737-бет 2-бөлүк

Part2 556-бет

«Каныбек» көркөм фильминен кадр. Режиссёр Т. Океев.

«Ак илбирстин тукуму» көркөм фильминен кадр.

чокуларын жердегендер» (реж. Д. Эрдман), ж. б. фильмдер кеңири белгилүү болгон. Кыргыз до­кумент киносунда биринчи жолу жабык каме­ра ж-а үн чыгаруучу эффекттер колдонулуп, «За­воддогу жолугушуулар» (реж. Ю. Герштейн, 1963), «Күн карагандар» (реж. А. Видугирис, И. Моргочев, 1963), «Мен жана менин досторум» (реж. Л. Турусбекова, 1960), «Тоо дарыялары», «Акын» (реж. М. Убукеев, 1960) – кыргыз эли­нин турмушун поэтикалык формада чагылдыр­ган фильмдер жаралган. Кыргыз эл сүрөтчүсүнө арналган «Сүрөтчү Чуйков» (реж. И. Герштейн), «Манас» эпосунун сюжети б-ча «Улуу эпос» (реж. Л. Турусбекова) фильмдери тартылган (экөө тең 1962). Улуу манасчы С. Каралаев ж-дөгү Б. Шамшиевдин «Манасчы» фильми (1965) Обер­хаузенде өткөн ЭКФде башкы сыйлыкка татык­туу болгон. Режиссёр фильмде С. Каралаевдин айтуусундагы «Чоң казатты» тарыхый фотодо­кументтер м-н көркөмдөгөн. Кийин «Манасчы» (реж. М. Убукеев, 1989), «Кааба» (реж. Ш. Апы­лов, 1992), «Менин пирим Алмамбет» (реж. Э. Аб­дыжапаров, 1993) фильмдери тартылган. 1960–70-жылдары режиссёрлор замандаштарынын ички дүйнөсүн толук ж-а көп кырдуу изилдөөгө умтулган – 1965-ж.: «ПСП» (реж. А. Видугирис, Д. Асанова), «Гиппократтын анты» (реж. И. Го­релик); 1966-ж.: «Бул – аттар» (реж. Т. Океев), «Саякбай Каралаев», «Советтер Союзуна кызмат кыламын» (реж. М. Убукеев); 1967-ж.: «Кум­дагы сепил» (реж. А. Видугирис), «Кыял» (реж. Ш. Апылов), «Нарын жылдыздары» (реж. Б. Аб­дылдаев); 1968-ж.: «Чыңгыз Айтматов (реж. Герштейн); 1969-ж.: «Боом» (1970, «Мурас» (реж. Т. Океев). Б. Шамшиевдин «Чабан» (1966) фильми чыккандан кийин Кырг-нда документ кинонун өнүгүшүнүн жаңы этабы башталып, «Бакча» (1967), «Почта» (1971, реж. Б. Абдыл­даев,), «Вахта» (1968), «Нарын күндөлүгү» (1972, А. Видугирис), «Ээрди бекем карма», «Ала-Тоо жазы» (1971), «Чүй өрөөнү» (1973, реж. Д. Са­дырбаев) ж. б. документ фильмдер тартылган. 1970-ж. кинопортрет жанрындагы фильмдер жарала баштаган: «Гитара» (1973, М. Жыргал­баев) – кыргыз гитаристи Д. Назарматовдун пор­трети; «Искусство баяны» (1974, Г. Базаров); «Айтматов» (1989, реж. Г. Базаров), «Ааламга тең өмүр» (1999, Т. Ибрагимов), «Айтматов Гер­манияда» – үчөө тең Ч. Айтматовдун кино­портреттери; «Отто Барч» (1974, реж. К. Абды­кулов) – белгилүү спортсмен ж-дө; «Делегат» (1976, реж. К. Орозалиев) – тигүүчү, КПССтин 25-съездинин делегаты Т. Сагынбаева ж-дө; Б. Кыдыкеева (1977, реж. Л. Турусбекова) – бел­гилүү актрисанын портрети ж. б., о. эле жу­мушчуларга жасалган камкордук ж-дөгү да­ректүү кинолор чыккан. 1980-жылдарда доку­менталисттер өндүрүштүк темада көптөгөн фильмдерди тартышкан. «Лава» (1970, реж.
Ү. Ибрагимов); «Ширетүүчүлөр» (реж. Ш. Апы­лов), «Эмне үчүн сыйлык?» (реж. Герштейн), «Ким «макул», ким «каршы» (реж. С. Давыдов), «Оштук токуучулар» (реж. К. Усупжанов) – бар­дыгы 1973-ж.; «Кадимки рейс» (1976, реж. И. Ко­кеев) ж. б. Респ-кадагы гидрокурулуш темасын­дагы фильмдер: «Бетон жөнүндө аңгеме» (1972, реж. ж-а оператор С. Давыдов), «Токтогул ГЭСинен хроника» (1974, реж. Рахматулин), «Токтогул көлү – биринчи күн» (1976) ж-а «Тын­чы жок күндүн жылында» (1977, реж. А. Видуги­рис). Ошону м-н бирге социалисттик реализм­ден четтеген жаңы күтүүсүз мазмундагы фильм­дер пайда болгон. Мындай фильмдерге режис­сёрлор К. Юсупжанованын «Малчы менен ту­ман», «Жолборс жайлоодон эки койду көтөрүп кетти», Ш. Апыловдун «Кыйыр», К. Абдыкулов­дун «Жорго», «Тушамыш», Ш. Жапаровдун «Кос­монавттын конушу», К. Кыдыралиевдин «Бе­шик» (скульптор Т. Садыков ж-дө) ж. б. фильм­дер кирет. 1990-жылдан тартып Кырг-ндын коомдук турмушундагы жаңылануулар К. к-нда да өзгөрүүлөрдү жараткан. Э. Абдыжапаровдун

