КАРА (КАРСКИЙ) ДЕҢИЗИ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КА&#769;РА (КА&#769;РСКИЙ) ДЕҢИЗИ</b> (деңизге куйган Кара дарыясынын атынан) – Түндүк Муз океандагы чет&shy;ки деңиз. Батыш Сибирь түздүгү, Жаңы-Жер, Франц Иосиф Жери ж-а Түндүк Жер аралдарынын аралы&shy;гында. Батышында Кара Капкасы, Маточкин Шар кысыктары аркылуу Баренц деңизи, чыгы&shy;шында Вилкицкий кысыгы, Түндүк Жер аралынын ара&shy;лыгындагы кысыктар  аркылуу  Лаптевдер деңи&shy;зи м-н туташат. Түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 1500 <i>км</i>ге созулат. Эң жазы жери 800 <i>км</i> (түндүк бөлүгүндө). Аянты 883 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Суусунун көлө&shy;мү 98 миң <i>км</i><sup>3</sup>. Басымдуу тереңдиги 30–100 <i>м</i>, эң терең жери 620 <i>м</i>. Ири булуңдары: Обь, Гы&shy;дань ж-а Байдата колтуктары, Енисей, Пясина, булуңдары; аларга Обь, Енисей Пясина, Кара дарыялары куят. Аралдардын көбү (жалпы аянты 1000 <i>км</i>ге жакыны) деңиздин түндүк-чыгышында (Манин шхери, Норденшельд архипелагы ж. б. 70тен ашык арал) ж-а борбордук бөлүгүндө (Арктика институ&shy;ту, БАК кабарлары, Сергей Киров, Визе, Уша&shy;ков, Шмидт ж. б. аралдар). Кара деңиз материктик тайыздыкта (шельфте) жайгашкан, ошондуктан деңиздин 40%ке чейинки аянтынын тереңдиги 50 <i>м</i>ден ашпайт, 2%и гана 500 <i>м</i>ден терең. Кара деңизинин акваториясын бир нече жолу суу капта&shy;ган; азыркы турпаты плейстоцен муз каптоосу чегингенден кийин калыптанган. Деңизде газ&shy;дын ж-а газ конденсатынын зор кендери (Ле&shy;нинград, Русанов) ачылган.<br>Климаты арктикалык, катаал; жылына 3–4 ай <i>уюлдук түн</i>, 2–3 ай <i>уюлдук күн</i> болот. 0°Сден төмөнкү температура деңиздин түндүк бөлүгүндө 9–10 ай, түштүгүндө 7–8 ай кармалат. Февралда аба&shy;нын орточо температурасы Жаңы Жердин жээгинде
–18°Сден Түндүк Жердин жээгинде –26°Сге чейин, Челюскин тумшугунда минимуму –52°С каттал&shy;ган, августтуку түндүгүндө 0°Сден түштүгүндө 6°Сге чейин, материктик жээгинде максимуму 16°С катталган. Кышында катуу шамал, бурга&shy;нак, жайында туман болуп турат. Жылдын ба&shy;сымдуу бөлүгүндө муз м-н капталат.<br>Суу массасы өтө муздак; суу катмарынын ба&shy;сымдуу бөлүгүндө температура –1,5°Сден төмөн; терең (150–200 <i>м</i>) кобулдарда гана Арктиканын ала&shy;бына кирген атлантикалык жылуу агымдын таасиринен суунун температурасы 2,5°Сди түзөт. Кышында муз катмарынын астындагы суусунун температурасы –1,5––1,7°С; жайында деңиздин үстүнкү катмарындагы муз арасында температура бир аз гана жогору болот; ал эми муздан арылган түштүк-батыш бөлүгүндө 6°Сге чейин жылыйт, түндүгүндө 2°С. Деңизге Обь, Эне-Сай, Пясина, Пур, Таз дарыялары жылына 1300 <i>км</i><sup>3 </sup>суу алып келген&shy;диктен ж-а жайында муздун эришинен анын үстүңкү катмарынын суусу кыйла тузсузданат. Деңизге дарыялар куйган жерлерде Кара деңизинде 160 <i>см</i> калыңдыктагы тузсуз суу катмарын пайда кылышы мүмкүн, бул болсо дүйнө деңиздери&shy;нин ичинен эң жогорку көрсөткүч (Дүйнөлүк океанда бул көрсөткүчтүн орточо өлчөмү 10 <i>см</i>ди гана түзөт). Туздуулугу дарыя чаттарына жа&shy;кын 10–12‰, түндүгүндө 33‰ге чейин. Ташкын суткасына 2 жолу (бийиктиги 1 <i>м</i>ге чейин) болот. Балык (треска, сига, чабак, камбала) кармалат. Кара деңиз <i>Түндүк деңиз жолунун</i> бир бөлүгү. Портто&shy;ру: Диксон, Амдерма; Дудинка ж-а Игарка (Эне-Сайда). Деңиз кемелери Эне-Сай м-н Дудин&shy;ка, Игарка шаарларына чейин жете алат. Деңиз аква&shy;ториясынын жалпы экологиялык абалы негизинен ка&shy;нааттандырарлык, бирок ири булуңдарда, де&shy;ңиз флоту топтолгон ж-а кен казып алынган жерлерде нефть продуктуларынын ж-а оор ме&shy;таллдардын калдыктарынын ашыкчалыгы бай&shy;калат.


Ад.: Советская Арктика. Моря и острова Северного Ледовитого океана. М., 1970; <i>Залогин Б. С., Косарев А. Н.</i> Моря. М., 1999; Геология и полезные иско&shy;паемые шельфов России /Под. ред. М. Н. Алексеева. М., 2002; <i>Мазарович А. О.</i> Строение дна Мирового океана и окраинных морей России. М., 2006.

<p align='right'><i type='author'>Ы. Токторова.</i></p>
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]