КОЛУМБИЯ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КОЛУ&#769;МБИЯ</b> , К о л у м б и я Р е с п у б л и&shy;к а с ы – Түш. Американын түн.-батыш бөлү&shy;гүндө жайгашкан мамлекет. Батышынан Тынч океан, түндүгүнөн Кариб деңизи м-н чулганат. Түн.-батышынан Панама, түн.-чыгышынан Ве-

[[File:КОЛУМБИЯ13.png | thumb | none]]
несуэла, түш.-чыгышынан Бразилия, түштүгүнөн Перу, түш.-батышынан Эквадор м-н чектешет. Аянты 1141,7 миң <i>км</i><sup>2 </sup>(Латын Америкасында 5-орун). Калкы 44,44 млн (2008; Латын Амери&shy;касындагы Бразилия, Мексикадан кийин 3-
орун). Борбору – Санта-Фе-де-Богота (Богота).<br>
Расмий тили – испан тили (этностук топтордун
тилдери да өздөрү жашаган жерлерде расмий тил болот). Акча бирдиги – колумбия песосу. Адм.-
айм. жактан 32 департаментке ж-а 1 борб. ок&shy;ругга бөлүнөт (к. таблицаны).

[[File:КОЛУМБИЯ14.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)]]
К. – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл ара&shy;лык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1946), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Анд тобу&shy;нун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), МЕРКОСУРдун (2004-жылдан ассоциа&shy;циялашкан) мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
. К. – унитардык мам&shy;лекет. Конституциясы 1991-ж. 4-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы –
президент, эл тарабынан 4 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы –
Конгресс (Сенат ж-а Өкүлдөр палатасынан тур&shy;ган парламент 4 жылга шайланат). Сенатка улуттук округдардан 100, индейлер жамааты&shy;нан 2, Өкүлдөр палатасына 166 сенатор шайла&shy;нат. Аткаруучу жогорку органы – улуттук өкмөт
(президент, министрлер – кабинеттин мүчөлөрү
ж-а адм. бөлүмдөрдүн директорлору). Өкмөт пар&shy;ламент алдында жооптуу. К-да көп партия&shy;луу система орун алган. Белгилүү партиялары: К. либералдар партиясы, К. консерваторлор пар&shy;тиясы, «Биринчи кезекте – Колумбия», Патриот&shy;тук союз.

==Табияты==
. К-нын аймагында бийик Колумбия Анд тоолору, Кариб деңизин ж-а Тынч океанды жээктей жаткан ойдуңдар, <i>Амазонка ойдуңунун</i> батыш бөлүгү, <i>Льянос-Ориноко</i> өзгөчөлөнүп ту&shy;рат. Тоолор өлкөнүн 33%ке жакын аймагын ээлейт. Колумбия Анд тоолору өлкөнүн батыш бөлүгүндө бири-бирине дээрлик жарыш созулуп,
Чыгыш, Борб., Батыш ж-а Жээк Кордильера

[[File:КОЛУМБИЯ15.png | thumb | Магдалена дарыясынын өрөөнү.]]
Анд тоолорун камтыйт. Алар бири-биринен Кау&shy;ка ж-а Магдалена д-нын өрөөндөрү аркылуу бө&shy;лүнөт. Чыгыш Кордильера бийик (5000 <i>м</i>ден ашык) ж-а жазы (270 <i>км</i>ге чейин) келип, кы&shy;рына байыркы ж-а азыркы мөңгүлөр пайда кыл&shy;ган рельефтин формалары мүнөздүү. Эң бийик
жери – 5775 <i>м</i> (Кристобаль-Колон чокусу). Борб.<br>
Кордильера – Колумбия Анд тоолорунун эң би&shy;йик кырка тоосу (5750 <i>м</i> – Уила; Руис жанар&shy;тоолору). Мында аракеттеги (бийикт. 4500 <i>м</i>) ж-а өчкөн жанартоолор арбын, Батыш Кор&shy;дильера Колумбия Анд тоолорунун эң жапыз бөлүгү (негизинен бийикт. 3000 <i>м</i> чамасында),

