КЫТАЙ Эл Республикасы

КЫТАЙ (кытайча – Чжунго; кызыл-суулук кыр­гыздар Жуңго дешет, сөзмө-сөз – Ортонку мам­лекет), К ы т а й Э л Р е с п у б л и к а с ы (КЭР; кытайча Чжунхуа жэньминь гунхэго) – Борб. ж-а Чыгыш Азиядагы мамлекет. Чыгы­шынан ж-а түш.-чыгышынан Тынч океандын Сары, Чыгыш Кытай ж-а Түш. Кытай деңиз­дери (жээк сызыгынын уз. 18 миң кмден ашуун) м-н чулганат; жээктей көптөгөн арал-

дар жайгашкан; алардын ирилери: Тайвань, Хайнань. Кургактык м-н өткөн чек арасынын уз. 22,8 миң км. Түн.-чыгышынан КЭДР ж-а Россия, түндүгүнөн Моңголия, түн.-батышынан Россия, Казакстан ж-а Кырг-н, батышынан Та­жикстан, Афганстан, о. эле Пакистан, түш.-ба­тышынан ж-а түштүгүнөн Индия, Непал ж-а Бутан, түш.-чыгышынан Мьянма, Лаос, Вьет­нам м-н чектешет. Аянты 9,6 млн км² (дүйнөдө Россия ж-а Канададан кийинки 3-орунда). Кал­кы 1,3 млрддан ашык (2009, дүйнөдө 1-орунда).
Борбору – Пекин. Расмий тили – кытай тили.

792 - 796 барактары кошулат

лар (хань), 0,8%и хуэйлер, 0,2%и байлар; ти­бет-бирма элдери 1,8%ти түзүп, негизинен Түш.- Батыш К-да жашайт. Тай-кадай тилиндегилер (негизинен Түш. К-да) 2,3%ти, мяо-яо тилинде­гилер (Түш. К-да) 0,9%ти, алтай тилиндегилер (негизинен Түн. ж-а Түн.- Батыш К-да) 2,2%ти, түрк элдери (уйгур, казак, кыргыз, салар, юйгу, өзбек, татар) 0,8%ти, моңгол элдери 0,5%ти, корейлер (Кытайдын түн.-чыгышында) 0,2%ти түзөт.О.элеК-дынтүн.-батышчет-жакаларында памирликтер (сарыколдуктар, вахандыктар), Түш. К-да – австралия-азия тилинде сүйлө­гөндөр, мон-кхемерлер, вьеттер (цзин), Тайван­да – австронезиялык-гаошандар жашайт. К-дын 1 км² жерге 2880, Цзянсу провинциясында 740 адам туура келет. Өлкөнүн батышындагы тоо­луу ж-а чөлдүү аймактарда калк салыштырма­луу сейрек отурукташкан (эң сейрек отурукташ­кан аймак – Тибет автономия району, 1 км² жерге 2,3 адам туура келет).
Шаар калкынын үлүшү (2007-ж. 44,9%) айыл калкынын шаарга миграциясынын ж-а шаар­лардын чегинин кеңейишинин (о. эле айыл­кыштактарга шаар статусун берүүнүн) эсебинен туруктуу өсүүдө. 2020-ж. шаар калкынын үлүшү 57%ке жетээри божомолдонууда. К-да 656 шаар, 20 миңге жакын шаарча бар (2007). Шаар кал­кынын ¹/ нен ашыгы борборго баш ийген шаар- калкы дүйнөнүн калкынын ¹/ бөлүгүн түзөт. ларда, Түн.-Чыгыш Кытайдын ж-а айрым К-дын калкынын санынын тез темп м-н өсүшүнө байланыштуу (1953-ж. 594,4 млн; 1964-ж. 694,6 млн; 1982-ж. 1008,2 млн; 1990-ж. 1133,7 млн; 2000-ж. 1265,8 млн) өлкөдө төрөлүүнү чектөө б-ча ырааттуу демогр. саясат жүргүзүүгө туура келет. 1980-жылдардан бир балалуу үй­бүлөнү колдоо максатында төмөнкү комплекстүү иш-чаралар ишке ашырылууда: ай сайын жөлөк пул төлөө, квартираны кезексиз алуу, баланы бала б акчада акысыз тарби ял оо, ЖОЖго кирүүгө, жумушка орноштурууда артыкчылык­тарды берүү ж. б. Экинчи бала төрөлгөндө жо­горудагы жеңилдиктер бүт алынып, ал үй-бүлөгө айып пул салынат. К-дын көп региондорунда кары курактагылардын көбөйө баштагандыгы­на байланыштуу 2007-ж. айрым үй-бүлөлөргө 2 балалуу болууга уруксат берилген. 1987-жыл­дан төрөлүүнүн саны кыскара баштаган (2007-ж. 1000 адамга 12,1 бала), өлүм-житим дээрлик туруктуу (2007-ж. 6,9). Калктын табигый өсүү темпи кыйла басаңдап, 2007-ж. 5,3тү түзгөн, бул көрсөткүч дүйнөлүк орт. деңгээлден 2 эсе төмөн.
Өлкөнүн демогр. саясатынын стратегиялык мак­саты – 2040-ж. калктын санынын өсүшүн нөлгө жеткирүү (кытай демографтарынын эсеби б-ча К-дын калкынын саны 21-к-дын орто ченинде 1,5–1,6 млрдга жетет). Расмий маалыматтар б-ча сырткы миграция сальдосу терс мааниде (1000 адамга – 0,39); чет өлкөлөрдө 475 миң К. жарандары убактылуу жашап (негизинен Япония, Сингапур, Түш. Корея ж. б. Азия өлкө­лөрүндө контракт м-н иштейт), 134 миң студент окуйт. Жашыруун эмиграциянын масштабы да зор.
К-да 100 аялга 103 эркек туура келет. 15 жаш­ка чейинки өспүрүмдөр 17,9%ти, эмгекке жа­рамдуу курактагылар (15–59 жаш) 67,8%ти, 60 жаштан өткөндөр 14,3%ти түзөт (2007). Адам өмүрүнүн орт. узактыгы 72,9 жыл (эркектерди­ки 71,1, аялдардыкы 74,8 жыл). Калкынын орт. жыштыгы: 1 км² жерге 137 адам. Калк өлкөнүн чыгыш аймактарына, айрыкча Хуанхэ, Янцзы д-нын өрөөндөрүнө ж-а дельталарына жыш отурукташкан. Шанхайда калктын жыштыгы жээк провинцияларынын шаарларында жа­шайт. К-дын эң ири шаарлары (2009; шаар ай­ланасы м-н, миң адам): Шанхай (17 783), Пе­кин (12 230), Сянган (Гонконг; 9102), Чунцин (7707), Шэньян (Мукден; 6580), Тяньцзинь (6389), Гуанчжоу (Кантон; 5711), Сиань (5132), Ханчжоу (4917), Харбин (4885), Шаньтоу (4747), Ухань (4696), Чэнду (4636), Нанкин (4313), Цзи­нань (3405), Чанчунь (3052), Шицзячжуан (3022), Тайюань (2787), Таншань (2756), Цзыбо (2736), Далянь (2709), Куньмин (2459), Циндао (2452), Гуйян (2420), Аньшань (2295), Чанша (2267), Уси (2226), Чжэнчжоу (2216), Наньчан (2188), Гирин (Цзилинь; 1956), Синьян (1904), Ланьч­жоу (1865), Даньдун (1711), Чжаньцзян (1635), Сюйчжоу (1611), Үрүмчү (1601) ж. б. Т а й в а н д ы н калкынын санынын өсүү темпи бара-бара басаңдоодо (1952-ж. 8,1 млн; 1980-ж. 17,8 млн; 1990-ж. 20,4 млн; 2000-ж. 22,3 млн; 2008-ж. 23,1 млн). 21-к-дын башында калк­тын өсүү темпи 0,24%ке чейин төмөндөгөн (2008).
Калкынын демогр. негизги өзгөчөлүгү – тө­рөлүүнүн төмөндүгү (2008-ж. 1000 адамдан 9,0 бала төрөлгөн). Өлүм-житимдин аздыгы – мур­да калктын табигый өсүү темпи, о. эле жашоо шартынын сапатынын жогору болгондугун ай­гинелейт. Тайвандын калкынын курамында 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 17,3%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 72,2%ти, 65тен өткөндөр 10,5%ти түзөт. Орто эсеп м-н 100 аялга 102 эркек туура келет. Кал­кынын жашынын орт. узактыгы 77,8 жыл (эр­кектердики 74,9, аялдардыкы 80,9 жыл). Сырт­кы миграциясы анча көп эмес; миграция саль­досу оң мааниде – 1000 адамга 0,04. Тайванга жумуш издеп келгендердин саны көбөйүүдө. Тай­вань – калк жыш отурукташкан провинция; калктын орт. жыштыгы: 1 км² жерге 637,9 адам туура келет. Урбанизация ж-а субурбанизация процесстери ургаалдуу өнүгүүдө. Шаар калкы 90%тей. Негизги шаар агломерациялары (2008; миң адам): Тайбэй (калкы 8325,2 – Тайвандын калкынын 36%тен ашыгы), Гаосюн (2686,5), Тайчжун (2224,5), Тайнань (831,4). К-дын калкынын басымдуу бөлүгүнө синкре­тизм религиясы мүнөздүү: конфуцийчилик, дао­сизм, буддизм. Ислам динин К-да 20 млндой адам тутат; миңден ашык мечит бар.

Тарыхы

. К. аймагын адамдар байыркы таш доорунда эле мекендеген. К. тарыхында алгач Ся династиясы (2205–1767), кийин Инь (азыр­кы Хенань, Хэбэй ж-а Шаньдун провинцияла­ры) династиясы (1766–1112 же 1600–1027) пай­да болгон. Б. з. ч. 11-к-да Инь мамлекетин анын батышында жашаган чжоу уруусу караткан.
Чжоу доорунда өндүргүч күчтөр өсүп, адистеш­кен кол өнөрчүлүк пайда болуп, шаарлар куру­луп, мад-т өнүккөн. Б. з. ч. 7–6-к-да К. айма­гында бир нече падышалыктар (Ци, Янь, Цинь, Чу, Хань, Вэй ж-а Чжао) түзүлүп, бири-бири м-н согушуп турган. 200 жылга созулган тыным­сыз согуштардан кийин К-да 1-жолу борбордош­кон Цинь империясы (б. з. ч. 221–207) негиз­делген. Анын негиздөөчүсү ж-а 1-императору Цинь Шихуандинин убагында түндүктөгү көч­мөндөрдөн коргонуу үчүн Улуу Кытай дубалы

Улуу Кытай дубалы. Жалпы көрүнүшү. 2006-жыл­дагы сүрөт.