«Бекет» (1994), «Таранчы» (1997), «Алдей», «Альгамбра» (2000), Т. Бирназаровдун «Ыйла­ба, керик» (1994), «Шайтан көпүрө», «Жайык» (1995), Б. Айткулиевдин «Терезе» (1995), А. Аб­дыкуловдун «Селкинчек» (1995) фильмдеринде адамдардын өткөөл мезгилдеги кыйынчылык­тарды жеңүү аракети чагылдырылган. 2000- жылдары даректүү фильмдерди тартуу бир топ жанданып, «Жараткан менен атаандашып» (реж. М. Жыргалбаев, 2007), «Айтматов жана көрүүчү», «Боордош» (реж. Р. Шаршенов, 2008), «Кадыржан», (реж. Б. Абдылдаев, 2008), «Гүл­дастан» (реж. Н. Борбиев, 2010), «Тоо ханы­шасы» (реж. З. Эралиев, 2010) ж. б. даректүү фильмдер тартууланган. 1927-ж. «Өзбеккино» студиясы тарабынан Кырг-нда алгачкы «Чүмбөттүү араба» көркөм фильми (реж. О. Фрелих) тартылган. Андан ки­йин 1936-ж. «Союздетгизфильм» киностудиясы­нан балдардын окуялуу «Айгүл» (реж. Ю. Ва­сильчиков) көркөм фильми чыккан. Бул фильм­дер экранга чыккан мезгилде Кырг-нда кино­студия болгон эмес. 1950-ж. Фрунзе хроника­лык-документ фильмдер студиясында көркөм фильмдер тартыла баштаган. 1955-ж. респ-ка­нын экрандарында «Мосфильм» киностудиясы м-н биргелешип тартылган «Салтанат» (реж.
Б. Пронин) фильми коюлган. «Салтанат» – кыр­гыз көркөм киносунда улуттук кинемато­графиянын өнүгүшүнө жол ачкан фильм. 1956-ж. хроникалык-документ фильмдердин ки­ностудиясы документ-көркөм фильмдердин сту­диясы болуп кайра уюшулган. Студияда ал жылдары «Менин жаңылыштыгым» (1957, реж. И. Кобызев), «Токтогул» (1959, реж. В. Немоляев), «Алыскы тоолордо» (1958, реж. А. Карпов), «Муз жүрөк жөнүндө баян» (1958, реж. А. Са­харов, Э. Шенгелая), «Чолпон – таңкы жыл­дыз» кино-балети (1959, реж. Р. Тихомиров), «Тянь-Шань кызы» (1959, реж. А. Очкин) фильм­дери коюлган. 1950–60-жылдары сырттан атайы чакырылган режиссёрлордун ж-а «Мосфильм», «Ленфильм», «Казакфильм» киностудиялары­нын чыг-лык иштиктүү жардамы м-н жаш кыр­гыз киносу эл аралык деңгээлге көтөрүлгөн: «Муз жүрөк жөнүндө баян» (1960, реж. Э. Шен­гелая ж-а А. Сахаров), «Аптап» (1962, реж. А. Шепитько), «Биринчи мугалим» (1965, реж. А. Михалков-Кончаловский, «Мосфильм» м-н бирге) ж. б. Фрунзе киностудиясы 1961-ж. «Кыр­гызфильм» киностудиясы болуп түзүлгөн. 1960- жылдары кыргыз улуттук киноискусствосунун өсүшүнүн башталышы болду. ВГИКтин ж-а жогорку режиссёрдук курстун бүтүрүүчүлөрү М. Убукеев, Т. Океев, Б. Шамшиев, Г. Базаров ж. б. алгачкы чыгармаларын жаратышкан. М. Убукеевдин «Тайгак кечүү» (1964) фильмин­де 1916-жылдагы үркүндө кыргыз элинин май­тарылбас эрки, кеменгерлиги чагылдырылган. 