[[File:КОЛУМБИЯ16.png | thumb | Борбордук Кордильерадагы парамос.]]
байыркы ж-а азыркы вулканизм мүнөздүү. Жээк Кордильерасы – Анд тоолорунун эң кийин (жаш)
пайда болгон бөлүгү (бийикт. 1810 <i>м</i>ге чейин); капталдары салыштырмалуу тик. Кариб деңи&shy;зинин жээк түздүгүн мезгил-мезгили м-н суу каптап турат, агын суулардын өрөөндөрү м-н тилмеленген. К-нын түздүктүү чыгыш бөлүгүн калдык тоолуу бөксө тоолор ээлейт. Амазонка ойдуңу Амазонка д-нын көптөгөн куймалары м-н тилмеленген. Льянос-Ориноконун К-нын че&shy;тиндеги бөлүгү – деңиз деңг. 350 <i>м</i> бийиктикте
жаткан ж-а өтө тилмеленген түздүк. Тектон. жактан К-нын батыш бөлүгү <i>Түштүк Америка платформасына,</i> батышы Чыгыш Тынч океан кыймылдуу алкагынын Анд бүктөлүү кырчоо&shy;суна кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть, газ, темир, никель, жез, фосфорит, зымырыт (изумруд).<br>
К. экватор ж-а субэкватор климат алкакта&shy;рында жайгашкан. Жеринин деңиз деңг. би&shy;йиктигине жараша К-нын аймагы төмөнкү кли&shy;маттык алкактарга бөлүнөт: тьерра кальенте (ысык алкак), тьерра темплада (мелүүн алкак), тьерра фриа (суук алкак), тьерра элада (субни&shy;валь ж-а ниваль алкактары), аска-зоокалуу, кардуу алкак. Өлкөнүн аймагы б-ча темп-ранын ж-а нымдуулуктун зор айырмачылыгы мүнөздүү. Аба массаларынын циркуляциясы негизинен <i>ички тропиктик конвергенция зонасынын</i> жай&shy;гашуусуна байланыштуу. Жайында ал өлкөнүн түн. аймагында, кышында түштүгүндө жайга&shy;шат. К-нын түн. бөлүгүнө бир кургакчыл, бир нымдуу сезон мүнөздүү. Борб. ж-а түш. аймак&shy;тарында андай сезондор экиден болот. Колум&shy;бия Анд тоолору нымдуу тынч океан ж-а ама&shy;зонка аба массаларынын жолуна тоскоол бо&shy;луп турат. Тьерра кальенте өлкөнүн аймагынын 85%ин (1000 <i>м</i> бийиктикке чейин) ээлеп, Ко&shy;лумбия Анд тоолорунун этек бөлүктөрүн, Тынч океандын жээк түздүктөрүн, Амазонка ойдуңун, Льянос-Оринокону, Магдалена өрөөнүнүн ба&shy;сымдуу ж-а Каука д-нын өрөөнүнүн бир аз бө&shy;лүктөрүн камтыйт. Абанын жылдык орт. темп&shy;расы 24–28°С. Темп-ра сутка ичинде анча көп
өзгөрбөйт. Тынч океандын жээк түздүктөрү –
Жер шарындагы эң нымдуу жерлердин бири, анда жаан-чачындын көп жылдык орт. өлчөмү
9000 <i>мм</i>ге жетет (Чоко департаментинде); Туту&shy;нендо метеорол. станциясында 11 700 <i>мм</i> жаа&shy;гандыгы катталган. Амазонка ойдуңунун баты&shy;шында 5000 <i>мм</i>ден чыгышында 2000 <i>мм</i>ге че&shy;йин азаят. Кариб деңизинин жээгинде ж-а Лья&shy;нос-Оринокодо пассатка байланыштуу кургак&shy;чыл ж-а нымдуу сезондор даана байкалат. Ным&shy;дуу сезондо (май, октябрь) алаамат ташкындоо болуп турат. К-нын эң кургакчыл жери – Гуа&shy;хира ж. а. (мында жаан-чачын 300 <i>мм</i>ден аз түшөт). Тьерра темплада (өлкөнүн аймагынын 8%и) Колумбия Анд тоолорунун, о. эле Магда&shy;лена, Каука өрөөндөрүнүн капталдарын (1000–
2000 <i>м</i> бийиктиктерди) камтыйт. Абанын жыл&shy;дык орт. темп-расы 17–24°С, темп-ранын жыл&shy;дык амплитудасы 2°Сден ашпайт. Жаан-чачын&shy;дын жылдык өлчөмү 1500–3000 <i>мм</i>, узакка со&shy;зулган ак жаан болуп турат. Абанын нымдуу&shy;лугу дайыма жогору. Тьерра фриа (6%) 2000–
3000 <i>м</i> бийиктиктерде жайгашкан аймактарга мүнөздүү. Бул алкакка (тоо аралык плато, ой&shy;дуңдарга) «түбөлүк жаз» климаты мүнөздүү; аба&shy;нын жылдык орт. темп-расы 12–17°С, темп-ра&shy;нын сутка ичиндеги амплитудасы 20°Сге чейин жетет, түн ичинде 0°Сден төмөн түшкөн учур&shy;лар да болот. Жаан-чачыны жыл ичинде жээк түздүктөрүнө караганда салыштырмалуу бир кылка жаайт; нымдуу эки (күзүндө ж-а жазын&shy;да) ж-а кургакчыл эки сезон болот. Жылдык
жаан-чачыны 1000–2000 <i>мм</i>; дээрлик туман ба&shy;сып турат. Тьерра элада 3000–4000 <i>м</i> бийиктик&shy;ке мүнөздүү. Айлык орт. темп-расы 13–16°С,
темп-ранын суткалык амплитудасы жогору. Андан жогору аска-зоокалар жайгашкан; кар
чегинин орт. бийикт. 5000 <i>м</i>. К-нын дарыяла&shy;ры өтө жыш, негизинен жамгыр суусунан кура&shy;лат; босоголуу. Негизги дарыялары: Магдалена (Каука м-н кошо), Атранто (Кариб деңизине
куят); Ориноконун куймалары – Гуавьяре,
Мета; Амазонканын куймалары – Путумайо
ж-а Какета. Чыгыш Кордильерада ж-а түндүк&shy;төгү ойдуңдарда көлдөр көп. Жер астындагы суу&shy;ларга да бай.<br>
Эң нымдуу аймактары (Тынч океан жээгин&shy;деги түздүктөр, Амазонка ойдуңу ж. б.) ж-а тоо этектери – дайыма жашыл жыш токой – <i>гилея</i>
же сельва (кызыл-сары латерит топурактуу), се&shy;зондуу нымдуу аймактары (Мета түздүктөрү) –
кызыл топурактуу льянос саваннасы, а. и. саз&shy;дуу (Кариб бою ойдуңу) же жалбырагын күбүүчү дайыма жашыл (негизинен тоолордо; күрөң&shy;кызыл латериттешкен топурактуу), түн.-чыгыш
чет жакасы ксерофилдүү бадалдар ж-а кактус
м-н капталган. Анд тоолорунун нымдуу кап&shy;талдарында бийиктик алкактуулук даана бай&shy;калат: тоо гилеясы (тропиктик туман токою)
3000–3200 <i>м</i> бийиктиктен жогору экватордук
бийик тоо шалбаасы – парамос, 4700–4800 <i>м</i>
бийиктикте кар зонасы м-н алмашат. Анддын
бөксө тоолорунун, ички капталдарынын ж-а
өрөөндөрүнүн өсүмдүктөрү адам баласынын чар&shy;балык аракетинен өтө өзгөрүп кеткен. Токоюн&shy;да маймыл көп, о. эле тапир, илендилер, ягуар,
кумурскачылар, кескелдириктер – игуан ж. б.
мекендейт; сууларында крокодил, балыктар –
пиранья ж. б. бар.<br>
К-да 41 улуттук парк, 9 фауна ж-а флора ре&shy;зерваты, 2 улуттук корук, 3 экол. корук бар. Жалпысынан өлкөнүн аймагынын 10%ке жа&shy;кыны корголот. Эң ирилери: Амазонияда –
Чирибикете (аянты 1,28 млн <i>га</i>), Рио-Пуре (1 млн <i>га</i>), Кауинари, Колумбия Анд тоолорун&shy;да – Эль-Кокуй, Кордильера-лос-Пикачос улут&shy;тук парктары. Лос-Катиос Улуттук паркы (Тынч океан жээгинин бир бөлүгү), Мальпело фауна ж-а флора резерваты (аты окшош аралды ж-а Тынч океандын аралды чулгаган акваториясын камтыйт) <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмеси&shy;не кирген.

==Калкы==
. Басымдуу бөлүгү (94,6%и) испан ти&shy;линде сүйлөгөн – <i>колумбиялыктар;</i> анын 30%и
актар, 51%и метистер, 10,6%и негрлер, 31%и самбо. Индейлер 3,4%ти түзөт, алардын көбү –
аравиктер (0,4%), а. и. гуахиралар (0,3%тен ашык), паэс (0,3%), чако (0,2%), чибча, тука&shy;но, кечуа ж. б. 2007-ж. төрөлүү 1000 адамга 20,2,
өлүм-житим 5,8 адам болгон. Өмүрдүн орт. узак&shy;тыгы 72,3 жыл (эркектер – 68,4, аялдар – 76,3
жыл). Курактык түзүлүшүндө балдардын (15 жашка чейинки) үлүшү 29,8%, эмгекке жарам&shy;дуу курактагылар (15–65 жаш) 64,8%, 65тен аш&shy;кандар 5,4%. Калкынын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 39 адам. Калкынын көбү өлкөнүн батыш (тоолуу) бөлүгүндө ж-а тоо аралык өрөөндөрүндө отурукташкан (бул аймактарда калктын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2</sup>де 100 адамдан ашат). Шаар калкы 73%ке жакын (негизинен калктын шаар&shy;ларга көп көчүп келүүсүнөн көбөйгөн). Ири шаарлары: Богота (калкы 7137,8 миң; 2008), Ме&shy;дельин (2283,4 миң), Кали (2167,5 миң), Кукута (589,6 миң), Соледад (524,5 миң), Букараманга (516,9 миң), Ибаге (488,3 миң). Өтө жакыр жа&shy;шагандар К-нын калкынын 49,2%ин түзөт
(2005). Өлкөнүн калкынын 90%и – католиктер;
3–13,5%и – протестанттар.