курула баштаган. Өлкө борбордоштурулуп, май­да падышалыктар жоюлуп, башкаруу система­сы өзгөргөн. Өлкө 36 обл-ка бөлүнүп, башкаруу аппараты түзүлүп, императордун бийлиги бекем­делген, жаңы мыйзамдар, чен бирдиктер, жа­зуу ж-а акча киргизилип, билим берүү систе­масы мамлекеттин карамагына өткөн. Б. з. ч. 3-к. – б. з. 3-к-да бийликке Хань империясы келген. Борб. бийлик күч алып, Чаньань, Лоян, Ханьдань, Линьцзы, Чэнду ж. б. ш. соода-кол өнөрчүлүк борборлоруна айланып, чек аралар кеңейип, Улуу Жибек жолу ачылган. Хань им­периясы Борб. Азия элдери ж-а өлкөлөрү (Фер­гана, Согд, Бактирия, Парфия) м-н мамилеле­шип, көптөн бери тынчын алып келген хунну ж. б. урууларга сокку урган. У-динин тушунда (154–108) конфуцийчилик К-дын мамл. идеоло­гиясына айланган. Хань мезгилинде байыркы кытай эли калыптанып, өздөрүн ханьдар деп атаган. Б. з. 184-ж. узак убакытка созулган Чжан Цзяо жетектеген дыйкандардын «сары байламчандар» көтөрүлүшүнөн Хань империя­сы кулап, үч падышалык (Вэй, Шу ж-а У) түзүлгөн. Бул мезгилде феодалдык доор баштал­ган. 316-ж. К-дын түндүгүн көчмөн уруулар ба­сып алган. 4-к-дын ортосу – 5-к-дын башында Түн. К-да кытайлык эмес элдердин 19 мамлеке­ти пайда болгон. 589-ж. кытай эли Суй импе­риясына кайра бириккен. Император Вэнь-ди (Ян Цзянь) аскер күчүнө таянып, борб. бийлик­ти чыңдоого багытталган реформаны ишке ашырган. Суй империясы Түн. Кореядагы Ко­гурё мамлекетине, вьетнам мамлекети – Ван­суанга, түрк ж-а тугухундарга каршы баскын­чы согуштарын жүргүзгөн. Өлкөдөгү чексиз бийлик ж-а оор салыктар элдик толкундоолор­го алып келип, Суй империясы кулаган. 618-ж. анын ордуна Тан империясы бийликке келген. К. адм. аймактарга (район, округ, уезд) бөлүнүп, мад-ты (китеп басып чыгаруу ойлоп табылып, өткөн доордун 8 расмий династиялык тарыхы түзүлгөн ж. б. ) өскөн. Империя түрлүү багытта баскынчы согуштарын күчөтүп, 668-ж. Кореяга (Когурё) кол салып, 7-к-дын ортосунда Чыгыш ж-а Батыш түрк кагандыктарын талкалаган, бирок алардын андан ары батышты көздөй жы­лышын арабдар токтоткон. 751-ж. Талас д-нын боюндагы арабдар м-н болгон салгылашууда кытайлар жеңилип калган. Кыргыздар 7-к-дан Тан империясынын ишенимдүү, күч-кубаттуу, аскердик-саясий союздашы болгон. 632-ж. Тан императору Тайцзунь кыргыз каганына Ван И-Хун башында турган мамл. расмий эл­чилик жөнөткөн. Бул элчиликке жооп иретин­де алгачкы жолу 643-ж. кыргыздар К-га бар­ган. К. жыл наамаларында К-га кыргыз элчи­лери бир нече жолу (650–83-, 706–11-, 713–55- жылдары) каттагандыгы ж-дө маалыматтар кездешет (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери). 907-ж. Тан империясы кулап, Сун династиясынын (960–1279) бийлигине бириккен (түн. ж-а түн.-батыш аймактарынан башкасы). 13-к-дын 2-жарымында К-ды Чыңгыз хандын аскерлери басып ала баштаган. 1271-ж. Чың­гыз хандын небереси Хубилай бүткүл К-ды өзүнө багындырып, Юань империясынын негизин түзгөн. 1368-ж. Юань империясы бийликтен кетип, ордуна кытайлык Мин империясы кел­ген. Мин доорунда мамл. башкаруу системасы реформаланган. Шаарлар өсүп, ө. ж., а. ч. ж-а мад-ты (К-да 1420-жылдары Живопись акаде­миясы пайда болгон. Китеп басып чыгаруу иш­тери кеңейип, көп томдуу энциклопедия, атлас ж. б. түзүлгөн) өнүккөн. Мин империясы тыш­кы саясатты да активдүү жүргүзгөн. Вьетнамды каратып (1407–27), Түш.-Чыгыш ж-а Түш. Азия өлкөлөрүнө бир нече жолу экспедиция уюшту­руп, түн. ж-а түн.-батыштагы көчмөндөргө кар­шы күрөшкөн. 16-к-дан К. аймагына европалык­тар келе баштаган. 1557-ж. Португалия Аомын­ды (Макао) «арендалоого» укук алган. 1618-ж. эки өлкөнүн ортосунда соода ж-а дипл. байла­ныштарды жөнгө салуу иштери м-н Тобольск аскер башчысы И. Петлин жетектеген биринчи орус дипл. делегациясы Пекинге келген. 17-к­да К-дын түндүгүнөн чыккан көчмөн уруулар­дын көтөрүлүштөрү Мин империясын кулаткан. Кытай феодалдары көтөрүлүштөрдү басуу үчүн манжур феодалдарынан жардам суроого маж­бур болгон. Бул К-да манжурлардын Цинь ди­настиясынын (1644–1911) орношуна алып кел­ген. Дыйкандар согушу ж-а манжур каратуула­рынан К-да экон. кризистер башталып, калк­тын саны кыскарган. 18-к-дын аягынан гана К-дын экономикасы калыбына келип, элдин саны 300 млнго жеткен. Империяда күчтүү ар­мияга ж-а бюрократтык аппаратка таянган дес­поттук режим түзүлгөн. Жогорку бийлик орган­дары ж-а армияны жетектөө манжурлардын ко­лунда болгон. Түн. К-га бийлигин орноткон соң, Цин К-дын коңшу мамлекеттерине кол сала баштаган. Россия Цин империясы м-н болгон мамилелерин жөнгө салуу максатында 1689-ж. Аргунь д-нын оң жээгин ж-а Амур д-нын оң­сол жээгинин бир бөлүгүн берген (к. Нерчин ке­лишими). 1727-ж. Кяхта келишими Цинь им­периясы м-н Россиянын ортосундагы Моңголия б-ча өтүүчү чек араны тактап, 17-к-дын аягын­да Цинь династиясы Түн. Моңголияны (түштүгүн 1636-ж.), 1728-ж. Тибетти, 1755–57-ж. Жунгар хандыгын, 1757–59-ж. Чыгыш Түркстанды (Кашкар) басып алып, Синьцзян деген ат м-н Цинь империясына кошкон. Ошол учурда Чы­гыш Түркстанда Цин империясынын басып алуу­чулук саясатына каршы кыймыл (5 миңден ашык ойрот, бурут же кыргыз, илелик уйгур­лардан турган кол жыйналган) башталган. Мындан чочулаган Цин империясы түндүктөгү коңшусу кыргыздар м-н расмий мамиле түзгөн (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилеле­ри). 18-к-дын аягында Цин империясынын ички абалы начарлай баштаган. 19-к-дын 1-жары­мында европалыктардын, айрыкча Улуу Бри­таниянын К-га экспансиясы күчөгөн. 1840–42, 1850–60-ж. Улуу Британия ж-а Франция м-н «апийим» согуштары болуп, К. жеңилип кал­ган. Нанкин келишими (1842) б-ча К. Англия үчүн 5 порт ачып, Сянган (Гонконг) а-н берген.
Португалия 1851-ж. Аомынь ж. а-н, Данцзы­дао (Тайпа) а-н, 1864-ж. Цзюаодао (Колоане) а-н басып алган. 1844-ж. К. Франция ж-а АКШ м-н түзүлгөн келишимдердин негизинде жарым колониялык өлкөгө айлана баштаган. Россия­кытайлык Пекин трактаты (1860) Ы. Чыгыш­тагы эки мамлекеттин ортосундагы чек ара (Амур, Уссури д., Ханка көлү ж-а кырка тоо­лор аркылуу өтүп, Тумыньцзян д-на чейин жет­кен) маселесин чечкен. К. калкынын социал­дык-экон. абалы оордоп, манжурларга ж-а жо­горку бийликтегилерге каршы дыйкандардын Тайпын (1850–64) ж-а Няньдан (1959–68), о. эле 1862–77-ж. дунгандар м-н уйгурлардын көтөрү­лүштөрү болуп, англ., фр. ж-а амер-дын колдоо­су м-н басылган. 19-к-дын аягында К-да капи­талисттик ө. ж. өндүрүшү пайда болуп, улут­тук буржуазия м-н жумушчу табы калыптана баштаган. 1870–80-ж. батыш державалар Цин империясына кысым көрсөтүүнү күчөткөн. Бир катар согуштардан [Кытай-француз согушу (1884–85), Кытай-япон согушу (1894–95] соң, К-ды көз каранды кылуучу келишимдер таңуу­ланган. 1897–98-ж. ири державалар Цин импе­риясын бөлүштүрүүгө киришкен. Цин өкмөтүнүн багынуучулук саясаты өлкөдөгү прогрессчил күчтөрдү кыжырланткан. Өлкөнү сактап калуу үчүн К-да Сунь Ятсен жетектеген рев-ялык-де­мокр. кыймыл пайда болуп, 1894-ж. Синчжун­хой уюмун уюштуруп, радикалдуу реформалар­ды жүргүзүү аракеттерин жасаган. 1898-ж. Шаньдун, Чжили ж. б. провинцияларда Цин династиясын колдогон ж-а чет өлкөлөргө кар­шы багытталган Ихэтуань кыймылы күч ал­ган. Чжу Хундэн, Чжан Дэчэн, Цао Футянь ж-а Ли Лайчжун жетектеген ихэтуандар мань­чжурлар м-н биригип, т. ж-дорду, з-ддорду, хрис­тиан чиркөөлөрүн талкалап, европ. товарлар­ды ж-а китептерди өрттөп, чет элдик өкүлдөргө кол салып, Пекиндеги дипломаттар кварталын курчоого алышкан. 1901-ж. Улуу Британия, Франция, Германия, АКШ, Россия, Япония, Италия ж-а Австро-Венгрия өлкөлөрү Ихэтуань кыймылын басып, өз таасирин чыңдоо үчүн К-га интервенция жасашкан. Анын натыйжа­сында бул державалар м-н Цин империясынын ортосунда «Корутундулоо токтомуна» (1901) кол коюлуп, ал Цин империясынын жарым коло­ниялык абалын бекемдеген. 1911-ж. октябрь – 1912-ж. мартта К-да Синьхай рев-ясы болгон. Цин династиясы тактыдан кулап (1912-ж. 12- февралда), монархия жоюлган. Бийликке аскер чөйрөсүнүн жетекчиси Юань Шикай келип, ас­кердик диктатура орноткон. 1-дүйнөлүк согуш убагында (1914–18) Япония К-га экспансиясын күчөтүп, 1915-ж. январда К-ды өзүнө көз ка­ранды кылуу үчүн жаңы талаптарды койгон. Юань Шикайдын өкмөтү ал талаптардын көбүн орундаткан, бирок Япония өкмөтүнө каршы наа­разылыктарын билдирген. Орус революциясынын (1917) жеңиши К-га зор таасир тийгизген. К-да жумушчу кыймылы күчөп, 1921-ж. К. Коммунисттик партиясы не­гизделген (ККП). 1921-ж. апрелде К. Респ-нын убактылуу президенттигине Сунь Ятсен шай­ланган. Анын «империалисттерге» каршы бир­гелешип күрөшүү өтүнүчү б-ча 1923-ж. Сов. Сою­зунан Гуанчжоуга саясий ж-а аскер кеңешчиле­ри (М. М. Бородин, В. К. Блюхер ж. б.) келип, Улуттук-рев-ялык армиясын (УРА) түзүүгө ж-а курал-жарак жагынан ж. б. жардам беришкен. Кытайлыктардын империалисттерге каршы массалык күрөшү бурж.-демокр. рев-яга (1925– 27) айланган. 1925-ж. 1-июлда Гуанчжоу өкмөтү өзүн Улуттук К. өкмөтү деп жарыялаган. 1926– 27-ж. УРА Гуанси, Гуйчжоу провинцияларына ж-а Хунань провинциясынын түш. бөлүгүнө рев­ялык бийлик орнотуп, Хунань, Хубэй, Цзянси, Фуцзянь провинцияларын, Шанхай, Нанкин ш-н бошоткон. Рев-ялык кыймылдын кулач жайышынан ж-а батыш мамлек еттеринин интервенциясынан чочулаган К. улуттук бур­жуазиясы рев-ядан баш тарта баштаган. 1927-ж. 12-апрелде УРАнын башкы командачысы Чан Кайши башында турган Гоминьдандын оң ка­наты Шанхай, Нанкин, Гуанчжоу, кийинчерэ­эк Уханга контррев-ячыл (Ухандагы солчул го­миньданчылардын өкмөтүнө каршы) төңкөрүш уюштуруп, Улуттук өкмөт түзгөн. ККПны мый­замсыз деп жарыялап, профсоюз ж-а дыйкан уюмдарын таркатып, өлкөдө «ак террор» (1927- жылдын апрелинен 1928-жылдын июль айына чейин К-да 337 миң революционер репрессиялан­ган) өкүм сүргөн. 1927-ж. К-да Кызыл Армия ж-а рев-ялык-демокр. бийликтин жерг. орган­дары – Советтер түзүлгөн. ККП Кызыл Армияга таянып, Чан Кайшинин өкмөтүнө же гоминь­дан режимине каршы куралдуу күрөш баштаган. 1927–37-ж. К-да жарандык согуш башталган.
Япония 1931-ж. 18-сентябрда К-дын түн.-чы­гышын (Маньчжурияны) басып алып, Маньч­жоу-го мамлекетин негиздеген. 1935-ж. япон­дук башкаруу топторунун Нанкин өкмөтүнө та­ңуулаган жашыруун макулдашуусунун негизин­де Гоминьдан Түн. Кытайдагы Япониянын ба­сып алган аймактарын тааныган. Бирок ушун­дай шарттарда да Чан Кайшинин өкмөтү Кы­зыл Армияга каршы жортуулун уланта берген.
Чан Кайшинин капитулянттык позициясы эл­дик толкундоолорго алып келип, Пекинде өкмөткө ж-а япондуктарга каршы патриоттук демонстрациялар өткөрүлгөн. 1936-ж. Гоминь­дан К. Кызыл армиясына каршы согуш аракет­терин токтотууга мажбур болгон. 1937-ж. Япо­ния К-ды толугу м-н каратып алуу үчүн кайра­дан кол салып, Түн., Борб. ж-а Түш. К-дын маа-

8-талаа армиясынын аскерлеринин япон баскынчы­лары менен согушуу учуру. 1949.

