КЕН

КЕН – минералдык заттардын жер бетиндеги же анын түпкүрүндөгү көлөмү, сапаты, жайга­шуу шарты боюнча өнөр жайлык мааниге ээ болгон табигый чогундусу. Курамындагы минералдык заттар газ (гелий, неон, аргон, криптон ж. б.), суюк (жер астындагы суу, нефть ж. б.), катуу (минералдар м-н тоо тектери ж. б.) абалында кездешет. Казып алына турган заттар өнөр жайлык мааниге ээ болсо, өнөр жайлык кен деп аталат.
Өнөр жайлык мааниси жок, анчалык чоң эмес, аз сандагы түрлөрү кенташ пайда болгон жер же кенташ нокоту делет. Өнөр жайлык мааниге ээ бол­гон кендер запасы боюнча ири, орточо, кичине түр­лөргө бөлүнөт. Жаратылышта пайда болуу шар­тына жараша экзоген, эндоген, метаморфоген кендеринен турат. Э к з о г е н к е н д е р и (седиментогендүү же үстүнкү) жер үстүндө же жер кыртышынын үстүнкү бетинде минерал заттар­дын механикалык, химиялык, биохимиялык жол м-н талкаланы­шынан келип чыккан. Үч түргө бөлүнөт: 1) тал­каланды кендер (к. Талкаланды кыртыш кен­дери); 2) чачыранды кендер (к. Кен чачынды­сы); 3) чөкмө кендер (к. Чөкмө түрүндөгү кен­дер). Э н д о г е н к е н д е р (магматогендүү же тереңдиктеги) магмадан ж-а магма көтөрүлүп ке­латканда жолунда жолуккан тектердин өзгөрүшүнөн пайда болот. Өзгөрүүдө тереңдик­теги өтө жогорку температура м-н күчтүү басым таа­сирин тийгизет. Интрузивдүү тектер м-н тыгыз байланышат. Өз ичинен 5 топко бөлүнөт: а) маг­ма кендери, б) пегматит кендери, в) карбона­тит кендери, г) скарн кендери, д) гидротерм­дик кендер. М е т а м о р ф о г е н к е н д е ­р и тоо тектеринин күчтүү өзгөрүлгөн (метамор­физм процессинен) келип чыгат. Пайда болуу мезгили боюнча архей, протерозой, палеозой, ме­зозой, кайнозой заманындагы кендерге, орун алган жерине жараша геосинклиналдуу бүктөлүү ж-а платформалуу аймактардагы кендерге бөлүнөт. Кен пайда болуу 4 деңгээлден турат: 1) үстүнкү деңгээл (1–1,5 км тереңдикке чейин); 2) гипабиссалдык деңгээл (1–5 км), 3) абис­салдык деңгээл (3–5 кмден 10–15 км чейин); 4) ультрабиссалдык деңгээл (10–15 кмден терең).
Кен химиялык элементтердин санына, географиялык шартка, кенташтагы өтө керектүү заттарды ылгап бөлүү ыңгайына жараша казылып алынат. Өндүрүп алынуучу ар бир металл үчүн өнөр жайлык мерчем колдонулат. Мында кенташта металлдын өтө аз саны, начар сапаты, казып алуу мүмкүнчүлүгү эске алынат. Темирдин мерчеми 16%, алтынды­кы 0,2 г/тга барабар. Кендин өнөр жайлык мааниси анын запасына жараша бааланат. Запасы мол болсо, кенташтагы металлдын санына карабай эле казып ала берет. Ошондой эле казылып алына тур­ган металлдын эл чарбасындагы мааниси, сей­рек кездешүүсү эске алынат. Кыргызстандын айма­гында кендин бардык түрү кездешет. Алардын эң ирилерине Кадамжай, Айдаркен (гидротермдик) сурьма-сымап, Кызыл-Кыя, Көк-Жаңгак, Кара- Кече көмүр кендери, Жетим темир бассейни, Кум- Төр алтын кени ж. б. мисал болот.

Ад.: Шнейдеркен Г. Рудные месторождения /Пер. с нем., М., 1958; Смирнов В. И. Геология полезных ископаемых. 2-е изд., М., 1960; Вахромеев С. А. Мес­торождение полезных ископаемых. М., 1961; Ермо­лов В. А. Месторождения полезных ископаемых. М., 2001.