==Тарыхы==
. Археол. табылгалар К. аймагында адам соңку плейстоценден (мындан 12–11 миң
жыл мурда) баштап жашаганын далилдейт. Бул мезгилге таандык сөөк, таш куралдар Сабана&shy;де-Богота бөксө тоосундагы байыркы турак жай&shy;лардан табылган. Батыш К-да мындан 7–6 миң
жыл мурда дыйканчылык пайда болгон. Б. з. ч. 4–2-миң жылдыктарда К-нын Кариб деңиз жээ&shy;гинде шакек сымал кыштактар (Монсу, Пуэр&shy;то-Ормига ж. б.) болгон. Ал жерден геом. оймо&shy;чийме түшүрүлгөн карапа, таш куралдары та&shy;былган. К. аймагын байыртадан индейлер (16- к-дын башында индейлердин саны 2 млндой
болгон) мекендеген. 15–16-к-да К-ны испандар каратып, аны Жаңы Гранада деп атаган. Анын губернатору болуп Хименес де Кесада дайындал&shy;ган. Жаңы Гранада 1549-ж. аудиенсия, 1564-ж. Перу вице-королдугунун курамындагы пресиден&shy;сия статусуна ээ болгон. 1717-ж. ал вице-корол&shy;дукка айланып, курамына Эквадор, Венесуэла ж-а Панаманын азыркы аймактары кирген. Жаңы Гранаданын экон. өсүшүнүн негизги фор&shy;масы энкомьенда болгон. Жээк аймактарында плантациялык чарба (кофе, банан, бал камыш
өстүрүлгөн), борбордо ж-а чыгыш райондорунда
зымырат, алтын, күмүш кендери иштетилген. 17-к-дын аягында колониялаштыруудан индей&shy;лердин саны азайып, Африкадан кул негрлерди алып келе башташкан. Элдин көпчүлүгүн кре&shy;олдор түзгөн. 18-к-дын аягында Жаңы Гранада м-н <i>метрополия</i> ортосундагы мамиле курчуй баштаган. Испан бийлигинин экон. саясаты эл&shy;дин нааразылыгын туудурган. 1810-ж. 20-июл&shy;да испан үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүш чыгып, ал Латын Америкасындагы көз карандысыздык
үчүн согуштун негизги бөлүгүнө айланган. Кө&shy;төрүлүшчүлөр вице-королду кетирип, рев-ялык хунта деп аталган өз өкмөтүн түзүшкөн. 1811-ж. ноябрда Жаңы Гранада Кошмо провинциялар конфедерациясын түзүү ж-дө актыга кол коюл&shy;ган. Мамл. түзүлүш формасы (унитардык же федералдык республика) ж-дө маселени талкуу&shy;лоодо пикир келишпестиктер пайда болуп, фе&shy;дералисттер м-н централисттердин ортосунда күрөш күч алган. Провинцияларда ж-а шаар&shy;ларда көз карандысыз башкаруу органдары (хун&shy;талар) түзүлүп, өздөрүнүн эгемендигин жарыя&shy;лашкан.
1812–13-ж. С. <i>Боливар</i> жетектеген күчтөр
Жаңы Гранаданын көз карандысыздыгы үчүн болгон күрөшкө катышкан. Жаңы Гранада м-н Венесуэла патриотторунун биргелешкен күчтөрү испан аскерлерин талкалап, 1819-ж. 17-декабр&shy;да Ангостура (азыркы Сьюдад-Боливар, Венесуэ&shy;ла) ш-нда Улуу Колумбия федерациялык респ. (курамында Жаңы Гранада ж-а Венесуэла) түзүл&shy;гөн. С. Боливар Улуу Колумбия президенти, Ф. де Паула Сантандер вице-президенти болуп дайындалган. Экон. ж-а саясий байланыштар болбогондуктан, 1830-ж. Улуу Колумбия өз ал&shy;дынча мамлекеттерге (Венесуэла, Эквадор, Жа&shy;ңы Гранада) бөлүнүп кеткен. 1832-ж. Жаңы Гра&shy;нада (курамына Панаманын азыркы аймагы кир&shy;ген) конституция кабыл алып, президенттикке Ф. де Паула Сантандер шайланган. 1830-жыл&shy;дары Жаңы Гранадада эки ири партия (консер&shy;вативдик ж-а либералдык) түзүлгөн. Консерва&shy;торлор (боливарчылар) католик чиркөөсү м-н союздаш, борбордошкон күчтүү мамлекет түзүүнү максат кылса, либералдар (сантандерчилер) фе&shy;дерализм принциптерин ж-а жалпыга бирдей шайлоо укугун жакташкан. 1845-ж. консерва-

[[File:КОЛУМБИЯ17.png | thumb | none]]
тивдик партиянын өкүлү генерал Т. С. де Мос&shy;кера-и-Арболеда өлкөнүн президенти болгондон кийин экон. реформаларды жүргүзгөн. 1851-ж. Жаңы Гранадада кул сатуу жоюлган. 1863-ж. мамл. түзүлүштүн федерациялык бийликтин формасын бекемдеген конституция кабыл алын&shy;ган. Чиркөө мамлекеттен бөлүнгөн, респ. Ко&shy;лумбия Кошмо Штаты деп аталган. Президент
Р. Нуньес Моледонун убагында (1880–94; үз&shy;гүлтүк м-н) К-да мамл. түзүлүштүн унитардык системасын бекемдеген жаңы конституция ка&shy;был алынган (1886). Мамлекет Колумбия Респуб&shy;ликасы деп аталган. 1890-жылдары Р. Нуньес Моледо өлгөндөн кийин бийликте калган кон&shy;серваторлор м-н либералдардын ортосундагы каршылашуудан чыккан «миң күндүк» жаран-