нилүү райондорун ж-а Пекин, Тяньцзинь, Шан­хай, Нанкин ж. б. ш-н басып алган. 1937-ж. 23-сентябрда Гоминьдан жетекчилиги ККП м-н кызматташуусун билдирген. 1937–45-ж. япон баскынчыларына каршы К-да улуттук-боштон­дук согуш башталган. 1937-ж. 21-августта кол салышпоо ж-дө сов.-кытайлык келишим тү­зүлүп, СССР К-га 250 млн доллар заём берип (курал-жарак ж. б. сатып алууга), 3,5 миң ас­кер адистерин (а. и. ыктыярдуу учкучтарды) жиберген (шаарларын коргоо үчүн), о. эле Ы. Чы­гышта топтолгон куралдуу күчтөр м-н япондук­тардын Квантун армиясын талкалап, япондук оккупанттык режимди кулатууга көмөктөшкөн. 1945-ж. 2-сентябрда Япония өзүнүн капитуля­циясы ж-дө актыга кол койгон. 1946-ж. 10-ян­вардагы согуштук аракеттерди токтотуу ж-дө Гоминьдан м-н ККП өкүлдөрүнүн түзгөн кели­шимине карабастан, К-да улуттук-боштондук со­гуш башталган. АКШнын колдоосуна (Гоминь­данга 6 млрд доллар өлчөмүндө согуштук жар­дам берип, К-дын саясий турмушун, финансы ж-а экономикасын көзөмөлдөгөн) таянган Го­миньдан аскерлери япондуктардан бошотулган аймактарды басып алуу аракетин жасашкан. Кытай армиясынын күчү м-н 1949-ж. К-дын бардык аймагы бошотулуп, Чан Кайши 2 млнго жакын талапташтары м-н Тайванга качып кеткен. К. элинин улуттук-боштондук согушу (1946–49) элдик-демокр. рев-янын жеңиши м-н аяктаган. 1949-ж. 1-октябрда К. Эл Респ. (КЭР) жарыя­ланган. КЭРди алгач СССР (1949-ж. 2-октябрь), кийинчерээк чыгыш-европ. өлкөлөр ж-а Моң­гол Эл Респ. тааныган. 1950-ж. январдын ба­шында КЭР Улуу Британия, Скандинавия мам­лекеттери, Афганстан, Израиль, Швейцария ж-а Индия м-н дипл. мамилелерди түзүп, алар­дын жардамы м-н согушта бүлүнгөн чарбасын калыбына келтирген. 1950-жылдары КЭРде ишканалар ж-а банктар мамлекеттештирилген. КЭР тышкы соодага мамл. көзөмөл киргизип, бажы органдарын колуна алган. Өлкөдө адм.- аймактык ж-а агрардык реформалар жүргүзүлүп, К. провинцияларга ж-а АОго бөлүнгөн. Поме­щиктик жерлер жоюлуп, 300 млндой жерсиз дыйкандар жердин ээси болгон. Өндүрүш коо­перативдери киргизилип, ага дыйкан чарбала­ры, майда менчик ж-а кол өнөрчүлүк ишкана­лары бириккен. 1954-ж. Мао Цзэдун КЭРдин төрагалыгына шайланып, улутчулдук багытта­гы саясат жүргүзгөн. Венгрия көтөрүлүшү (1956) ж-а Польшадагы саясий кризистен (1956) улам Кытай жетекчилиги өнүгүүнүн сов. моделинен баш тартып, СССРдин «десталинизм» саясатын сындаган. 1960-жылдары сов.-кытайлык мами­лелер начарлап, кытайлык жетекчиликте улуу державалык, улутчулдук маанай өкүм сүргөн. Мао Цзэ-дундун тобу авантюристтик «үч кызыл туу» (жаңы «генералдык багыт», «чоң секирик», «элдик коммуна») саясатын жарыялаган. «Чоң секирикти» турмушка ашыруу аракеттери К-дын эл чарбасын кризиске учуратып, экономиканы артка тартып, элди ачкачылыкка (К-да ачка­чылыктан 10–14 млндон 30 млнго чейин киши өлгөн) алып келген. Маочулардын ички-тыш­кы авантюристтик саясаты өлкөдө, а. и. ККП-нин жооптуу кызматкерлеринин арасында зор нааразылык туудурган. Оппозицияны жок кы­луу ж-а элди баш ийдирүү үчүн маочулар 60- жылдардын 2-жарымында «маданий револю-

Пекиндеги Мао Цзедундун мавзолейи. 1977. Архи­текторлор Ян Тинбао ж. б.

ция» уюштурган. Алар армияга ж-а саясий жактан тажрыйбасы жок жаштарга [хунбэй­биндер («кызыл күзөтчүлөр») м-н цзаофандарга («бүлүкчүлөр»)] таянып, ККП м-н КЭРдин бел­гилүү ишмерлерин, интеллигенция өкүлдөрүн жетекчиликтен четтетип, ККПнин көп мүчөлө­рүн жазалашкан. Бардык жерг. парт. ж-а кон­ституциялык мамл. органдар куугунтукка алы­нып, жогортон дайындалган «ревкомдор» м-н алмаштырылган. Профсоюздук, комсомолдук ж. б. коомдук уюмдар ишин токтотуп, борб. ж-а жерг. гезит-журналдар, мектеп, ЖОЖ, ки­тепкана, музей ж-а театрлар жабылган. 1966-ж. август-сентябрь айларында 397 миңден ашык киши шаарлардан куулуп, Пекинде эле 1722 киши өлтүрүлгөн, 37 миң үй-бүлөнүн мүлкү то­нолгон. Жалпысынан «Маданий революция­нын» мезгилинде Кытайда 6 миңден ашык арх­ралык эстеликтер, а. и. Пекинде 4922 тарыхый ж-а маданий эстелик талкаланып, 2, 357 млн тарыхый китептер, 185 миң сүрөт ж. б. жок кылынган. Кытай эмес элдердин өкүлдөрүн кы­сымга алуу ж-а аларды ассимиляциялаштыруу күчөгөн. 1976-ж. 9-январда Мао Цзэдун дүйнөдөн кайткан соң, коомдук, коопсуздук уюмдар ж-а армиянын күчү м-н «солчулдардын» таасири төмөндөгөн. «Маданий революциянын» бүткөн­дүгү жарыяланып, партиянын жаңы уставы кабыл алынган. 1979-ж. К-да экон. реформалар жүргүзүлүп, жетекчилик звено жаш кадрлар м-н толукталган. Эл аралык соода жүргүзүү үчүн «атайын экономикалык зоналар» ачылган. 1990-жылдары КЭРдин тышкы саясатында­гы маанилүү маселе – Тайвань болгон. 1992-ж. тынчтык жол м-н биригүү үчүн Пекин м-н Тай­бэйдин ортосунда сүйлөшүүлөр башталып, 1993- жылдан соода байланыштары түзүлгөн. КЭРдин эл аралык позициясынын чыңдалышы ж-а Ба­тыш өлкөлөр м-н анын экон. ж-а саясий кыз­матташтыгынын тереңдеши Сянган (Гонконг) ж-а Аомындын (Макао) тагдыры ж-дө маселе­нин чечилишин тездеткен. 1984-жылдын 26-сен­тябрында аренда ж-дө брит.-кытайлык кели­шимдин 50 жылдык мөөнөтү бүткөндүгүнө байланыштуу Улуу Британия м-н КЭРдин алдын ала билдирген макулдашууларынан соң, 1997-ж. Сянган, 1987-ж. 13-апрелде К-дын Португалия м-н түзгөн келишиминин негизинде 1999-ж. Аомынь К-га кайтарылып берилген. К. Япония (1978), Корея Респ. (1992), Индия (1993), РФ (1994), Вьетнам (1995) ж. б. өлкөлөр м-н достук ж-а кызматташтык мамилелерди түзгөн. 1993- жылдан К. рынок чарбасына өткөн.
КЭР өкмөтү ядролук куралдарды таратпоо ж-дө келишимди (1991-ж 29-декабрда) колдоп, 1996-ж 29-июлда ядролук куралдарга сынак жүргүзүүнү токтоткондугун билдирген. КЭР «мо­дернизация, реформа ж-а ачыктык» саясатын жүргүзүү м-н дүйнөдөгү глобалдуу экономика ж-а соода лидерине айланып, «дүйнөлүк фабри­ка» статусуна ээ болду. 2001-ж КЭР Дүйнөлүк соода уюмуна кирген. К. түстүү металл, көмүр, цемент, кездеме, телевизор, мотоцикл, велоси­пед ж. б. продукция чыгаруу б-ча дүйнөдө 1- орунда, кант чыгаруу б-ча 2-орунда, автомобиль чыгаруу б-ча 3-орунда, электр энергиясын иш­тетүү б-ча 4-орунда, нефть өндүрүү б-ча 5-орунда (2007). К-дын «PetroChina» нефть хим. корпо­раци яс ы ж-а Соода-ө . ж. банкы 2008-ж. дүйнөдөгү ири компаниялардын катарына кир­ген. 1990-жылдардан КЭР кылмыштуулуктун өсүшү ж-а коррупция м-н катар наркомания, о. эле диний кыймылдардын (Фалуньгун сектасы) таасиринин күчөшүнө каршы күрөш жүргүзөт. КЭР 1996-ж. апрелде Шанхайда, 1997-ж. апрел­де Москвада РФ, Казакстан, Кырг-н ж-а Тажик­стан мамлекеттери м-н мурдагы сов.-кытайлык чек араларда куралдуу күчтөрдү кыскартуу, коопсуздук ж-а достук мамилелерди түзүү ж-дө келишимдерге кол койгон. 2001-ж. К. «Шанхай бешилтигинин» негизинде «Шанхай кызматташ­тык уюмун» (ШКУ) түзүү идеясын колдогон. 2003-жылдан ККП БКнын генералдык секрета­ры Ху Цзиньтао (2003-ж. 15-мартта КЭРдин төрагасы, 2004-ж. сентябрда ККП БКнын Аскер кеңешинин төрагасы). Ш. Керимова.

Чарбасы

. К. – дүйнөдөгү эң ири ж-а өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү (6991млрд доллар) б-ча дүйнөдө АКШдан ки­йинки 2-орунду ээлейт (дүйнөлүк ИДПнин 10,8%и). Аны киши башына бөлүштүргөндө 5292

Янцзы д-ндагы «Санься» («Үч капчыгай») ГЭСи.

доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,777 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 81-орунду ээлейт). ИДПнин структурасында ө. ж. м-н курулуштун үлүшү 49,2%ти, тейлөө чөйрөсү 39,1%ти, а. ч. 11,7%ти түзөт.
К-дын экономикасынын маанилүү ж-а өнүгүп жаткан сектору – ө н ө р ж а й ы. Ө. ж. продук­циясынын наркынын 86,7%ин иштеп чыгуучу, 6,1%ин тоо-кен, 7,2%ин электр-энергетика, жылуулук, газ ж-а суу м-н камсыз кылуучу тар­мактары түзөт (2006). Иштеп чыгуучу ө. ж-нын маанилүү тармактары: машина куруу ж-а ме­талл иштетүү, химия (нефть-химия, химия-фар­мацевтика), кара ж-а түстүү металлургия, же­ңил ж-а тамак-аш. Негизги ө. ж. тармактарын­да маанилүү орунду көп профилдүү мамл. ири корпорациялар түзөт.
Керектелген энергиянын 70,2%и көмүргө (күрөң ж-а таш көмүр), 20,6%и нефтиге, 3,0%и табигый газга, 5,5%и гидроэнергияга, 0,7%и атом энергиясына туура келет. 2007-ж. 186,7 млн т нефть өндүрүлгөн. Нефтинин ²/ си өлкө­нүн түн.-чыгыш ж-а түн.-батыш бөлүктөрүндө, 15%тейи Сары деңиздин Бохай булуңундагы, о. эле Түш. Кытай деңизиндеги шельфттерден өндүрүлөт. Синьцзян-Уйгур автономия райо­нундагы Кара-Май кенинде эзелтен эле нефть (2007-ж. 12 млн т ) өндүрүлгөн. Ө. ж-нын тез өнүгүп жаткан тармагы – нефтини кайра иш­тетүү ө. ж.; нефть ылгоочу з-дорунун кубаттуу­лугу 7029 миң баррель. суткасына; 2006-ж. 195 млн т нефть продукциялары, 2007-ж. 69,3 млрд м³ күйүүчү табигый газ өндүрүлгөн; газ өндүрүлүүчү негизги региондор: Синьцзян- Уйгур автономия р-ну (Тарим нефть-газ бассей­ни ж. б.), Сычуань, Шэньси провинциялары ж. б.; табигый газ, о. эле Түш. Кытай деңизи­нин шельфинен да өндүрүлөт. К. көмүр казып алуунун көлөмү (2007-ж. 2536 млн т; дүйнөлүк казып алынган көмүрдүн 40%ке жакыны) б-ча дүйнөдө 1-орунду ээлейт. Көмүрдүн басымдуу бөлүгү жер астынан казылып алынат. Көмүр кенинин көбү өлкөнүн түндүгүндө ж-а түн.-чы­гышында жайгашкан. Атом ө. ж. ургаалдуу өнү­гүүдө. Өндүрүлгөн уран рудасы (2006-ж. 840 т) өлкөнүн атом энергиясына болгон муктажды­гынын ¹/ ин камсыз кылат (уран концентратын Казакстан, Канада, Россия, Намибия ж. б. өлкөлөрдөн алат). Төрт АЭСте 11 атомдук реак­тор иштейт (2008). Электр энергетикасынын үлүшүнө ө. ж. продукциясынын наркынын 6,8%и туура келет. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 700 миң МВтдан ашык (2007). 2007-ж. 3256 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн (АКШдан кийнки 2-орун­да); анын 83%и ЖЭСке, 14%и ГЭСке, 2%и АЭС-ке, 0,1%и шамал курулмаларына, 0,9%и энер­гиянын башка булактарына таандык. Дүйнө­дөгү эң ири ГЭС – «Санься» («Үч капчыгай») Янцзы д-нда курулган (2009). ГЭСтин 26 энер­гия блогунун жалпы аныкталган кубаттуулу­гу 18,2 миң МВт. ГЭСтин суу сактагычын (уз. 660 км, орт. жазылыгы 1,1 км) курууда 27,8 миң гадан ашкан жер суу астында калган, 1,5 млндой адам башка жакка көчүрүлгөн. Башка ири ГЭСтери: «Лунтань» (4,9 миң МВт), «Эртань» (3,3 МВт), «Гэчжоуба» (2,7 МВт) ж. б. Хуанхэ д-нда 18 гидротүйүн иштейт; ошол эле дарыяда 7 плотина курулууда (2009). К. чакан ГЭСтер­дин жалпы саны (аныкталган жалпы кубаттуу­лугу 40 миң МВтдан ашкан 40 миң чакан ГЭС) б-ча дүйнөдө алдынкы орунда; алар негизинен айыл калкын электр энергиясы м-н камсыз кылат. К-дын 6 энергия системасы (Чыгыш, Түн., Түн.-Чыгыш, Борб., Түн.-Батыш, Түш. К.) бириктирилген. Электр өткөргүч линиясынын (чыңалуусу 220 КВ ж-а андан ашкан) жалпы уз. 291,4 миң кмден ашуун (2007).
Кара металлургия өлкөнүн ө. ж-нын негизги тармактарынын бири; анын продукциясынын негизги түрлөрүнүн өлчөмү б-ча К. – дүйнөдөгү эң алдынкы өлкө. Ишканалары негизинен жерг. сырьёлорду ж-а отунду пайдаланат. Темир (292 млн т; казып алуучу негизги райондору: Хэбэй, Ляонин, Сычуань, Шаньдунь провинциялары, Ички Моңголия; Аньшань темир кенташ бас­сейни ж. б.), марганец (11 млн т; дүйнөдө алдын­кы орунда), хромит (ички керектөөнүн 12–15%ин гана канааттандырат), ванадий (дүйнөдө 2-орун­да; Сычуань провинциясы ж. б.) казылып алы­нат. 2007-ж. 328 млн т кокс өндүрүлгөн (дүйнө­лүк өндүрүштүн 60%и). Чоюн (2007; 469,5 млн т), болот (дүйнөлүк өндүрүштүн ¹/ инен ашыгы), болот прокаты (468,4 млн т ; 2006) өндүрүлөт.
Өлкөнүн чыгышы кара металлургиянын эң ири борбору; эң ири металлургия комбинаттары Шанхай, Баошань, Мааньшань, Хуайнань, Нан­кин ж. б. шаарларда жайгашкан. Кара метал- лургиянын 2-борбору – өлкөнүн түн.-батышы (1450-жылдары К-дын кара металлургияга бол­гон муктаждыгынын 60%тен ашыгын камсыз кылган); түндүгүндөгү эң ири борбору – Пекин. Түстүү металлургия – К-дын дүйнөлүк рынок­тогу абалын аныктаган негизги ө. ж. тармак­тарынын бири. Түстүү металлургиянын маанилүү тармагы – алюминий ө. ж.; анын негизги сырьё- су – боксит (2006-ж 20 млн т өндүрүлгөн; дүй­нөдө Австралия, Бразилиядан кийинки 3-орун-

Тайвань провинциясындагы металлургия комбинаты.

ду ээлейт; 12%и); глинозём (19,5 млн т; дүйнө­лүк өндүрүштүн 20%и, Австралиядан кийинки 2-орунда), жез (873 миң т дай), полиметалл кен­таштарынан коргошун концентраты (1330 миң т), цинк (2840 миң т ; дүйнөлүк өндүрүштүн ¹/ нен ашыгы), күмүш (2,7 миң т ; дүйнөдө 3-орун­да), калай (149 миң т; дүйнөлүк өндүрүштүн 40%тейи), вольфрам (72 миң т кенташ; дүйнөдө өндүрүлгөн вольфрам кенташынын 80%и), мо­либден (41 миң т; дүйнөлүктүн 23%и), никель (82,1 миң т;), кобальт, титан, сурьма (153 миң т; дүйнөлүк экспортун 80%и), висмут (дүйнөлүк өндүрүштүн 50%тейи ), сымап (75%тейи), сей­рек жер элементтери (2007-ж. 120,8 миң т; экс­порко 49 миң т; негизинен Ички Моңголияда) өндүрүлөт.
Машина куруунун негизги тармактары – элек­трондук ө. ж., оор ж-а транспорттук машина куруу. К. машина куруунун татаал технол. про­дукцияларын (компьютер ж-а ага манитор, принтер ж. б., коммуникациялык жабдуулар­дын айрым түрлөрү, прибор ж.б.) экспорттоо көлөмү б-ча дүйнөдө 1-орунда. Оор машина ку­руу ө. ж. – энергетикалык машина курууну ж-а электр-тех. ө. ж-н, тоо-кен, металлургия ж-а нефть-химия, нефть өндүрүүчү, нефтини кайра иштетүүчү ж. б. ө. ж. тармактары үчүн жабдууларды, жол куруу машиналарын чыга­рат. Метталл иштетүүчү станокторду чыгаруу (2007). Бул тармактын ишканалары – ГЭС, ЖЭС ж-а АЭС үчүн энергия блокторун, ЖЭС үчүн буу казан, газ турбинасын, шамал энергиясы курул­масын, өзгөрүлмөлүү ж-а туруктуу ток кыймыл­даткычтарын, трансформатор, жогорку вольт­туу электр приборлорун, атом энергетикасы үчүн жабдууларды ж. б. чыгарат. 21-к-дын башында тиричилик электр-прибор­лорун: муздаткыч, кир жуугуч машина, конди­ционер, электр чаң соргучу, микротолкун ме­шин чыгаруу б-ча К. дүйнөдө алдынкы орунга чыкты (дүйнөлүк рыноктун ¹/ нен ашыгы).
К. – электрондук приборлорду, коммуника­циялык жабдуулардын айрым түрлөрүн көп чы­гаруучу дүйнөдөгү бирден-бир өлкө; персонал­дык ж-а кол компьютерлер (ноутбук), плазма ж-а суюк кристаллдык телевизор, түстүү теле­визор, DVD, плеер, уюлдук телефон (дүйнөдө чы­гарылгандын 40%тейи), интегралдык микросхе­ма, микропроцессор, санарип сүрөт ж-а көрмө­камера ж. б. чыгарат.
Транспорттук машина куруунун негизги тар­магы – автомобиль ө. ж.; ал автомобиль тех­никасынын дээрлик бардык түрүн, о. эле анын тетиктерин, агрегаттарын чыгарат. Автомобиль чыгаруу б-ча (2007-ж. 8887 миң; анын 4798 миңи жеңил машина) АКШ Япониядан кийинки 3- орунда. Автомобиль ж-а мототехниканын не­гизги бөлүгү өлкөнүн ички рыногуна (8,8 миң) сатылат (АКШдан кийинки 2-орунда). Экспорт-

Баодин ш-ндагы автомобиль кураштыруу заводу.

тун өлчөмү (2007-ж. 600 миң) тез көбөйүүдө. Ав­томобиль ө. ж-нын өнүгүүсү чет элдик компа­ниялар м-н биргелешкен ишканаларга байла- (2006-ж. 573 миң станок) дүйнөдө Япония, Гер­ныштуу автомобилдердин ²/ бөлүгүнө жакыны маниядан кийин 3-, ички рынокто сатуу б-ча 1-орунда турат. Энергетикалык машина куруу ж-а электр-тех. ө. ж. – маанилүү тармактар­дан; өндүрүлгөн электр-энергетикалык жабдуу­лардын жалпы кубаттуулугу 129,9 миң МВт (негизинен чет өлкөлүк моделдер) биргелешкен ишканалардан чыгат. Жылына 25,5 млн мото­цикл ж-а ску терлерди даярдап (дүйнөлүк өндүрүштүн ¹/ ине жакыны), 8,2 млну экспорт­ко чыгарылат.

Авиаракета-космостук ө. ж. – ургаалдуу өнүгүп жаткан жогорку технол. тармак. Авиация ө. ж. аскердик ж-а жарандык продукцияларды (са­молёт, вертолёт, ракета, истребитель ж. б.) чы­гарат. К. космостук ракеталарды учуруу б-ча дүйнөдө АКШ, Россиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Т. ж. транспортун (электровоз, тепло­воз, жүргүнчү ж-а жүк ташуучу вагон, метропо­литен вагону ж. б.) чыгаруу өнүккөн, ага бол­гон өлкөнүн муктаждыгын толук камсыз кы­лат. Кеме куруу – өлкөнүн экономикасындагы эң маанилүү ж-а тез өнүгүп жаткан тармак. Ку-

Далянь шаарындагы кеме верфи.

