелери м-н байланышкан. Бул мезгилде Цин-Кытай импе&shy;риясы Чыгыш Түркстанды каратып алып, коң&shy;шу аймактарга да экспанциялык саясат жүргүзүү м-н кыргыз-казак конуштарына доомат артып баштаган. Аны м-н бирге эле Чыгыш Түркстан&shy;дын Цин бийликтеринин үстөмдүгүнө каршы башталган кыймылдарга кыргыздардын тиеше&shy;си бар экендиги ж-а алар м-н бейтарап мамиле түзүү максатында 1758-ж. июнь айында Синьц&shy;зяндагы Кытайдын аскер бийликтери Урдэн, То&shy;луньтай, Идамчаба ж-а Линьбао башында тур&shy;ган чабарман-элчилерин жиберген. Алар кыр&shy;гыз конуштарында болуп, императордун жар&shy;лыгы м-н кыргыз башчыларын тааныштырган. Ошол эле жылдын август айында түн. кыргыз урууларынын чоң бийи Маматкул Цин импера&shy;торуна Черикчи Темир уулу, Түлкү Айта уулу, Шербек Жакшыбай уулу ж-а Нышаа Кудай&shy;менде уулун элчиликке жөнөткөн. Орус маалы&shy;маттары б-ча 1758-ж. күзүндө Каңгайга салбы&shy;руунга келген Богдо ханга (императорго) жы&shy;йырмага чукул бурут өкүлдөрү баргандыгы ж-а андан ары аны м-н бирге Пекинге беш адам кет&shy;кендиги эскерилген. Кыргыз элчилери импера&shy;тор Цянь-Лундун (1736–95) алдында кытайлар
доомат арткан Ысык-Көлдүн чыгышы (Кеген-
<br type=PH info="КЫРГЫЗ МАМЛЕКЕТТИК ДЕНЕ ТАРБИЯ ЖАНА СПОРТ АКАДЕМИЯСЫ 741"/>

Каркыра, Иленин башы, Текес ж. б.) эзелтен бери эле кыргыздын ата-конушу экенин бы&shy;шыкташкан. Кыргыздардын Чыгыш Түркстан маселесине кийлигишпөөсүн ж-а өз алдынча көчүп-конуп, чек ара бузуп, конуш которбоосун талап кылышып, 1759-ж. Доктон баштаган Цин бийликтеринин чабармандары түш. кыргыз уруу&shy;ларынын башкаруучусу Ажы бийдин алдына барышкан. Аларга жооп кылып Ажы бий
өзүнүн элчиси Сары Күчүктү Синьцзяндагы Кы&shy;тай бийликтерине жиберген. Чыгыш Түркстан&shy;дагы түзүлгөн саясий кырдаалга байланыштуу 1760-ж. чек ара аймактарында жашаган чоң багыш, черик урууларынын атынан да Цин им&shy;ператоруна элчилер барган.


Ад.: <i>Кузнецов В. С.</i> Цинская империя на рубе&shy;жах Центральной Азии. Новосибирск. 1983; <i>Сапара&shy;лиев Д.</i> Взаимотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами XVIII веке. Б., 1995; <i>Бартольд В. В.</i> Избранные труды по истории народов и Кыргызстан. Б., 1996; Материалы по истории кыр&shy;гызов и Кыргызстана. Б., 2003. Т. 2.

<p align='right'><i type='author'>Т. Асанов.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]