дык согушта (1899–1902) 100 миңден ашык ко&shy;лумбиялыктар өлгөн. 19-к-дын 2-жарымында Панама мойногунда океан аралык канал куруу долбооруна байланыштуу К-га таасирин күчөтүү
үчүн Улуу Британия м-н АКШнын ортосунда
күрөш курчуган. АКШ каналга ээ болуу макса&shy;тында Панама департаментин К-дан бөлүүгө аракет жасаган. Натыйжада 1903-ж. ноябрда АКШнын колдоосу м-н Панама К-дан бөлүнүп,
өз алдынча Панама мамлекети түзүлгөн. 20-к&shy;дын башында К-нын экономикасы бир кыйла
өнүгүүгө (т. ж. салынып, кен иштетилген, тек&shy;стиль ө. ж-лары курулуп, кофе, банан планта&shy;циялары кеңейтилген ж. б.) жетишкен. 1- дүйнөлүк согуш жылдарында АКШ К. эко&shy;номикасынын маанилүү тармактарынан британ капиталын четтеткен. К-нын киреше бере тур&shy;ган ири аймактары амер. компаниялардын ко&shy;луна өткөн. Чет элдик капиталдын басымдуу&shy;лугу улуттук буржуазия ж-а жумушчулар кый&shy;мылынын нааразылыгын туудурган. 1919-ж. Колумбия Социалисттик партиясы, 1926-ж. Бо&shy;готада түзүлгөн Рев-ялык-соц. партиянын ба&shy;засында 1930-ж. Колумбия Коммунисттик пар&shy;тиясы түзүлгөн. 1934-ж. солчул либералдар өкүлү А. Лопес Пумарехо К-нын президенти болуп шайланып, 1886-жылдагы конституцияны кай&shy;ра карап чыгып, жумушчуларга иш таштоо уку&shy;гун берүү, 8 сааттык иш күнүн киргизүү, жыл сайын эмгек өргүүсүнө, оору же жумушсуздук б-ча жөлөкпул төлөө, профсоюз түзүү ж. б. то&shy;луктоолорду киргизген. Өндүрүштү жөнгө салуу ж-а ө. ж-ды өнүктүрүү максаты м-н өлкөнүн экономикасын көзөмөлдөө үчүн өкмөткө укук берилген. Боготада ун-ттик шаарча курулуп, билим берүү мамлекеттин көзөмөлүнө өткөн. 1938-ж. өлкөдөгү жүргүзүлгөн радикалдуу рефор&shy;малар консерватордук оппозициянын нааразы&shy;лыктарын пайда кылып, А. Лопес Пумарехо от&shy;ставкага кетүүгө аргасыз болгон. Өлкөнүн пре&shy;зиденттигине оңчул либерал Э. Сантос Монтехо шайланып, прогрессивдүү кайра түзүүлөрдү ток&shy;тоткон. К-нын АКШга экон. ж-а саясий көз карандылыгы күчөгөн. 1942-ж. А. Лопес Пума&shy;рехо президенттик шайлоодо кайрадан жеңиш&shy;ке ээ болгон. 1943-ж. ноябрда анын өкмөтү Гер&shy;манияга согуш жарыялаган. К. согуштук ара&shy;кеттерге катышкан эмес, бирок <i>антигитлердик коалиция</i> мамлекеттерине жардам (сырьё ж-а азык-түлүк) берген. 2-дүйнөлүк согуш учурунда
өлкөнүн экономикасы жогорулаган. 1946-ж. президенттик шайлоодо Консерватордук пар&shy;тиянын өкүлү М. Оспина Перес жеңип чыгып, бийликке келген консерваторлор демокр. күч&shy;төргө каршы террор компаниясын уюштуруш&shy;кан. Буга жооп катары Либералдар партиясы
өкмөт ж-а парламенттен өз өкүлдөрүн чакырып
алган. Өлкөдө башталган иш таштоолор, жал&shy;пы стачкага айланган. Оппозициянын башчы&shy;сы Х. Э. Гайтандын өлтүрүлүшү элдик көтөрү&shy;лүшкө алып келип, ал жарандык согушка ай&shy;ланган. 1957-ж. консервативдик ж-а либерал&shy;дык партиялар Улуттук фронт коалициясын түзүү ж-дө өз ара макулдашкан. Анда 1958-жыл&shy;дан бул партиялардын өлкөнү 16 жыл тең укук&shy;та башкаруусу каралган. 1960-жылдардын ба&shy;шынан тартып, Улуттук фронт саясаты бардык коомдук турмушту кучагына алган терең кри&shy;зиске учураган. Баңги зат өндүрүү күч алган. 1974-ж. паритеттик башкаруу мөөнөтү аякта&shy;ган. Өлкөгө жаңы президент либерал А. Лопес Микельсен шайланып, анын экономиканы кө&shy;төрүүгө ж-а чет элдик капиталга көз каранды болбоого жасаган аракеттери өлкөдөгү саясий кырдаалды жакшырта алган эмес. 1970-жыл&shy;дары К-да жаңы партизандык уюмдар пайда бол&shy;гон. 1978-ж. президенттикке шайланган либе&shy;ралдык партиянын өкүлү Х. С. Турбай Аяла&shy;нын учурунда К-нын экономикасы өнүккөн, би&shy;рок ал инфляция ж-а элдин турмуш деңгээли&shy;нин төмөндөшү, жарандык согуштун күчөшү м-н коштолгон. 1980-жылдары К-да ири нарко&shy;картелдер (а. и. Медельин ж-а Кали) түзүлүп,
өлкөнүн саясатына ж-а экономикасына теске&shy;ри таасирин тийгизип, куралдуу отряддарды каржылап турушкан. 2002-ж. оңчул либерал
өкүлү А. Урибе Велес К-нын президенти болуп шайланган (2006-ж. экинчи мөөнөткө кайра шайланган). Анын өкмөтү АКШнын колдоосу астында наркобизнеске каршы күрөшүүдө. 2004- жылдан Патриот планын (көтөрүлүшчүлөр кый&shy;мылынын иш-аракеттерин токтотуу, Эквадор аймагында партизандык базаларды жок кы&shy;луу ж. б.) ишке ашырууда. 2008-ж. колумбия&shy;лык аскер кызматкерлери (14 адам, а. и. өл&shy;көнүн президенттигине кандидат болгон И. Бе&shy;танкур да бар) туткундан бошотулган. Өлкөнүн ички саясий абалын тынчтык жол м-н жөнгө салууга аракеттенүүдө. Тышкы саясатта К-нын
башкы партнёру – АКШ, о. эле Европа ж-а Азия-
Тынч океан регионундагы мамлекеттер м-н ма&shy;милеси бекемделүүдө.