рулган деңиз кемелеринин тоннажынын көлөмү (2007-ж. 18,93 млн т дедвейт) б-ча дүйнөдө Ко­рей Респ., Япониядан кийинки 3-орунду ээлейт (дүйнөлүк өндүрүштүн 23%и); заказ алынган кемелердин саны (2975 кеме) б-ча дүйнөдө 1- орунга чыкты (2008). Үч миңге жакын кеме ку­руучу ж-а ремонттоочу ишкана иштейт. А. ч. машиналарын куруу ишканалары – төрт дөң­гөлөктүү мини-трактор (2007-ж. 2 миңден ашык), дөңгөлөктүү ж-а каз таман (200 миңден ашык) трактор, өзү жүрүүчү комбайн, насос, дары ча­чуучу курулма, газон чөбүн чабуучу мотоблок, төмөнкү кубаттуулуктагы дизель кыймылдат­кычын ж. б. чыгарат.
Химия ө. ж. продукциясынын дүң баасы б-ча машина куруу ж-а металлургия ө. ж-нан гана кийин турат. К. барит (4,2 млн т), флюовит (2,7 млн т ), сал туз (45 млн т ), фосфорит (32 млн т ) өндүрүү б-ча дүйнөдө 1-орунда; химикаттарды пайдалануу б-ча АКШ, Япония сыяктуу эле дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлейт.
К. – массалык хим. продукцияларды чыгаруу б-ча дүйнөдөгү бирден-бир өлкө; аларга күкүрт к-тасы, кальцийлешкен сода, каустика соода­сы, о. эле синтезделген аммиак, минералдык жер семирткич кирет. Нефть-химия ө. ж. – этилен, поливинихлорид, метанол, бензол, пластмасса, синтездик чайыр, синтездик каучук (АКШдан кийинки 2-орунда) ж-а накта каучук, автомо­биль ж-а трактор шиналарын чыгарат. Дүйнөдө өндүрүлгөн хим. буланын ¹/₃ и К-га таандык, ал өлкөнүн текстиль ө. ж-нын маанилүү сырьёсу болуп саналат; анда синтездик була (полиэфир, полиамид, полиакрил ж. б.) чыгаруу басым­дуулук кылат.
Фармацевтика ө. ж. – салттуу кытай меди­цинасынын дары-дармектери, хим. дары кара­жаттары, негизинен женерик чыгаруу өнүккөн. Антибиотиктерди, витаминдин көп түрлөрүн, ооруну басаңдатуучу каражаттарды ж. б. чыга­руучу түрдүү дары сырьёлорун даярдоочу ж-а экспорттоочу дүйнөдөгү бирден-бир өлкө. Био­фар мацев тика дары-дармек терин чыгаруу өнүгүүдө. Фармацевтика ө. ж. продукциясынын экспорттук баасы 3,8 млрд доллар.
Жеңил ө. ж. (кездеме, даяр кийим, бут ки­йим, териден, мехтен ж-а тыбыттан жасалган буюмдар кошо) К-дын ө. ж. дүң продукциясы­нын 8%ин өндүрөт. Текстиль ж-а тигүү ө. ж. продукциясынын үлүшү экспорттук нарктын 13%ин түзөт. Салттуу ж-а эң өнүккөн тарма­гы – текстиль ө. ж., ал ийрилген жип, пахта, жибек, жүн, жут, кендир, кенеп, рами, хим. булардан токулган кездеме ж. б. өндүрүштөрдү камтыйт. К. текстилди өндүрүү б-ча дүйнөлүк лидер (2007-ж. 66 млрд м кездеме чыгарган); анын үлүшүнө дүйнөлүк экспорттук продукция­нын ¹/ и туура келет. Кебез кездемеден ийрил­ген жип (20 млн т ) ж-а токулган кездеме (23,6 млрд м) ата мекендик ж-а импорттук (Индия, АКШ ж-а Өзбекстандан алынып келинген) пах­тадан даярдалат. Накта жибек кездеме чыгаруу К-да эзелтен өнүккөн. Тигүү ө. ж. дөйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнүн калкын арзан кийим-кече м-н камсыз кылат. Булгаары-бут кийим ө. ж. ашатылган тери, булгаары кийим, бут кийим, сумка, кол кап ж. б. чыгарат. К. – бут кийим­ди көп чыгарган (2006-ж. 10 млрд жуп бут ки­йим) ж-а экспорттогон (7,7 млрд жуп) өлкө. Экспорттун товардык структурасында пласти­ка ж-а резина бут кийимдер (4,4 млрд жуп), о. эле үстүн текстиль каптаган бут кийимдер ба­сымдуу. Мехтен жасалган буюмдарды чыгаруу ж-а экспорттоо б-ча (дүйнөлүк экспорттун ¹/ ине жакыны) дүйнөдө алдынкы өлкөлөрдүн ката­рында (суу суусарынын териси ж-а андан тон тигүү, түлкү ж-а жанат сымал иттин териси ж. б.). К. о. эле оюнчуктарды, карапа буюмда­рын (фарфор, фаянс) чыгаруу ж-а экспорттоо б-ча дүйнөгө белгилүү.
Тамак-аш ө. ж. (даяр азык-түлүк товарлары, суусундуктар, тамеки кошо) ички рыногунун муктаждыгын камсыз кылууга багытталган; не­гизги тармактары: ун тартуу, күрүч актоо, май, кант ж. б. өндүрүштөрү. К. тамеки продукция­ларын чыгаруу ж-а пайдалануу б-ча дүйнөдө алдынкы орунда: кытай сигареталары адатта сапаты б-ча анча жогору эмес.
А й ы л ч а р б а с ы. К. – агр. продукцияны өндүрүүчү дүйнөдөгү ири өлкө; азык-түлүк ж-а а. ч. сырьёлорун экспорттоо тез өсүп жаткан бирден бир өлкө. Азык-түлүк проблемасы неги­зинен 1980-жылдардын ортосунан чечилген, бирок ички рыноктогу азык-түлүккө болгон су­рам м-н сунуштардын ортосундагы тең салмак­туулук дагы да болсо сакталууда. Тармактын өнүгүүсүнө тоскоолдук кылган маанилүү пробле­малардын бири – айдоо жердин жетишсиздиги.
К-да дүйнө жүзүнүн калкынын 22%и жашаса, ал эми айдоо жердин 10%и эле жайгашкан. Айдоо аянты 121,8 млн га (Сянган, Аомынь өзгөчө адм.-айм. райондорун, о. эле. Тайвань а-н кошпогондо). Айдоо жердин 55%тен ашык аянты кургак, 26%и суу каптачу, 19%тен ашыгы сугат жер. Эгин аянтынын (153,6 млн га) айдоо жердин жалпы аянтынан ашып кетет, анткени өлкөнүн айрым райондорунда жылына бир нече жолу түшүм алат.
А. ч-нда 348,7 млн адам иштейт (2006) же өлкөдөгү жалпы иштегендердин 39,5%и; өлкөдө 200,2 млн үй-бүлөлүк (дыйкан) чарбасы ж-а ан­дан ири чарбалык бирдиктер (кооперация, ком­паниялар ж. б.) бар. А. ч-н модернизациялоо б-ча мамлекет тарабынан комплекстүү чаралар көрүлүүдө (а. и. финансылык жардам да бар). 2006-жылдан а. ч. салыгы төлөнбөйт. Дан эгин­дерин өстүргөн дыйкандар жогорку сапаттагы урук, техника, жер семирткич алууга дотация алат. А. ч-н өнүктүрүү б-ча мамл. айрым про­граммалар, о. эле айыл экономикасын модер­низациялоо б-ча 6 чакан долбоор ишке ашыры­лууда, алар: а. ч. жерлерин үнөмдүү сугаруу; элди ж-а малды ичүүгө жарамдуу таза суу м-н кам­сыз кылуу; айыл жолдорун куруу; саз газын (метанды) тиричиликте пайдалануу; чакан айыл ГЭСтерин куруу; жайыттарды малга ыңгайлаш­тыруу. Айдоо жердин 26,6% аянты электрлеш­тирилип сугарылат; жерди үнөмдүү сугаруу б-ча жаңы технологияны кеңири пайдалануу, түш­түктөгү дарыялардын бир бөлүгүн өлкөнүн түн. аймактарына жеткирүү долбоорлору каралууда. К. дан эгиндин дүң жыйымы (2007-ж. 501,5 млн т ; киши башына бөлүштүргөндө 384 кгдан туура келет) б-ча дүйнөдө 1-орунда турат; дан эгиндеринин орт. түшүмдүүлүгү бир гадан 53 цден ашык. А. ч. өлкөнүн азык-түлүккө ж-а жемге болгон ички муктаждыгын негизинен (күрүчкө 99,6%, буудайга 99,3%, жүгөрүгө 100%) канаат­тандыра алат.
К-дын негизги азыгы – күрүч. Дүйнөдөгү шалы аянтынын ¹/ и К-га таандык; жогорку сапат­туу элита сортунун аянты кеңейүүдө. Күрүч жыйноо б-ча (185,5 млн т ; дүйнөлүк өндүрүштүн ¹/ ) дүйнөдө 1-орунда. Күрүчтүн 65%ке жакыны Янцзы д-нын алабынан, 17%и К-дын түш. бөлүгүнөн, 12%и өлкөнүн шалы өстүргөн түн. ж-а түн.-чыгыш бөлүктөрүнөн (Хуанхэ, Ляохэ д-нын алаптарынын), 6%и Түш.-Батыш К-дан жыйналат. Экинчи маанилүү азык-түлүк өсүм­дүгү – буудай (анын аянты 23 млн га); түшүмү

Юньнань провинциясындагы шалы палдары.

б-ча дүйнөдө 1-орунда (104,5 млн т ). Маанилүү азык-түлүк ж-а тоют өсүмдүгү – жүгөрү (түшү­мү 145,5 млн т ; АКШдан кийинки 2-орунда). О. эле гаолян, таруу, чумиза, арпа, кара күрүч, картөшкө (дүң жыйымы б-ча дүйнөдө 1-орун­да), буурчак (негизинен АКШ, Бразилия, Ар­гентинага чыгарат) ж. б. Май алынчу өсүмдүк­төрдөн – жер жаңгак (дүйнөдө 1-орунда), рапс, кунжут, күн карама ж. б. өстүрүлөт. Кант алын­чу өсүмдүктөр (бал камыш, кант кызылча) өстүрүлүүчү аянт 1,8 млн га (2006). Жашылча ж-а мөмө-жемиши (алма, цитрус өсүмдүктөрү, жүзүм, шабдаалы, банан, манго, ананас ж. б.), о. эле гүл өстүрүү өнүккөн. Чай өстүрүү б-ча дүйнөдө 1-орунда; 2007-ж. 1170 миң т чай жал­быр агы жыйнал ган (дүйнөлүк жыйым дын 80%ке жакыны). Пахта жыйноо б-ча АКШ, Индиядан кийинки 3-орунду ээлейт (2007-ж. 7,6 млн т ). К. пахтага болгон ички муктаждыгын камсыз кыла албайт.
К. – мал чарбасынын негизги түрлөрүн (эт, сүт, жумуртка, бал, жибек буласы ж. б.) даяр­доочу дүйнөдөгү бирден бир өлкө; негизинен ички рыногунун муктаждыгын камсыз кылат. Мал чарбасынын өнүгүүсүндөгү негизги пробле­малар – тоют базасын жакшыртуу, малды суга­руучу таза суу м-н камсыз кылуу ж. б. 2007-ж. К-да 139,6 млн чочко, 197,3 млн эчки, 172,0 млн кой, 7,2 млн жылкы ж-а качыр, 270 миң төө болгон. О. эле бардык жеринде үй куштары (тоок, өрдөк, цесарка, күрп ж. б.) асыралат. Калктын тамак-ашында балык ж-а деңиз про­дуктулары (моллюска, краб ж. б.) кеңири пай­даланылат.
К-дын экономикасынын алдынкы тармакта­рынын бири – т е й л ө ө ч ө й р ө с ү. Ага дүң ж-а чекене соода, транспортту, байланышты ж-а кампа чарбасын тейлөө, кыймылсыз мүлк операциясы, финансы жактан тейлөө, далдал­чылык, мейманкана бизнеси, коомдук тамак­тануу, о. эле билим берүү, саламаттык сак­тоо, адм. тейлөө, туристтерди тейлөө ж. б. ки­рет. К. улуттук банкы (алтын валютасынын резерви б-ча К. борб. банкы – дүйнөдө 1-орун­да), саясий банктар (б. а. өнүгүү, А. ч. өнүктүрүү, Экспорт-импорт, Соода, ө. ж., Курулуш, о. эле көптөгөн коммерциялык ж-а кредиттик банк­тар, ж. б. камсыздандырууну тейлөөчү компа­ниялар, фонд биржалары (Шанхай, Шэньчжен­де), туристтерди тейлөөчү рынок ж. б. иштейт.
Өлкөгө келген чет элдик туристтердин саны б-ча (2006-ж. 22,2 млн турист) К. дүйнөдө 4-орун­ду (Франция, Испания, АКШдан кийин) ээлейт. Ички туристтердин саны 2006-ж. 1394 млнго жеткен (көбү – айыл жеринен келгендер), алар­дан түшкөн киреше 623,0 млрд юанды түзөт. Туризмдин негизги түрлөрү: маданий-таанып билүү (негизги борборлору: Пекин, Сиань, Шан­хай, Гуанчжоу, Сянган, Ханчжоу), «кызыл» (элдик көтөрүлүшкө, революциялык окуялар­га, ККПнин жетекчилеринин өмүр баянына ж-а ишмердигине байланыштуу жерлерге баруу); диний ж-а зыяратчылык; экол.; дарылоо-ден со­олукту чыңдоо; этногр.; оюн-зоок; шопинг-тур­ларга катышуу. 18,5 миң туристтик агентчилик иштейт.
Т р а н с п о р т тармагы аймактар б-ча бир­дей жайгашкан эмес; негизги транспорт кори­дорлору (меридиан ж-а кеңдик багытта кеси­лишкен магистралдары) өлкөнүн чыгышында­гы ж-а т үш.-ч ыгышындагы эк он. жакт ан өздөштүрүлгөн аймактарды камтыйт; ага негизги жол тоом тармактары ж-а негизги транспорт агымдары туташтырылган. Автомобиль, авиа­ция ж-а куур транспорттору өнүккөн. Т. ж-нун жалпы уз. 72,1 миң км (2006; анын 24,4 миң кми электрлештирилген). Т. ж. тармагынын меридиан б-ча кеткен негизги 6, кеңдик б-ча созулган 5 мегистралы бар; о. эле жээк аралда­рын кургактык м-н туташтыруучу паромдук катнаштар да арбын. Автомобиль жолунун жалпы уз. 3573 миң км (2007; жогорку ылдам­дыктагы автомагистралдардыкы 53,6 миң км; эң жыш автомобиль жолдору өлкөнүн чыгыш бөлүгүндө). Суу транспорту өнүккөн. К-дын де­ңиздик коммерциялык флоту 1822 кемени (а. и. жүк, нефть, контейнер, автомобиль, жүргүнчү ташуучу кемелери, танкерлер, круиздик лайнер­лер ж. б.) камтыйт. Универсалдык (жүк ж-а жүргүнчү ташуучу) ири порттору: Шанхай (дүй­нөдөгү ири деңиз порту ж-а К-дагы жүк ташуу­чу негизги порт), Нинбо, Сянган, Тяньцзинь (Пекиндин аванпорту), Циндзо, Дальянь, Цинь­хуандао ж. б. Ички суу жолунун жалпы уз. 123,4

Гуандун провинциясындагы автомагистраль түйүнү.

миң км. Янцзы д-нын алабында кеме каттоочу каналдар көп, анда 1400дөн ашык дарыя порту бар. К-да 467 аэропорт бар (анын 147си жаран­дык; 2008). Эл аралык ири аэропорттору: Пе­кин-Шоуду, Сянган (Гонконг), Гуанчжоу, Шан­хай-Пудун, Шанхай-Хунцяо, Шэньчжень ж. б. Магистралдык нефть куурларынын жалпы уз. 15256 км. Магистралдык газ куурлары да бар. Пекин, Шанхай, Тяньцзинь, Гуанчжоу, Ухань, Сянган ж. б. шаарларында метрополитен иштейт. Экспортко чыгарган негизги продукциялары: машина куруу (а. и. электроника – компьютер, телекоммуникация жабдуулары ж-а приборло­ру, телевизор, уюлдук телефон ж. б.) ж-а электр­техника (электр-тиричилик приборлору ж. б.) ө. ж-нын продукциялары, транспорт каражат­тары (деңиз кемеси, автомобиль), жол куруу машиналары, даяр кийимдер, текстиль буюм­дары, кара ж-а түстүү металлдар ж. б. Экспорт­тук соода шериктери: АКШ, Япония, Корей Респ., Германия. Негизги импорттук товарла­ры: машина куруу продукциялары (машина, жабдуулар ж-а приборлор, а. и. аларды комп­лекттөөчү тетиктер, агрегаттар, о. эле эсептөөчү техника каражаттары, оптика приборлору, мед. жабдуулар ж. б.), нефть ж-а күйүүчү-майлоочу материалдар, пластмасса ж. б. орг. химия про­дукциялары, кара металл продуктулары, жез ж. б. Импорттук соода шериктери: Япония, Корей Респ., АКШ, Германия.