1966-ж. Т. Океев алгачкы «Бакайдын жайыты» фильмин тартып, анда кыргыз элинин жашоо­турмушундагы өзгөчөлүктөрдү көркөм сүрөттө­гөн. Ата конушу, жаштардын жаңы келечекке умтулуусу фильмдин башкы өзөгүн түзөт. «Ур­куя» (1970) фильмине Токтогул атн. мамл. сыйл. ыйгарылган. К. к-нун эле эмес, чет өлкөлүк ки­нонун өнүгүшүнө да улуттук ад-ттын, айрыкча Ч. Айтматовдун чыгармалары зор таасир тий­гизген: «Саманчынын жолу» (реж. Г. Базаров, 1967); «Ак кеме» (реж. Б. Шамшиев, 1975; Фрун­зеде өткөн кинофестивалдын чоң байгеси, 1976; СССР мамл. сыйл., 1977 ж. б.); «Кызыл алма» (реж. Т. Океев, 1975; Локарнодогу, Швей­цария ЭКФтин ардак диплому, 1975). «Ап­тап» (реж. Л. Шепитько, 1961), «Жамила» (реж. И. Поплавская, 1969, «Мосфильм»), «Гүлсарат» (реж. С. Урусевский, 1969, «Мосфильм»); «Сүйүү жаңырыгы», «Эрте жаздагы турналар» (реж. Б. Шамшиев 1975; 1979, «Ленфильм», «Кыр­гызфильм»), «Кызыл жоолук» (реж. Й. Дуру, 1979, Түркия), «Фудзиямадагы кадыр түн» (реж. Б. Шамшиев, 1989); «Жамила» (реж. М. Тей­бер, 1994, АКШ); «Ак булуттун артында» (реж. С. Тарасов, 2009), Россия; «Теңир. Көк асман» (реж. М.-Ж де Пошевиль, 2008, Франция-Гер­мания-Кыргызстан) ж. б. Кыргыз режиссёрло­ру казак ад-тынын классиги М. Ауэзовдун чы­гармалары б-ча «Караш-караш окуясы» (реж. Б. Шамшиев, 1968), «Көк серек» (реж. Т. Океев, 1973) фильмдерин тартышкан. 1970-ж. «Кыр­гызфильм» студиясында «Көчө», «Көз кареги» (реж. Г. Базаров, 1973), «Айсулуунун талаасы» (1977), «Таштагы жылмаюу» (реж. У. Ибраги­мов, 1975), «Шаркыратма» (реж. Ю. Борецкий, 1974), «Улан» (реж. Т. Океев, 1977), «Процесс» (реж. Ж. Сооданбек, 1980) ж. б. кинофильмдер жаралган. 1980-ж. Т. Океевдин «Ак илбирстин тукуму», Б. Шамшиевдин «Бөрү зындан», М. Убукеевдин «Элет окуясы», Г. Базаровдун «Аномалия», «Биринчи» фильмдери тартылган.
СССРдин урашы м-н кино өндүрүшүндө кризис башталган: мамлекеттен каржылануучу кино­студияларда каражаттын тартыштыгынан фильм тартуу кескин азайган. Жаңы муунда­гы А. Арым Кубат, Э. Абдыжапаров, Б. Кара­гулов, Марат Сарулу сыяктуу режиссёрлор кыр­гыз киносун эл аралык деңгээлге чыгарышты. А. Арым Кубат «Селкинчек» (1993), «Бешкем­пир» (1998) фильмдери кыргыздардын ички дүй­нөсүн ачып көрсөтүү м-н К. к-нда бүтүндөй сим­волдошкон образды түзгөн. 1994-ж. республи­када 16 чакан кино ишкана иштеген: «Хан Те­ңири», «Келечек», «Салам-Алик», «Седеп», «Бешкемпир», «Ой-Арт» ж. б. Булардан «Үйүң кайда үлүл?», «Асан-Үсөн» (реж. А. Арым Ку­бат), «Квартирант», «Запкы» (реж. Б. Айтку­лиев), «Келесоолор поезди» (реж. М. Байжиев), «Шайтандын мөөрү» (реж. З. Эралиев) ж. б.