==Чарбасы==
. К. – Латын Америкасындагы турук&shy;туу өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн бири. ИДПнин жалпы көлөмү (2007-ж. 319,5 млрд доллар) б-ча Латын Америкасында Бразилия, Мексика, Аргентина ж-а Венесуэладан кийинки 5-орунду ээлейт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 6,7 миң доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,791 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен
75-орунду ээлейт; 2005).<br>
Өлкөнүн экономикасынын туруктуу өнүгүү&shy;сүнө 1990-ж. жүргүзүлгөн экон. реформа – адм.,
салык, банк, менчиктештирүү чаралары, о. эле
чет элдик инвестицияны тартуу, сырткы соода&shy;ны либералдаштыруу, региондогу өлкөлөр м-н экон. интеграцияны тереңдетүү б-ча мамл. сая&shy;сат түрткү болгон. К-да ондогон эркин экон. зона
(а. и. өндүрүштүк ж-а ил.-тех., туристтик ж. б.) түзүлгөн. Экон. өнүгүүсү импорттоо моделинен экспорттоо багытына өтө баштаган. К-да жүр&shy;гүзүлгөн экон. реформа «калтааруу терапиясын» киргизбегендиги, прагматизм ж-а консерватизм м-н мүнөздөлгөн, натыйжада региондогу башка
өлкөлөрдүн көбүнөн өзгөчөлөнүп, К-нын эко&shy;номикасында кескин төмөндөөлөр болгон эмес. 21-к-дын башталышында өлкөнүн туруктуу
өнүгүүсүнө – отун-энергетика ресурстарынын
(нефть, газ, таш көмүр, гидроэнергия) ж-а кен&shy;дин (никель, алтын, платина ж. б.) молдугу, о. эле жумушчу күчүнүн арзандыгы өбөлгө түз&shy;гөн. К. 2006-ж. экон. өсүүнүн темпи б-ча (6,8%) Латын Америкасында Венесуэла, Аргентина, Уругвайдан кийинки 4-орунду ээлеген. Эң жо&shy;горку темп – курулушта (14,4%), иштеп чыга&shy;руу ө. ж-нда (10,8%) ж-а соодада (10,7%) бай&shy;калган.<br>
Экон. өнүгүүсүндөгү азыркы негизги пробле&shy;малар – түшкөн кирешенин бирдей бөлүнбөшү
(өлкөнүн калкынын 10%ин түзгөн эң жакыр&shy;ларга кирешенин 7,9%и, ал эми 10%ин түзгөн бай адамдарга кирешенин 34,3%и бөлүнгөн), калктын басымдуу бөлүгүнүн жакырдыгы ж-а анын негизинде пайда болгон баңги зат өндүрүшү (эл аралык экон. ин-ттардын эсеби б-ча баңги бизнес чөйрөсүндө өлкөнүн ИДПсинин <sup>1</sup>/ ге жа&shy;кыны өндүрүлөт).<br>
ИДПнин структурасында 52,4%ти тейлөө
чөйрөсү, 35,6%ти ө. ж., 12%ти а. ч., токой чар&shy;басы ж-а балык кармоо түзөт. Чарбалык жак&shy;тан тоо аралык Магдалена, Каука өрөөндөрү ж-а аларды чектеп турган Борб. ж-а Чыгыш Кор&shy;дильера тоолорунун капталдары, о. эле Кариб деңизинин жээктери жакшы өздөштүрүлгөн, ал эми Тынч океандын жээктери, түздүктүү чыгыш ж-а түш.-чыгыш бөлүктөрү (Амазония, Льянос) анча өздөштүрүлгөн эмес.<br>
К. – индустриялык өнүгүү темпи (9,4%; 2007)
б-ча Латын Америкасында Чили, Панамадан кийинки 3-орунда. Жеңил (кездеме, кийим ж-а бут кийим чыгаруу), тамак-аш, отун (нефть
өндүрүү ж-а ылгоо, газ өндүрүү, таш көмүр ка&shy;зып алуу) ж-а химия ө. ж. өнүккөн. Ал эми машина куруу, кара ж-а түстүү металлургия, курулуш материалдар (цемент), токой ж-а жы&shy;гач иштетүү ө. ж. экинчи мааниде. 2006-ж. 25,6 млн т нефть өндүрүлгөн. Нефть өндүрүлгөн не&shy;гизги аймактары (50дөн ашык кени пайдала&shy;нылат): Магдалена д-нын өрөөнү, Кариб деңи&shy;зинин жээги, өлкөнүн түн.-чыгышы ж-а түш.- батышы. Өндүрүлгөн нефтинин 57%и өлкө ичинде керектелет, 43%и экспортко (анын 80%и АКШга) чыгарылат. Табигый газ (6,4 млрд <i>м</i><sup>3</sup>; 2006) адатта нефть м-н кошо өндүрүлүп (негизи&shy;нен Гуахира департаментинде), дээрлик барды&shy;гы өлкө ичинде пайдаланылат. Нефть ылгоочу
негизги борборлору – Барранкилья ж-а Карта-

[[File:КОЛУМБИЯ18.png | thumb | Барранкильядагы нефть-химия комплекси.]]
хена. К-да таш көмүрдүн ири запасы бар. Ка&shy;зып алынган көмүрдүн өлчөмү (65,5 млн т) б-ча дүйнөдө 10-, Латын Америкасында 1-орунду ээлейт. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 13,3 миң <i>МВт</i> (2006). 2006-ж. 50,47 млрд <i>кВт.с</i> электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 75%тейи ГЭСке таандык. 2006-ж. 644 миң т темир кенташ казылып алынып, 1,22 млн т болот өндүрүлгөн. Никель кенташынын запасы б-ча региондо Куба ж-а Доминика Респ-нан ки&shy;йинки 3-орунду, ал эми никель кенташын ка&shy;зып алуу ж-а ферроникель эриндисин өндүрүү (52,7 миң т; 2007) б-ча дүйнөдө Япониядан ки&shy;йинки 2-орунду ээлейт. О. эле жез, цинк, кор&shy;гошун өндүрүлөт. К-нын аймагынан эзелтен эле алтын, күмүш, платина казылып алынган. Ал&shy;тын казып алуу (2006-ж. 15,68 т; Латын Аме&shy;рикасыныкынын 8%и, дүйнөлүк алтындын 1%и) б-ча Перу, Бразилия, Чилиден кийинки 4-орунда турат. 18-к-да Антьокия кенинен дүйнө&shy;лүк алтындын 40%ке жакыны казылып алын&shy;ган К. зымырыт (изумруд) казып алуу б-ча дүй&shy;нөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; анын 90%и (5,73 млн <i>кар</i>) экспортко чыгарылат (дүй&shy;нөлүк экспорттун жарымына жакыны).<br>
К-нын машина куруу ө. ж. өнүгүү деңгээли б-ча региондо Бразилия, Мексика, Аргентина ж-а Венесуэладан кийин турат. Электр-тех. (ти&shy;ричилик электр приборлорун чыгарууну кошо), автомобиль, а. ч. машиналарын куруу (трактор ж. б. а. ч. техникасы), жыгач иштетүү, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. тармактары үчүн жабдуулар&shy;ды чыгаруунун, кеме ремонттоочу ж-а куруучу
ө. ж-нын мааниси зор. Машина куруу ө. ж-нын ири борборлору: Богота, Медельин, Барранки&shy;лья, Кили, Пальмира. Химия ө. ж. – орг. син&shy;тез продукцияларын (орг. кислота, спирт, аль&shy;дегид, кетон, фенол ж. б.), полимер материал&shy;дарын (синтездик чайыр, пластмасса, хим. була, синтездик каучук ж-а резина), синтездик боёк ж. б. чыгарат; о. эле таза күкүрт, таш туз ж-а деңиз тузу өндүрүлөт. Жыгач (а. и. баалуу
дарактар – каоба, махагони, окатеа, хинна да&shy;рагы ж. б.) Тынч океандын жээгиндеги то&shy;койлордон даярдалат; Амазонияда да жыгач даярдоо ылдам өнүгүүдө. Цемент өндүрүшү (9,96 млн т) б-ча Латын Америкасында Мексика, Бра-

зилия ж-а Венесуэладан кийинки 4-орунду ээлейт.<br>
Жеңил ө. ж. К-нын ички муктаждыгын то&shy;лук камсыз кылат. Текстиль (айрыкча кебез&shy;кездеме, о. эле кылторко), тигүү, трикотаж, бул&shy;гаары бут кийим ө. ж. өнүккөн. Тамак-аш
ө. ж. – кант, кофе, какао, эт, тамеки ж. б. чы&shy;гарат.<br>
А. ч-га жарактуу жеринин жалпы аянты 42,56 млн <i>га</i>, а. и. айдоо жери 2 млн <i>га</i> (анын 0,58 млн <i>га</i>сы жүгөрү, 0,44 млн <i>га</i>сы шалы), көп жылдык өсүмдүктөрү 1,61 млн <i>га</i>, калганы шалбаа ж-а жайыт. Негизги иштетилүүчү жер&shy;лери (сугат жери 0,9 млн <i>га</i>) Чыгыш, Борб. ж-а Батыш Кордильеранын тоо аралык өрөөндөрү ж-а Кариб деңизинин жээктери же Башкы тар&shy;магы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк (а. ч. продукция&shy;сынын наркынын 58%и); анын кыйла бөлүгү экспортко багытталган. Экспорттук маанилүү
өсүмдүктөрү: кофе, бал камыш, гүл, банан. К. кофени жыйноо (дүйнөлүк жыйымдын 10%ке жакыны) ж-а экспорттоо (дүйнөлүк экспорттун 12%тейи) б-ча дүйнөдө Бразилия, Вьетнамдан