Тайвань

экономикасы өнүккөн региондорго

кирет. Региондук дүң продукциясынын (РДП)

Кытайдын акчасы – юань.

көлөмү 757,2 млрд доллар (2008); аны киши башына бөлүштүргөндө 33 миң доллардан туу­ра келет. РДПнин өсүү темпи 1,7% (2008). РДПнин структурасындагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 71,1%, ө. ж. м-н курулуштуку 27,4%, айыл, токой чабаларыныкы ж-а токой промы­селдериники 1,5%. Иштеп чыгуучу ө. ж. алдын­кы орунда (ө. ж. продукциясынын дүң наркы­нын 94,8%и); негизги тармактары: машина ку­руу, химия, металлургия. Жогорку технологи­ядагы тармактар өтө тез өнүгүүдө, ага ө. ж. про­дукциясынын наркынын 60%ке жакыны туу­ра келет, о. эле оптика-электрондук ж-а микро­миң га, түшүмү 1,41 млн т (2007); экспортко чыгарат. Андан сырткары бал камыш, чай, мөмө-жемиш, жашылча, гүл өстүрүп, продук­цияларын экспорттойт. Мал чарба продукция­сы (негизинен чочко ж-а куш эти, жумуртка) ички муктаждыкты канааттандыра албаган­дыктан, аны негизинен импорттоп алат. А. ч. өндүрүшүнүн туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылуу максатында жаңы технологияны колдонуу, фермерлерди колдоо, жаштарды айыл жерине тартуу (элет туризмин өнүктүрүү) б-ча ж. б. иш­чараларды жүргүзүүдө. Кармалган балыктын ж-а деңиз продукцияларынын ¹/ и экспортко биология продукциялары да кирет. Көмүртектүү суутек энергетикалык ресурстарына болгон мук­таждыктын 98%и сырттан алынып келинет. Континенттик шельфтен суткасына 10,6 миң баррель нефть өндүрүлөт, ал эми ички керек­төөгө суткасына 950,5 миң баррель жумшалат. Керектелчү нефтинин негизги бөлүгүн Жакын­кы Чыгыш өлкөлөрүнөн алат. 2007-ж. конти­ненттик шельфтен 400 млн м³ табигый газ өн­дүрүп алган. 62 млн т көмүр сырттан, негизинен Австралиядан, К-дын башка региондорунан, о. эле Индонезиядан алат. Электр-станциялары­нын аныкталган кубаттуулугу 45,1 миң МВт (2006). Өндүрүлгөн электр-энергиясынын (235,3 млрд кВт.с) 78,2%и ЖЭСке, 18,1%и АЭСке, 3,7%и ГЭСке таандык; 3 АЭС иштейт. Кара ме­таллургиясы сырттан алынып келинген кокста­луучу көмүр ж-а темир рудалары м-н иштейт. Болот, жез, алюминий, коргошун, цинк өндүрөт.
Машина куруунун негизги тармагы – электро­ника ө. ж. Жабдуу, а. и. микросхеманын бүт түрүн, о. эле компьютердик, оптика-электрон­дук ж-а телекоммуникациялык жабдууларды, ноутбук (дүйнөлүк рыноктун ¹/ ине жакыны), мобилдик телефон ж. б. чыгарат. Электр-тех­ника ө. ж-нын эң негизги продукциялары – тиричилик электр-приборлору (а. и. муздаткыч, кир жуугуч машина). 2007-ж. 283 миң автомо­биль (анын 96%и жеңил автомобиль) чыгарган. Алар негизинен чет өлкөлүк фирмалар м-н бир­дикте же алардын линцензиясы м-н чет элдик ав томоби ль м ар каларын (м ис ., «Ni ss an», «Buick», «Hyundai», «Toyota» ж. б.) чыгарат. О. эле мотоцикл, скутер, автомобиль ж-а мото­циклге тетиктерди, велосипед ж. б. экспорттойт.
Химия ө. ж-нын башкы тармагы – нефть-хи­мия; пластика, этилен, синтездик була, дары дармек, биотехнол. продукцияларды чыгарат. Жеңил ө. ж-нын текстиль тармагы өнүккөн. Текстилди К-дын башка региондоруна, о. эле АКШ, Вьетнам ж. б. өлкөлөргө сатат.
Тайвандын жеринин ¹/ и а. ч-нда пайдалануу­га жарактуу. Күрдүү топурагы, жетиштүү нымы анда түрдүү өсүмдүктөрдү өстүрүүгө ыңгайлуу шарт түзөт. Дан эгиндеринин эң негизгиси – күрүч (шалы). Шалы эгилген жердин аянты 256 кетет.
Тейлөө наркынын структурасында чекене ж-а дүң соода 26,2%, адм. тейлөө 14,4%, фи­нансылык тейлөө ж-а камсыздандыруу 14,1%, кыймылсыз мүлк операциясы 11,4%, транспорт ж-а кампа чарбасы 8,4%, саламаттыкты сак­тоо ж-а социалдык камсыздандыруу 4,2%, ил.- тех. тейлөө 3,8%, мейманкана бизнеси ж-а коом­дук тамактануу 3,0%, билим берүү 2,5%, кал­ган тейлөөлөр 12,0%ти түзөт. Жерг. коммерция­лык 39 банк (3313 филиалы м-н), 32 кытай ж-а чет элдик банк (бөлүмдөрү м-н), кредиттик коо­перативдер ж. б. иштейт.
Тайванда транспорт тармагы өнүккөн. Авто­мобиль жолунун жалпы уз. 40,3 миң км, темир жолунуку 1438 км. Тайбэйде, Гаосюнде метро­политен иштейт. Эл аралык 7 деңиз порту бар. Деңиз соода флоту 635 кемени камтыйт, анын 11и Сянгандын, 525и Панама, Либерия, Синга­пур ж. б. өлкөлөрдүн желектери м-н жүрөт. 18 аэропорту бар; анын экөө эл аралык мааниде.
Экспортко негизинен электрондук ө. ж. про­дукцияларынын, автомобиль тетиктерин ж-а за­пастык бөлүктөрүн, тиричилик-электр прибор­лорун, химикат, пластика, дары-дармек, тек­стиль продукциясын чыгарып, сырттан негизи­нен электрондук приборлордун тетиктерин, машина ж-а жабдууларды, нефть, органикалык химия продуктуларын, металл алат. Негизги соода шериктери: Япония, К-дын башка регион­дору (Сянган, Аомынь кошо), Түш.-Чыгыш өлкөлөрү (Тайланд, Малайзия, Индонезия, Фи­липпин, Сингапур, Вьетнам), АКШ, Европа кызматташтыгына кирген өлкөлөр, Корей Рес­публикасы. Ө. Бараталиев.

Билим берүүсү

. Элдик рев-я жеңгенге чейин калктын 90% сабатсыз болгон. 1949-ж. баштап билим берүү системасы кайра түзүлгөн. 1956-ж. «маданий революция» учурунда билим берүү кризиске учураган. 1966–68-ж. бардык окуу жайлары иштебей калган. Окутуу 1968–69-окуу жылында гана кайра башталган. 1970-жылда­ры билим берүүнүн жаңы системасы түзүлө баш­таган. Мектептер ачылып, ЖОЖдору калыбы­на келтириле баштаган. Мурдагы 12 жылдык­тын ордуна, жалпы билим берүүчү 9 жылдык мектеп киргизилген. 7 жашка чейинки балдар мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган. Башталгыч мектепке 7 жаштан кабыл алынат. К-дын ЖОЖдору Пекин, Цинхуа, Фудань, Ухань, Нанкай, Нанкин ж. б. ш-нда жайгаш­кан. Учурда акысыз милдеттүү билим берүү ка­ралган. Билим берүү б-ча 1986-жылдагы мый­замы 2006-ж. кайрадан каралып жаңыланган. Жалпы билим берүү системасы мектепке чейин­ки, базалык, толук эмес ж-а толук орто билим берүү болуп бөлүнөт. Кесиптик билим берүү үч баскычтуу – башталгыч, орто атайын адистик ж-а жогорку. ЖОЖдо бакалавриат (4 жыл), аспирантура, магистратура (2–3 жыл), докто­рантура (3 жыл) о. эле адистешкен 2–3 жыл­дык ЖОЖдор иштейт. КЭРде 2 миңден ашык ЖОЖ бар. К-да академиялардын, ун-ттердин, элдик ж-а адистешкен китепканалар иштейт. Улуттук китепканалары: (1810, фонду 18 млн нуска, базасында 1999-ж. Улуттук электрондук китепкана түзүлгөн), Нанкиндеги (1907), Шан­хайдагы (1952), Пекиндеги КЭР ИАнын борб. китепканасы ж. б. К-да 2300дөн ашык музей, а. и. Улуттук музейлери: Пекиндеги Гугун ак сарай комплекси (1420, 1914-жылдан музей), Шанхай байыркы иск-во, Улуттук музей, Көркөм-сүрөт галереясы, Геология музейи ж. б. иштейт.

Массалык-маалымат каражаттары

. Жаңы стилдеги газета-журналдар 19-к-дын башында чыгарыла баштаган. К-да 2 миңден ашуун ата­лыштагы мезгилдүү басылмалар 35 млрд нуска м-н чыгат (2008). Жалпы элдик гезиттер: «Жэн­минь жибао», «Гунжэнь жибао», «Цзефанцзюнь бао», «Чжунго циннянь бао», билим берүү, илим маселелерин: «Гуанмин жибао» гезити чагыл­дырат. Региондук ири гезиттери: «Сицзан жи­бао», «Синьцзян жибао», «Нанфань жибао», «Гуанси жибао». Негизги журналдары: «Цюши», «Женминь хуабао» ж. б. Радиоуктуруу 1927- жылдан иштейт. 1200гө жакын радиостанция бар (2008). К. эл аралык радиосу (1941) уктуруу­ларды 38 тилде алып барат. Телекөрсөтүү 1958- жылдан жүргүзүлөт. 450дөн ашык телестудия (2008), Синьхуа (1931), Чжунго (1952) маалы­мат агенттиктери бар. 42 мамл., 90 менчик те­лерадио станциялары иштейт.