фильмдер тартылган. 2001-ж. «Кыргыз кинема­тографиясына мамл. колдоо көрсөтүү жөнүндө» мыйзам кабыл алынгандан кийин улуттук ки­нематографиянын мамл. камкордукка алыны­шы К. к-нун эл аралык деңгээлге чыгышына мүмкүнчүлүк берди. 2001-ж. «Маймыл» (реж. А. Арым Кубат, «Ное Продаксьон», Франция, «Бешкемпир» студиясы) фильминин Канн фес­тивалынын конкурстук программасында дүйнө­лүк бет ачары болду. «Менин бир тууганым – Жибек Жолу» (реж. М. Сарулу, «Кыргызфильм», Арт-студия «Кумай», «Кино» казак фирмасы) фильми, 2002-ж. аягында «Кыргызфильмде» «Таксист» («Булут», реж. Э. Салиев), 2004-ж. «Айыл өкмөтү» (реж. Э. Абдыжапаров) фильм­дери экранга чыкты. 2005-ж. февралда Берлин­де ЭКФке катышкан). 2006-ж. реж. Н. Эгендин «аталар керээзи» фильми [(«МАСТ productions»

«Аталар керээз и». Режиссёр Н. Эген.

(франция), «Thoke Motbius (Германия), «Пигма­лион» (Россия), «Санжыра» (Кырг-н)] Лос-Ан­желесте өткөн «Yong Artists Awards» – «Эң мыкты чет өлкөлүк драма» байгесине татыган 2007-ж. «Боз салкын» (реж. Э. Абдыжапаров), «Сүйүүнүн асманы» (реж. А. Абдыкалыков) фильмдери тартылган. Фильмдер «Евроазия-4», Коттбус-2007 ЭКФтин бир нече жолку лауреа­ты болгон. 2008–10-ж. «Петрарканы окуу» (реж.Н. Абдыкадыров), «Белгисиз маршрут» (реж. Т. Бирназаров), «Уурунун махабаты» (реж. Э. Аб­дыжапаров), «Свет аке» (реж. А. Арым Кубат) фильмдери экранга чыккан.

А. Пазылов.