[[File:КОЛУМБИЯ19.png | thumb | Кандиодогу кофе плантациясы.]]
кийинки 3-орунда. Кофе өндүрүшү а. ч. дүң про&shy;дукция наркынын 12,4%ин түзүп, анда 513 миң фермер чарбасы иштейт. Кофе плантациясынын жалпы аянты 874 миң <i>г</i>а чамасында. Кофенин 95%и экспортко чыгарылат; анын негизги кар&shy;дарлары: АКШ, Япония, Германия, Бельгия, Канада. Жыл сайын 22 млн т бал камыш (жа&shy;шыл масса) даярдалып, 2,4 млн т кант өндүрү&shy;лөт. Гүл өстүрүү экспортко багытталган; К. үзүл&shy;гөн гүлдү даярдоо б-ча дүйнөдөгү алдыңкы өлкө&shy;лөрдүн бири (238,6 миң т, 2007); негизинен –
атыр гүл, чеге гүл, хризантема, алстромерия өс&shy;түрүлөт. Гүл плантациясынын жалпы аянты 7,3 миң <i>га</i> чамасында. Аны экспорттоо б-ча дүйнөдө Нидерланддан кийинки 2-өлкө. Гүл са&shy;тып алуучу негизги өлкөлөр: АКШ (80%и), Рос&shy;сия, Улуу Британия, Канада, Япония, Герма&shy;ния. Банан да маанилүү экспорттук продукция&shy;га кирет; банан өндүрүшү (2007-ж. 1,54 миң т ) б-ча дүйнөдөгү алдыңкы 10 өлкөгө кирет; Ла&shy;тын Америкасында Бразилия, Эквадор, Коста- Рика, Мексикадан кийинки 5-орунда. Банандын
98%и (жылына 1,5 млн т ) экспортко чыгары&shy;лат. Өлкөнүн негизги азык-түлүгү – күрүч, жүгө&shy;рү, төө буурчак, тамыры азык өсүмдүктөр (ай&shy;рыкча кассава, юкка), жашылча; о. эле май пальмасы, пахта, соя, кунжут, тамеки, о. эле мөмө-жемиш (шабдаалы, өрүк, кайналы, алму&shy;рут, алма), манго, цитрус ж. б. тропик өсүмдүк&shy;төрү өстүрүлөт.<br>
Мал чарбасы ички муктаждыкты гана канаат&shy;тандырат. 2004-ж. 24,95 млн баш кара мал, 2,15 млн баш кой, 1,25 млн баш чочко, 1,2 млн баш эчки болгон; мал көптүгүнө карабай, анын продукциясынын өлчөмү чектелүү. Балык да кармалат.<br>
К. адатта «наркобарондордун чордону» делет:
кокаинди зор өлчөмдө өндүрүүчү ж-а экспорт&shy;тоочу дүйнөдөгү өлкө. Дээрлик бардык жеринде курамында наркотика бар өсүмдүктөр (кока ба&shy;далы, кара куурай, апийим), мыйзамсыз өстүрү&shy;лөт. Мындай жерлерге АКШ м-н бирдиктеги «Ко&shy;лумбия планын» жүзөгө ашырууда абадан уулуу химикаттарды чачышат.

==Транспорту==
. Транспорттун негизги түрү авто&shy;мобиль жолу (ага ички жүргүнчү ташуунун 95%и, жүк ташуунун 66%тен ашыгы, сырткы жүргүнчү ташуунун 6%и туура келет). Жалпы уз. 164,5 миң <i>км</i>. Негизги автомобиль жолдору:
Богота – Хирардот – Ибаге – Фресно – Богота;
Богота – Тунха – Букараманга – Санта-Марта –
Барранкилья – Картахена; Букараманга – Ку&shy;кута (Венесуэла м-н чек ара), Ипьялес (Эквадор м-н чек ара) – Пасто – Попаян – Кали – Буга&shy;лагранде – Ансерма – Медельин – Картахена ж.
б. Панамерика шоссесинин (ал Каука д-нын
өрөөнү м-н Медельин, Кали ш. аркылуу өтөт) мааниси зор. Т. ж. транспорту ички жүктүн (не&shy;гизинен минералдык сырьё ж-а а. ч. продукция&shy;сы) 30%тен ашыгын ташыйт. Т. ж-нун жалпы уз. 2,14 миң <i>км</i>. Дарыя транспорту ички жүктүн 2,6%ин, жүргүнчүлөрдүн 5%ке жакынын та&shy;шыйт. Өлкөнүн жетүүгө татаал айрым жерле&shy;рине жүк ташууда дарыя бирден-бир негизги жол болуп саналат. Ички суу жолунун пайдаланыл&shy;ган жалпы уз. 18,2 миң <i>км</i>. Эң маанилүү суу
жолу – Магдалена д. (1100 <i>км</i> аралыкка кеме
каттайт), анда дарыя транспортундагы жүктүн 55%ке жакыны, жүргүнчүнүн 40%тен ашыгы ташылат. О. эле Каука, Путамайо, Какета, Ат&shy;ранто, Сан-Хуан, Патия, Сину, Мета, Гуавьяре ж. б. дарыялары б-ча да кеме каттайт. Деңиз транспорту негизинен сырткы соода жүктөрүн
ташыйт. Ири порттору: Кариб деңизинде – Бар&shy;ранкилья, Картахена, Санта-Марта, Тынч оке&shy;андын жээгинде – Буэнавентура. Нефть ж-а
нефть продукту куурларынын жалпы уз. 8,5 миң <i>км</i>, газ куурунуку 4,4 миң <i>км</i>. Өлкөдө
жалпы 934 аэропорт бар; ирилери – Богота, Ме&shy;дельин, Барранкилья ж-а Кали ш-нда. Негизги экспорттук товарлары: нефть ж-а

[[File:КОЛУМБИЯ20.png | thumb | Колумбия акчасы.]]
нефть продуктулары, көмүр, кофе, ферроникель, гүл, банан, (изумруд) зымырыт, о. эле күндө ке&shy;ректелүүчү товарлар (кийим, текстиль, бут ки&shy;йим, самын ж. б. косметика каражаттары), ма&shy;шина ж-а жабдуулар, химия, металлургия ө. ж. продукциялары; автомобиль куруу продукция&shy;ларын, алтын, пальма майын, кондитер про&shy;дуктуларын экспорттоо тез темп м-н өсүүдө. Не&shy;гизги кардарлары: АКШ, Венесуэла, Европа сою&shy;зуна кирген өлкөлөр, Кытай, Мексика, Бра&shy;зилия, Россия. Импортунда металлдан жасал&shy;ган буюмдар, ө. ж. жабдуулары, дан эгин (буу&shy;дай, жүгөрү), мал чарбасы үчүн тоют, хим. про&shy;дукция, автомобиль, электр-жабдуулары, ком&shy;пьютер ж. б. техника, керектелүүчү товарлар ба&shy;сымдуу. Аларды негизинен АКШ, Кытай, Мек&shy;сика, Бразилиядан алат.