Адабияты

. Кытай тилиндеги ад-т – дүйнөдөгү байыркы ад-ттардын бири. Башаты диний жөрөлгөлөргө байланышкан, болжолу б. з. ч. 6–5-миң жылдыкта неолит доорунун ырым­жырымдарында музыка ж-а бий өнөрү м-н кошо поэтикалык ыр чыг-лыгы пайда болгон. Кытай тилиндеги алгачкы жазуулар төлгө сөөктөрүндөгү тексттер (б. з. ч. 14–11-к.), ки­йин коло эпиграфикасы (б. з. ч. 10–8-к.), ал­гачкы жазуу эстеликтери – Чжоу доорундагы конфуцийчилик ж-а даостук канондук чыгар­малар болуп саналат. Бул мезгилде пайда бол­гон «вэнь» (жазуулар, жазуу) ж-а «ши» термин­дери б. з. 1-к-на чейин ар кандай жазуу ж-а поэтикалык тексттерди түшүргөн. Кийин кон­фуцийчиликте жазуу сабаттуулук м-н мад-ттуу­лук сыяктуу эле мамлекеттин баштапкы неги­зи катары каралган; жазуу тексти агартуу, би­лим, тарбия берүү, насаат айтуу сыяктуу коом­дук маанилүү иштерди аткарууга багытталган. Конфуцийчиликте поэзия өзгөчө мааниге ээ бол­гон. «Ыр китеби» антологиясы («Ши цзин», б. з. ч. 11–7-к.), К. тарыхындагы биринчи ада­бий-поэтикалык эстелик. «Беш канон» («У цзин») жыйнагынын конфуцийлик канондук китептердин бири болуп саналат ж-а түзүүчүсү Конфуций деп эсептелет. «Ши цзин» байыркы кытай поэтикалык чыг-лыгынын жанрдык ж-а тематикалык көп түрдүүлүгүн көрсөтүп ту­рат. Анда көлөмү алты саптан 50чө, ж-а андан көп саптуу поэмаларга чейинки ар кандай жан­рлардагы 305 чыгарма топтолгон. Байыркы К. ад-тынын башка эстелигинде – «Чу ырларын­да» К. түштүгүнүн поэтикалык салттары (кы­тайдын биринчи акыны катары эсептелген Цюй Юандын, о. эле С у н Юя ндын чыг-л ыгы) көрсөтүлгөн. Чу поэзиясына жерг. диндик-ми­фол. сюжеттер м-н образдарды пайдалануу мү­нөздүү.
Батыш Хань ж-а Чыгыш Хань мезгилинде бекемделген. Автордук поэзияда башкы орунду фу одалары – ыр ж-а кара сөз кезмектешкен көлөмдүү чыгармалар (бир нече жүз сапка че­йинки) ээлейт. Хань доорунун белгилүү акын­дары: Мэй Шэн, Цзя И, Сыма Сянжу, Ян Сюн, Чжан Хэн. Хань доорунун лирикалык мурасы о. эле элдик лирика ж-а сатира ырлары – юэфу­да сакталган. К. баяндама прозасынын байыр­кы үлгүлөрү болуп саналат. Б. з. ч. 4–3-к. (мис., «Көктүн уулу Мунун өмүр баяны» ж. б.), о. эле түздөн-түз Хань дооруна («Учуп жүргөн чабала­кей Чжаонун расмий эмес өмүр баяны» ж. б.) таандык деп эсептелет.
Б. з. ч. 6–3-к-нда К. поэзиясында негизги ролду ши ж-а юэфу сыяктуу лирикалык жанрлар ой­ной б аштайт . Ч ыгыш Х андын к ый ра шы, өлкөнүн майдаланышы кытай коомунун руха­ний дүйнөсүндөгү өзгөрүүлөргө алып келет: ин­сандык баалуулуктар, адамдын ички эркиндикке болгон укугу алдынкы орунга чыгат. Сүйүү ли­рикасы өзгөчө гүлдөгөн, сарай турмушун, аял сулуулугун ж-а сүйүү ырахатын даңктаган («Не­фрит мунарасынын жаңы ыргактары» жыйна­гы) «сарайлык стиль поэзиясы» (гун ти ши, 6- к-дын 1-жарымы) пайда болгон. Бул мезгил­дин ири акындары: Цао Чжи, Цзи Кан, Жуань Цзи (3-к.), Тао Юаньмин, Се Линъюнь, Бао Чжао, Юй Синь (6-к.). 3–6-к-да сюжеттик проза – сяошо калыптан­ган. Адеп «сяошо» карапайым калк ичиндеги ушак-айың сөздөрдү түшүндүргөн. Б. з. ч. 2–1- к-да эле бири да сакталып калбаган сяошо жыйнактары түзүлгөн. Сяошо аңгемелерин тур­муштан тыш нерселерге кызыгуу, кереметтерге ишеним айырмалап турат (Гань Бао, «Арбак­тарды издөө жөнүндөгү жазуулар» жыйнагы, 4-к.). Будда темасындагы жыйнактар (Ван Ян, «Башка дүйнөдөн кабарлар», 5-к.) жыйнактар, тарыхый каармандар жөнүндөгү уламыштар м-н анекдоттор (Лю Ицин, «Мурунку жаңы имиштер», 5-к-дын 1-жарымы) жыйнактары өз­гөчөлөнүп турат. -к-дын 2-жарымындагы К. коомундагы кри­зис ад-тка мазмундун курчтугу ж-а окурман үчүн жетимдүүлүк сыяктуу жаңы талаптарды кой­гон. «Айыпты ачуучу роман» (Лю Э, Ли Баоц­зя, У Вояо, Цзен Пу) өнүгөт. К. интеллигенция­сынын чет өлкөлөрдө болгон өкүлдөрү чет өлкөлөр ад-тынын тажрыйбасына кайрылыш­кан. 19-к-дын акырында акын ж-а дипломат Хуан Цзуньсянь поэзиянын тилин ж-а форма­сын жаңылоого чакырган. -к-дын башында ад-тчы Лян Цичао прозага жеңилдетилген «жаңы стиль» киргизген. Чет өлкөлүк чыгармалардын котормолорунун саны өскөн. Ошентсе да ад-ттагы чыныгы жаңыла­нуу 1917-ж. «Жаңы жаштар» журналында Ху Шинин ад-ттын тили оозеки сөз, ал эми көркөм­дүктүн критерийи чыныгы сүрөттөө болуш ке­рек деген «Адабиятты реформалоо туурасында­гы ойлор» аттуу макаласынын жарыяланышы м-н башталат. Жаңы ад-ттын алгачкы үлгүлөрү Лу Синдин «Жиндинин күндөлүгү» (1918) аңге­меси, Ху Шинин «Жашоодогу башкы иш» (1919) комедиялык пьесасы м-н «Тажрыйбалар» (1920) ыр жыйнагы болгон. «Төртүнчү май» кыймы­лынан (1919) кийинки улуттук аң-сезимдин өсүшү оозеки тилдеги 400дөй гезит-журналдар­дын пайда болушуна алып келди. Башкы орун­ду проза ээлеп, негизги жанр катары аңгеме (Бин Син, Е Шаоцзюн, Ван Тунчжао, Ян Чженьшен­дин чыг-лыгы) эсептелген. Поэзияда (Бин Синь, Кан Байцин, Шэнь Иньмо ж. б.) уйкаштыктан баш тартышып, верлибр м-н жазуу көп тара­ган. Драмада К. драматургиясынын салттары­нан четтеп, батыш театрынын (Дин Силин, Хун Шэн, Тянь Хандын пьесалары) негиздерин өздөштүрө башташкан. 1921-ж. Пекинде түзүлгөн ад-тты окуп-үйрөнүү коомунун мүчөлөрү (Чжоу Цзожень, Шэнь Яньбин, Е Шаоцзюнь, Сюй Ди­шань, Ван Тунчжао ж. б.) сын реализмине ум­тулушкан. Ошол эле мезгилде Токиодо К. сту­денттери уюштурган «Чыгармачылык» коому­нун катышуучулары (Го Можо, Юй Дафу, Чэн Фанъу, Чжан Цзыпин, Тянь Хань ж. б.) европ. романтизмдин ж-а модернизмдин нугунда жа­зышкан. 1927–37-ж. адегенде «Күн» (1927–30) коому, ал эми 1930-ж. баштап сол жазуучулардын Ли­гасы м-н сунушталган марксисттик багыттагы ад-т башкы орунду ээлеп турган. Аны Лу Синь жетектеген. Цзян Гуанцы, Мао Дунь, Дин Лин, Чжан Тяньи, Ся Янь, Е Цзы ж. б. иск-вого бол­гон марксисттик көз караштарды кабылдап, орус ж-а совет ад-тынын тажрыйбасын өздөштүргөн. Бир эле мезгилде бийлик тарабынан колдоого алынган улутчул ад-т да өнүккөн (Ван Пин­лин, Хуан Чженся, Шао Сюньмейдин поэзия­сы, Ли Цзаньхуа, Вань Гоандын прозасы). Сая­саттан ж-а тема тандоодо эркин болууга либе­рал-жазуучулар (1920-жылдардын акырында «Жаңырган ай» коомунун мүчөлөрү: Сюй Чжи­мо, Лян Шицю, Ху Ши, Вэнь Идо ж. б.; 1930- жылдары Пекин тобу: Шэнь Цунвень, Чжу Гу­анцянь, Ли Цзяньу; шанхайлык жазуучу-мо­дернисттер: Е Линфэн, Ши Чжэцунь, Лю Наоу, Му Шинь) чакырган. Ушул мезгилде Ба Цзин, Лао Шэ, Мао Дундун романдары, Цзан Кэцзя м-н Ай Циндин эпикалык поэмалары, Цао Юй м-н Ся Яндын көп актылуу пьесалары жарык көргөн. 1937–45-ж-дагы ад-т үгүттүк багыт, оптимист­тик ж-а каармандык рух м-н өзгөчөлөнгөн жомоктор, частушкалар, ырлар, театр оюнда­ры колдонулган. Даректүү проза жанры өнүгүп, поэзияда декламациялык, дубал бетине жазыл­ган ырлар сыяктуу жанрлар пайда болгон. 1940- жылдардын башында, Гоминьдандын көзөмө­лүндөгү райондордун ад-тында коррупция, чи­новниктердин моралдык жактан ириши, ата­йын кызматтардын террору ж-а улуттук кызык­чылыктарды сатуу сыяктуу темалар (Мао Дун­дун, Лао Шэнин, Ша Тиндин романдары, Го Мо­жонун, Дин Силиндин пьесалары) алдыга чык­кан; негизги орунду саясий сатира жанры ээле­ген. Лу Лин, Ло Биньцзи, Яо Сюэин, У Минши, Хуан Гулинин прозасы, Юань Шуйпо, Цзоу Ди­фан, Ша Оунун поэзиясы, У Цзугуан, Юань Цзюн, Сун Чжидинин драматургиясы көрүнүктүү эм­гектерден болуп калат. «Бошотулган район­дордун» ад-ты 1942-ж. Мао Цзедунь белгилеген ад-т жумушчу-дыйкандардын ж-а аскерлердин кызыкчылыктарына кызмат кылып, өздөрүнө тааныш көркөм формаларды колдонушу керек деген талаптарга баш иет. Элдик ж-а жаңы ада­бияттын салттарын бириктирип, кыштактагы өзгөрүүлөр жөнүндө жазган Чжао Шули м-н Чжоу Либонун чыг-лыгын буга мисал. Сунь Линин, Лю Байюйдун, Цю Дунпиндин, Ма Фэн­дин, Кун Цзюэнин ж-а Юань Цзиндин проза­сында армиянын проблемасы негизги орунга чыккан. Поэзияда Ай Циндин, Тянь Цзяндын, Кэ Чжунпиндин, Хэ Цифандын, Жуань Чжан­цзиндин, Ли Цзинин таланттары ачылат. Хэ Цзинчжи м-н Дин И сол иск-вонун эң белгилүү чыгармаларынан болгон «Ак чач кыз» (1945) музыкалык драмасынын текстин жазышкан.
Жарандык согуш мезгилинде (1946–49) «бошо­тулган райондордо» Чжоу Либонун, Дин Лин­дин, Цао Миндин чыг-лыгы өзгөчөлөнгөн. Го­миньдандын көзөмөлүндөгү аймактарда жаша­ган жазуучулар барган сайын бийликке болгон катуу сын айта баштаган (Шэнь Цунвен, Ван Тунчжао, Ба Цзин, Дин Силин).
КЭР (1949) түзүлгөндөн кийин айрым адаби­ятчылар (Лао Шэ, Ба Цзинь, Цао Юй) чыг-лык эркиндиктен ыктыярдуу баш тартышып, ад-т­тагы партиялуулук принцибин кабыл алышат; айрымдары (Шэнь Цунвэнь, ЦяньЧжуншу) жаз­бай калышат. Совет ад-ты К. ад-тына зор таа­сир тийгизген. 1950-жылдары темалар м-н сю­жеттер негизинен үч маселе: социалисттик өз­гөртүүлөрдү даңктоо (Чжао Шулинин, Ма Фэн­дин, Ли Чжундун, Цао Миндин, Чжоу Либо­нун, Лэй Цзянын прозасы, Ли Цзи м-н Жуань Чжанцзинин ж.б.), К. Коммунистик партия­сынын рев-лык тарыхын даңазалоо (Лю Байю­нун, Сунь Линин, Ду Пэнчэндин, Чэнь Дэнкэ­нин, Кун Цзюэнин ж-а Юань Цзиндин роман­дары, Кэ Чжунпиндин ж.б. поэзиясы), амер. агрессияга каршы корей элине жардамга бар­ган К. аскерлеринин эрдиктерин баяндоо (Вэй Вэйдин, Лу Линдин, Лао Шэнин прозасы, Тянь Цзяндын поэзиясы ж. б.) м-н чектелген. Өзгөчө орунду К. ж-а совет элдеринин достук темасы (Го Можо, Ай Цин, Цзан Кэцзя, Цзоу Дифан ж. б-дын поэзиясы) ээлеген. 1950-жылдардын акырында ад-тты саясатка багындыруу бирото­ло ишке ашкан, соц. реализмдин ордуна «рево­люциялык реализм м-н революциялык роман­тизмдин бириккен» методу келген. 1966–76-ж. «маданий революция» мезгилин­де профессионал жазуучулардын дээрлик баары репрессияларга тушуккан, чыны м-н адабий турмуш токтоп калган, иск-вонун уруксат бе­рилген жалгыз түрү болуп, Мао Цзедундун иде­яларын жайылткан 10 «үлгүлүү революциялык спектаклдер» гана эсептелген. 1970-жылдардын башында репрессияга туш болгон жазуучулар­дын бир бөлүгү акталып, бир нече адабий жур­налдар чыга баштаган. Мао Цзедундун өлүмүнөн кийин (1976) адабий турмуштун кайра жаралуу­суна шарттар түзүлдү. Лу Синьхуанын, Лю Си­ньунун, Су Шуяндын чыгармалары «маданий революция» мезгилиндеги кылмыштардын айы­бын ачышты; алардын себептерин терең аңдоо Ван Мэндин, Цун Вэйсинин, Фэн Цзицайдын, Чжан Сянъляндын чыгармаларына мүнөздүү. Адабиятка улуу муундагы жазуучулар кайры­лышты (Ба Цзинь, Ай Цин ж. б.), жаштар ке­лишти (Е Синь, Те Нин, Чжан Синьсинь ж. б.). Реформа ж-а тышкы ачыктык саясаты 1980- жылдардын башында «реформа адабияты» агы­мын (Цзян Цзылун, Кэ Юньлу, Чжан Цзе ж. б.) пайда кылды, 1920–40-жылдарда К. жазуучу­ларынын (Шэнь Цунвен, Лао Шэ, Чжан Айлин ж. б.) чыгармаларын кайра карап чыгууну та­лап кылды, чет өлкөлөр м-н байланыш калы­бына келди. Элдик мад-тка кайрылуу аркылуу эски салттар м-н болгон байланышты калы­бына келтирүү аракеттерин жасаган «түп-тамыр­ларды издөө адабияты» (Хань Шаогун, А Чэн, Цзян Пинва, Таши Дава ж. б.) пайда болду. Модернизмдин ж-а постмодернизмдин таасири м-н авангард ад-ты келип чыкты (прозада: Ван Шо, Юй Хуа, Гэ Фэй, Сунь Ганьлу, Лю Сола, Бэй Дао; поэзияда: Гу Чэн, Цан Сюэ, Шу Тин поэзияда; драматургияда: Ша Есинь, Гао Синц­зянь, Лю Шуган драматургияда). 1990-жылдардын башында ад-ттын саясаттан арылуу процесси уланды. Неореализм (Чи Ли, Фан Фан, Янь Лянькэ), аялдардын психол. про­засы (Ван Аньи, Чэнь Жань, Сюй Кунь, Вэй Хуэй) өнүгө баштады. Цю Хуадун, Чжу Вэнь, Дяо Доу сыяктуу жазуучулар мурдагы салттар­га туура келбеген «жекече жазуу» принципте­рин колдоно башташты. Эротикалык, авантю­ралык ж-а детективдик жанрлар тарала баш­тады. Драматург ж-а прозаик Гао Синцзянь (1980-жылдардын аягынан Францияда жашайт). 2000-ж. КЭРде ад-т б-ча Нобель сыйлыгынын биринчи лауреаты болуп калды. Басё, Ли Бо, Ду Пэн-Чэнь ж. б. акын-жазуучуларынын чы­гармалары кыргыз тилине которулган. Э. Кылычев.

