КЕН барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КЕН</b> – минералдык заттардын жер бетиндеги
же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайга&shy;шуу шарты б-ча ө. ж-лык мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон ж. б.), суюк (жер астындагы суу, нефть ж. б.), катуу (минералдар м-н тоо тектери ж. б.) абалында кездешет. Казып алына турган заттар ө. ж-лык мааниге ээ болсо, ө. ж-лык кен деп аталат.<br>
Ө. ж-лык мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз
сандагы түрлөрү кенташ пайда болгон жер же кенташ нокоту делет. Ө. ж-лык мааниге ээ бол&shy;гон кендер запасы б-ча ири, орт., кичине түр&shy;лөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шар&shy;тына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Э к з о г е н к е н д е р и (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттар&shy;дын мех., хим., биохим. жол м-н талкаланы&shy;шынан келип чыккан. Үч түргө бөлүнөт: 1) тал&shy;каланды кендер (к. <i>Талкаланды кыртыш кен&shy;дери);</i> 2) чачыранды кендер (к. <i>Кен чачынды&shy;сы</i>); 3) чөкмө кендер (к. <i>Чөкмө түрүндөгү кен&shy;дер</i>). Э н д о г е н к е н д е р (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан ж-а магма көтөрүлүп ке&shy;л ат к анда жол у нда жол у к к ан т ек т ер дин
өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдик&shy;теги өтө жогорку темп-ра м-н күчтүү басым таа&shy;сирин тийгизет. Интрузивдүү тектер м-н тыгыз байланышат. Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) <i>маг&shy;ма кендери,</i> б) <i>пегматит кендери,</i> в) <i>карбона&shy;тит кендери,</i> г) <i>скарн кендери,</i> д) <i>гидротерм&shy;дик кендер</i>. М е т а м о р ф о г е н к е н д е&shy;р и тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метамор&shy;физм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили б-ча архей, протерозой, палеозой, ме&shy;зозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү ж-а платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат:
1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 <i>км</i> тереңдикке че-



йин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 <i>км</i>), 3) абис&shy;салдык деңгээл (3–5 <i>км</i>ден 10–15 <i>км</i> чейин);
4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 <i>км</i>ден терең).<br>
К. хим. элементтердин санына, геогр. шартка, кенташтагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн ө. ж-лык мерчем колдонулат. Мында кенташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтынды&shy;кы 0,2 <i>г/</i>тга барабар. К-дин ө. ж-лык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кенташтагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. О. эле казылып алына тур&shy;ган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сей&shy;рек кездешүүсү эске алынат. Кырг-ндын айма&shy;гында К-дин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара- Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум- Төр алтын кени ж. б. мисал болот.


Ад.: <i>Шнейдеркен Г.</i> Рудные месторождения /Пер.
с нем., М., 1958; <i>Смирнов В. И.</i> Геология полезных ископаемых. 2-е изд., М., 1960; <i>Вахромеев С. А.</i> Мес&shy;торождение полезных ископаемых. М., 1961; <i>Ермо&shy;лов В. А.</i> Месторождения полезных ископаемых. М., 2001.
[[Категория:4-том, 204-256 бб]]