==Маданияты==
Колумбияда билим берүүгө жалпы же&shy;текчиликти Улуттук билим берүү министрлиги жүзөгө ашырат. Жогорку мамлекеттик билим жөнүндө мыйзам (1992-, 1999-, 2000-жылдары түзөтүүлөр кир&shy;гизилген), Билим берүү жөнүндө жалпы (1994) мый&shy;зам (1994), Этностук топторго билим берүү жөнүндө декрет (1995), Мектепке чейинки билим жөнүндө (1997), Жогорку техникалык билим жөнүндө (1997) жана башка мыйзамдар менен жөнгө салынат. Колумбия билим берүү системасы мектепке чейинки тарбияны (4–5
жаш) жана 10 жылдык (айылдарда 5 жылдык) милдеттүү окутууну (5–15 жаш) камтыйт. 15–16 жашта 2 жылдык академиялык же кесиптик-техникалык билим алышат. Жогорку окуу жайлары мамлекеттик жана менчик. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 92,8%ти түзөт (2005). Башкы университеттери, илимий мекемелери, китепканалары жана музейлери Богота, Ибага, Картахена, Медельин шаарларында, анын ичинде Колумбия Улуттук университети (1867). Мамлекеттик ири жогорку окуу жайлары: По&shy;паяндагы Каука (1827), Пастодогу Нариньо (1827), Барранкильядагы Атлантико (1941) университеттери жана башкалар. Консерваториялары Ибага, Бар&shy;ранкилья, Попаян жана Санта-Мартада. Мамлекеттик эмес жогорку окуу жайлары: Букараманги автономиялык (1952), Манисалестеги католик (1954), Барранкильяда&shy;гы Түндүк университеттери (1966) жана башкалар. Илимий-изилдөө иштерин көптөгөн илимий мекемелери жүзөгө ашырат. Та&shy;рыхый жана диний искусство музейлери иштейт.<br>Улуттук ири басылмалары: жумасына чыгуу&shy;чу «El Espectador» (1887), «Ei Tiempo» (1911), «El Nuevo Siglo» (1936), «Ia Republica» (1954), күнүнө чыгуучу аймактык «Ei Pais» (1950), «Ei Pueblo» (1972), «Ei Heraldo» (1933), «E i Colombiano» (1912) жана башка гезиттер. 1924-жыл&shy;дан радио уктуруу, 1954-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Мамлекеттик көз карандысыз теле жана ра&shy;диокомпаниялары бар. Маалымат агенттиги – Colpzensa (1980).<br>Колумбиянын адабияты испан тилинде өнүгүүдө. Индей урууларынын маданиятын (анын ичинде фольклорун) ис&shy;пан колониячылары XVI кылымда бүлүнткөн. XVII кылымда биринчи драматургиялык чыгармалар, XVIII кылымда испан үлгүсүндөгү тарыхый-турмуштук хрони&shy;калар (Х. Родригес Фрейле) жана поэзия (Х. де Кастельянос) пайда болгон. XVIII кылымдын аягы – XIX кылымдын башында агартуучулук багыт класси&shy;цизмге ыктаган (А. Нариньо), чечендик өнөр (С. Боливар, Ф. А. Сеа жана башкалар), патриоттук поэ&shy;зия, (Х. М. Саласар, Х. Фернандес Мадрид жана башкалар) өнүккөн. 1830–1900-жылдары романтизмдин гүлдөгөн мезгили болгон, тарыхый романдар жа&shy;ралган. Х. М. Маррокин, Т. Карраскильянын чыгармачылыгында реалисттик жана натуралисттик тенденциялар байкалат. Колумбия адабиятындагы костумбристтик прозанын жана поэзиянын өкүлдөрү чы&shy;гармаларында элдин жашоо-тиричилигин ча&shy;гылдырышкан. XX кылымдын башында модернист&shy;тик лирика, кийинчерээк авангардизм, психологиялык роман, сюрреализм өкүм сүргөн (Х. Э. Ривера, С. Урибе). Реалисттер социалдык тематикага кайрылышкан. XX кылымдын 2-жарымында магия&shy;лык реализмдин өкүлү Г. <i>Гарсиа Маркес</i> бүт дүй&shy;нөгө белгилүү болгон.<br>Колумбия аймагындагы байыркы сүрөт өнөр эстелик&shy;тери (карапа, сүрөт түшүрүлгөн алтын буюмдар) биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкка (Томака жана Илама маданияттары) таандык. Биздин замандын 1-миң жылдыгынын аягы – 2-миң жылдыгынын башындагы Сан-Агустин маданиятына (жаныбарлар менен кишилер&shy;дин сүрөттөрү тартылган рельефтер, таш статуя&shy;лар, дубалга түшүрүлгөн оймо-чийме сүрөттөр жана башкалар) болжол менен VI–X кылымдардагы Тьеррадентро (Каука департаменти) комплексинин искусствосу (склептер жана аларга алып барчу тепкичтүү таш жолдор, оймо-чиймелер менен кооздолгон жайла&shy;ры) жакын. Муиск маданиятына (Сабана-де-Богота платосу) тумбагадан жасалган (жез менен алтындын куймасы) идолдор (тунхо) жана башкаларга таандык. Испандар келгенге чейинки Колумбия искусствосу Эква&shy;дор, Перу искусствосуна тектеш, биздин замандын 2-миң жыл&shy;дыгынын аягында колумбиялык Амазония мадания&shy;тынын таасири тийген. Испан каратууларынын мезгилинде индей кыштагынын ордуна испан ти&shy;биндеги архитектуралык курулуштар тургузулуп, чиркөө искусствосу (Монгидеги жана башка чиркөөлөр) өнүк&shy;көн. Латын Америкасынын башка өлкөлөрүнө караганда Колумбияда классицизм көбүрөөк өнүккөн
(Боготанын борбордук аянтындагы XVI–XIX кылымдарга таан&shy;дык курулуштар: собор, архиепископ хан са&shy;райы, Капитолий жана башкалар). Байыркы индей искусствосунун салттары европалык таасир менен ширелишип, индей чеберлеринин чыгармаларында сакталган. Колумбияда эң маанилүү живопись мектеби калыптанган. XVI кылымда испа&shy;ниялык, италиялык чеберлер иштеген. Колумбия живописи XVII кылымдын 2-жарымынан Ф. Сурбаран жана Б. Э. Му&shy;рильонун таасиринде өнүккөн. Живописчи Г. Вас&shy;кес (XVII кылым) реалисттик портреттерди, пейзаждар&shy;ды, диний жана жанрдык сүрөттөрдү тарткан. Көз карандысыздык жарыялангандан кийин Колумбия искусствосунда улуттук стиль калыптанган. 1886-жылы Боготада Улуттук искусство мектеби ачыл&shy;ган. XX кылымда сүрөт өнөрүндө костумбризм өнүгүп, модернизм менен авангардизм (А. Обрегон, Э. Ра&shy;мире Вальямисар) реалисттик салтта өнүккөн агымдар менен канатташ өкүм сүргөн. XX кылымда Колумбия айкелчилери (айкелчи Р. Росо) индейлердин салттарына кайрылышкан. XX кылымдын 2-жары&shy;мында Колумбия искусствосуна абстракционизм агымы (живописчилер М. Оспина жана Г. Видеманн, айкелчи Э. Негре) таасирин тийгизген. XIX–XX кылымдарда Колумбия архитектурасында Америка Кошмо Штаттары жана европалык өлкөлөрдүн архитектурасынын таасири менен Колумбияда неоготика (Ипья&shy;лестеги Лас-Лахас чиркөөсү, 1916–1949), кийин модерн кеңири тараган. 2-дүйнөлүк согуштан кийин функционализм (Х. Л. Серт жана Ле Кор&shy;бюзье) өнүккөн.<br>Колумбиянын музыка өнөрү креол, индей жана афри&shy;калык музыкалык салттардын айкалышынан жарал&shy;ган. 1847-жылы Колумбияда биринчи симфониялык оркестр менен Боготада Филармониялык коом түзүлүп, «Эс&shy;фирь» аттуу биринчи колумбиялык опера жа&shy;зылган (автору Х. М. Понсе де Леон). 1887-жылы италиялык эмигрант О. Синдичи улуттук гимндин «Өчпөс даңк» музыкасын жазган. Белгилүү ком&shy;позиторлор: Г. Фернандес Идальго, Х. Де Хер&shy;рера (XVI–XVIII кылымдар), Г. Урибе Ольгин, Л. А. Эско&shy;бар, Х. Росо Контрерас, Б. Э. Атеортуа, Ж. Нова (XX кылым.), музыка таануучу: Х. И. Педромо Эско&shy;бар. 1936-жылы Боготада дирижёр Г. Эспиноса Грау Улуттук симфониялык оркестрди (1952-жыл&shy;дан Колумбиянын симфониялык оркестри) негиздеген.<br>Колумбиянын ири музыкалык окуу жайы – Боготадагы Улут&shy;тук консерватория (1882; 1909-жылга чейин Улуттук музыкалык академия).<br>Колумбияда театр искусствосу XVI кылымда пайда болгон. 1790-жылы Кали шаарында алгачкы улуттук трагедия&shy;сы «Ракель» (автору белгисиз) көрүүчүлөргө тар&shy;тууланган. 1792-жылы Боготада (Санта-Фе) бирин&shy;чи «Колисео» театры курулган. XVII кылымда Ф. Фер&shy;нандес де Валенсуэла жана Х. де Куэто-и-Мена жана башка драматургдардын чыгармаларында улут&shy;тук салттар пайда болгон. XIX кылымдын ортосун&shy;да Л. М. Льерас европалык авторлордун пьесаларын которуп, Боготада өз театрын ачып, анын ал&shy;дында актёрдук чеберчилик өнөрканасын – өлкөнүн биринчи театр мектебин түзгөн. Роман&shy;тикалык маанайдагы (Х. М. Вергара-и-Верга&shy;ра, С. Перес жана башкалар), детектив жанрындагы («Па&shy;риж полициясы», 1882) алгачкы чыгармалар жаралган. 1877-жылы Колумбияда биринчи курчак театры түзүлгөн. XIX кылымдын ортосунда драматургияда ко&shy;стумбризм (Х. Т. Сампер, Х. М. Маррокин жана башкалар) алдыңкы орунду ээлеген. XX кылымдын ортосунда Колумбия театры төмөндөй баштаган. Театрдын ки&shy;йинки жылдардагы өнүгүшү А. Альварес Льерас, Л. Э. Осорио жана башка драматургдардын ишмер&shy;диктерине байланыштуу. 1940-жылдары радио&shy;театр өнүккөн (О. Диас Диас). Колумбияда 1950-жыл&shy;дын ортосунан театр өнөрү жанданып, Богота, Кали, Медельин шаарларында улуттук драма мектеп&shy;тери түзүлгөн. Манисалесте университеттик (1968) жана эл аралык театрлардын (1972) фестивалдары өткөрүлөт. 1970–1980-жылдары 100 театр коллек&shy;тиви Колумбия театр корпорациясына (1970) бириккен. XX–XXI кылымдардын чегинде Боготада «Теат&shy;ро Петра» (жетекчиси Ф. Рубиано), «Театро Вре&shy;ве» (В. Вивьескас) «Мапа Театро» (Р. жана Э. Аб&shy;дерхальдендер) жана Медельинде «Театро Мата&shy;канделас» (К. Пелаэс) театрлары көрүнүктүү роль ойноодо. 1988-жылдан Боготада дүйнөдөгү эң чоң фестивалдардын бири – Ибер - америкалык театр фес&shy;тивалы (уюштуруучусу белгилүү актриса жана театр ишмери Ф. Микей), 2002-жылдан Меде&shy;льинде жыл сайын Колумбиялык театр фести&shy;валы өткөрүлөт. 1908-жылы италиялык бир туугандар Ф. жана В. Ди Домениколор Колумбияда кино прокат фирмасын түзүшкөн. Либералдар партиясынын башчысы, генерал Р. Урибенин өлүмү жөнүндөгү «15-декабр&shy;дагы драма» (1915) аттуу Колумбиянын биринчи тасмасын тартышкан. А. дель Дьестро жана М. Каль&shy;вонун «Мария» (1922, Х. Исаакстын романы боюнча) жана бир туугандар Ди Домениколордун «Аура, же Фиалкалар» (1923, Х. М. Варгас Ви&shy;ланын романы боюнча) кино тасмалары ири ийги&shy;ликтерге ээ болгон. 1941-жылы Кальво «Өрөөндүн гүлдөрү» аттуу биринчи үндүү киносун койгон. Улуттук кино өндүрүшү 1960-жылдары жого&shy;рулай баштап, көркөм («Таш тамырлар», 1963, Локарнодогу Эл аралык кино фестивалдын ЭКФтин сыйлыгы; «Кесилген мери&shy;диан» 1968, режиссёру Х. М. Арсуаги) жана саясий да&shy;ректүү тасмалар тартылган. 1979-жылы Боготада ФОСИНЕ (кинематография өнүгүшүнө көмөктө&shy;шүү фонду) мамлекеттик кино уюму түзүлгөндөн кийин, кино өндүрүшү жогорулай баштаган. 1980- жылдары С. А. Соловьёвдун «Тандалгандар», (1983); Куба менен биргеликте тартылган Х. Али Триана «Өлүүчү мезгил», (1985); Л. Дуке Наран&shy;хонун «Америка Кошмо Штаттар визасы» (1986); С. Кабреранын «Эрөөлдүн техникасы» (1988) жана башка кино тасма&shy;лары жарык көргөн. 1992-жылы ФОСИНЕ жабы&shy;лып, 1997-жылы Колумбия маданият министрлигинин алдын&shy;да Кинематография дирекциясы жана Колум&shy;биялык кинону колдоо жана алдыга жылдыруу бириккен фонду түзүлгөн. 2000-жылдары Р. Триана («Мышык чычкан ойнундай», 2001; «Кыялдануу зыяндуу эмес», 2006), Л. А. Рест&shy;репо («Биринчи түн», 2003), С. Герра («Жөө ки&shy;шинин көлөкөсү», 2004), А. Баиса («Сатана», 2007) жана башка режиссёрлор мыкты тасмаларды жа&shy;ратышты. Жылына Эл аралык кинофестиваль (1961-жылдан Картахенада), улуттук кинофес&shy;тиваль (1983-жылдан Боготада) өткөрүлүп турат.



Ад.: <i>Лукашова Е. Н.</i> Южная Америка. М., 1958; Культура Колумбии. М., 1974; Поэзия Колумбии. М.,
1991; Колумбия// БРЭ. Т. 14. М., 2009.

<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]