Архитектура жана сүрөт искусствосу

. Неолит доорунан ушул күнгө чейин Кытай искусствосу тыным­сыз өнүгүп келген. 5 миң жыл ичинде көркөм салттын эволюциясынын туруктуулугун этнос­тук жана түзүмдүк биримдик камсыз кыл­ган. Кытай искусствосунун тарыхын династиялык мез­гилдерге бөлүп карашат. Кытай искусствосунун өнүгүүсүнүн ар бир этабында жетишкен техникалык жеткилеңдиги, көркөм чагылдыруунун толук­тугу, эстетикалык ой толгоолордун жетилген­диги болуу катуу тарыхый формациялардын алмашуусунда кризистердин салакасынан сак­тап калган. XX кылымдагы археологиялык изилдөөлөрдө табылган карапа жана нефрит буюмдары Хуанхэ жана Янцзы дарыяларынын бассейндеринде биздин заманга чейинки X кылымдын аягында неолит маданиятынын бол­гондугун тастыктайт. Чжоу доорунда искусство өнүгө баштаган. Каллиграфия өзүнчө искусство катары эң жогорку баскычка жеткен. Археологиялык табылгалар монументалдык жана жибекке тар­тылган живопись өнүккөндүгүн айгинелейт.

Кытай императорунун сарайы.

Архитектурада жыгач курулуштар басымдуулук кыл­ган: павильондор жана көп кабаттуу мунаралар курулган. Биздин заманга чейинки IX–VIII кылымдарда курулушта черепица, кыш колдонула баштаган. Коло менен иштөөдө мом калыпка куюу, гравирлөө, асыл таштар жана асыл баалуу металл менен инкрустациялоо өздөштүрүлгөн. Ырым-жырым буюмдарынын түрлөрү кеңейген (музыкалык аспаптар, нао, чжун коң­гуроолору, гу барабаны, күзгү, тыйын, курал-жа­рак жана башкалар). Цин жана Хан доорунда 2–3 кабат үй­лөр, көп ярустуу мунара­лар салынган. Улуу кы­тай дубалынын көп бө­лүгү (биздин заманга чейинки 221–207-жылдар) курулган. Коло күзгүлөр,

Статуэтка. Коло. Биздин заманга чейинки 1300–1100-жылдар. Саньсиндуй (Гуяньхань) музейи.

лак жана нефриттен буюмдарды жасоо өркүн­дөгөн. Жибек кездеменин ар кандай түрлөрү колдонула баштаган (бир өңчөйү, креп, газ, по­лихром). Индиядан буддизмдин келиши менен (IV–VI кылымдар) Кытай архитектурасында, живописте, айкелчиликте монументтүү формалардын пайда болушун, жаңы типтеги аска монастырларынын салынышын шарттаган (Юнгань, Майцзишань).

Пекиндеги Ихэюань императордун сейил багы, 1888

VII–III кылымдарда (Тан жана Сун доору) маданияттын бардык тармагы гүлдөгөн. Тан доорунда шаарлар кеңейип, монументалдуу имараттар пландуу курула баш­таган. Мин (1368–1644) жана Цин (1644–1911) до­орлорунда архитектура менен жасалга-колдонмо искусст­восу (Пекиндеги Юнхегун храмы жана башкалар), эң жо­горку деңгээлде өнүккөн. Бул доордо гектарла­ган императорлук парктар (Пекиндеги парк ком­плекси, Ихэюань шаар жанындагы парк жана башкалар), көп чоң эмес, шаар четиндеги бакчалар, храм­дык парктар (Чжо чжэнъюань жана Сучжоудагы Лююань, Сиюань жана Шицзылинь паркы, Уси шаарындагы Юньтайюань паркы жана башкалар) пайда болгон. Таш дөңчөлөр менен агынды көлмөлөрдүн, идишке өстүрүлгөн гүлдөрдүн жайгашуусу (ички жана тышкы дубалдар, павильондор, беседкалар, галереялар, кеңейтилген аянттар жана жолчолор) Кытай бакчаларынын кенен архитектуралык форма­ларын айгинелейт. Фарфор өндүрүшүнүн борбо­ру Цзиндэчжэнде (Цзянси провинциясы) жаңы формадагы буюмдар, алтын менен кооздолгон фень­цин техникасы пайда болгон. XIX–XXI кылымдардын ба­шында архитектурада, шаар курулушунда, парктар­ды долбоорлоодо байыркы салттарды колдо­нушкан. Театр имараттарынын комплекси Дэ­хэюань (1882) жана Пекиндеги Ихэюань импера­тор паркынын ансамбли (1888) XIX кылымдын 2-жарымында белгилүү курулуштардан болгон.

Линъюньшань тоосундагы Лэшань Чоң Буддасынын статуясы (Сычуань провинциясы). VIII кылым

Пекиндеги. Бэйтань собору. 1887–1889.

Жа­ңы технологияны жана материалдарды (чоюн, це­мент, бетон) колдонуу менен XIX–XX кылымдарда Пекинде европалык стилде: Бейтан кафедралдык собору (Сишику, 1887–1889), Шанхайда Касиеттүү үчил­тик собору, Шанхай клубунун имараттары ку­рулган. Батыш архитектурасынын жетишкендикте­рин өздөштүрүшкөн жана чет мамлекеттик архитектор­лор (Г. К. Мерфи, Л. Э. Худек) менен жаш кытай адистери (Лу Яньчжи, Ян Тинбао) иштешкен. 1912-жылы император бийлиги кулагандан кийин өнөр жайынын өнүгүшү менен шаарлар өсө баштаган. Шанхайда ири курулуштар темир-бетон конст­рукцияларын колдонуп, чикаго мектебинин ду­хунда, ар деко жана тарыхый стилдеги имарат­тар салынган. Орус-Азия банкы (1901, архитектор Х. Беккер), Шанхай-Гонконг банкы (1923) Кы­тайдагы биринчи темир-бетон жана чоюн каркас конструкциялары колдонулган. 1949-жылы Кытай Эл Республикасынын түзүлүшү менен курулуштарда Советтик Социалисттик Республикалар Союзу (СССР) архитектурасынын тажрыйбасын эске алышкан. 1950–1959-жылдары кичирайондор, жасалга элементтерин азыркы архитекту­ра менен айкалыштырган имараттар курулган: мисалы, «Пекин», «Достук» мейманканасы, Элдик өкүлдөрдүн бүткүл кытайлык чогулушунун има­раты (архитектор Чжао Дунжи), Кытай революциясынын музейи жана Кытай тарыхынын музейи (архитектор Чжан Бо). Кытай Эл Республикасында 1966-жылы «Маданий революция­нын» башталышы менен курулуш токтогон. Эко­номиканы либералдаштыруу тууралуу өкмөттүн чечими (1978) архитектуранын өнүгүшүнүн жаңы этабынын башталышы болгон. Кытай архитекторло­ру постмодернизм (Пекиндеги Цинхуа университетинин китепканасы, 1991, архитектор Гуань Чжаое; Шанхай музейи, 1992–1996, архитектор Син Тунхэ) жана неомодер­низм (Нанкиндеги жапон баскынчыларына кур­ман болгондорго мемориал, 1985, архитектор Ци Кан;Пекинге жакын «Улуу Кытай дубалы коммуна­сы»,

Пекин. Борбордук телекөрсөтүү комплекси. 2002–2008.

2002, архитекторлор Ян Хочан, Гари Чан, К. Кума, С. Бан жана башкалар) стилиндеги долбоорлош­кон. 2008-жылы Пекинде өткөн Олимпиада ири курулуш иштерин активдештирген (Олимпиа­далык стадион, 2002–2008; «Цифралык Пекин» маалымат борбору, 2005–2008, архитекторлор Чжу Пэй жана У Тун).

Му Ци. «Балыкчылар айылындагы күн батышы». Ка­газ түрмөгү. XIII кылым Недзу музейи (Токио).

Орто кылымда көркөм сүрөт иск­усствосу жакшы өнүгүп, анын туундуларында гу­мандуулук идеясы чагылдырылган (У. Дао-цзы, Янь Ли-бэнь). Сүрөт искусствосунун өнүгүшүнө «гүл чымчык» (Бянь Луань, Сюй Си, Хуан Цюань), «окумуштуулар живописи» (Су Ши, Вень Тун, Ми Фэй) жанрларында иштегендер кыйла са­лым кошушкан. Мин жана Цин доорлорунда кез­демеге сүрөт тартуу – «кэ-сы» жогору өнүккөн. XX кылымдын биринчи жарымында көптөгөн каллиг­рафия мектептери кеңири багытта иштешкен. У Чанши, Кан Ювэй, Ли Жуйцин, Лян Цичао жана башкалар. Каллиграфтар белгилүү Кытай живописи үчүн салт болуп калган «гохуа» багытында көптөгөн чеберлер өсүп чыгышкан: Пань Тянь­шоу, У Чанши, Ци Байши жана Хуан Биньхун жана башкалар. Заманбап Кытай живописине ар түрлүү живо­пись мектептери жана стилдер мүнөздүү. Өзгөчө гохуа өнүгүүдө.

Цянь Сюань. «Чжун Куянын саякаты». Жибек түр­мөгү. Фрагмент XIII кылым. Мамлекеттик музей (Берлин).

Музыкасы

. Кытайдын салттык музыкасы 50дөн ашык улутту бириктирет: тай (жуандар, мяо­яо), түрк (уйгур, казак, кыргыз) элдери, тибет­тиктер, моңголдор жана башкалар Кытай музыкасынын та­рыхы (биздин заманга чейинки VI–V кылымдар) Инь (Шан) доорунан баш­талат (Хэнань провинциясынан табылган сөөк чоор жана башкалар). Байыркы Кытайда колдонулган «юэ» «музыка» (юэ, бул сөз XII кылымдан белгилүү) түшүнүгү поэзия, бий, көркөм сүрөт деген түшүнүктөрдү туюндурган. 3000 элдик ырларды, ырым-жырым гимндерин камтыган «Шицзинь» («Ыр китеп», биздин заманга чейинки XI–VI кылымдар) – элдик ыр өнөрүнүн көөнөрбөс эстелиги. Кытайдын салттуу оркестринде 100дөй ас­пап болот: сэ, цин, пипа (чертме), ху, эрху, сыху, баньху (жаалуу), сяо, пайсяо, шен (үйлөмө), барабан, коңгуроо жана башкалар. Нота менен бизге жеткен туңгуч музыкалык чыгарма – Цю Мин (VI кылым) жазган «Юланьпу» пьесасы. Тан доорунда (VII–X кылымдар) 5 атайын музыкалык мектеп, актёр труппалары уюшул­ган. X кылымда Дуань Ань-Цзенин «Музыка жө­нүндө жазуулар» деген музыкалык-теориялык трактаты жа­зылган. Сун доорунда актёр жана композитор Вэй Лян-Фу, Мин доорунда Чжу Цзай-юй (12 баскычтуу үн катарынын системасын өркүндөткөн) музыкалык искусствону өнүктүрүүгө салым кошкон. 1919-жылы «4- майдагы» кыймылдан кийин революциячыл маанайдагы музыканттар патриоттук ырларды жара­тышкан.

Ян Гуйфэй – пекин операсынын салт­тык кийимчен жана гримделген аял ке­йипкери.

«Маданий революция» музыка искусство­суна зор зыян алып келген. Окуу жайлар жабылып, көп музыканттар репрессияланган айыл жерлерине айдалган. Кытай Эл Республикасынын түзүлүшү музыкалык маданияттын өнүгүшүнө зор түрткү болгон. Музыкалык коллективдер түзүлүп, опера жаратууга аракет жасалган. 1980-жылдары музыка маданияты мамлекеттик реформанын негизинде батыш маданияты менен бир­дикте өнүккөн. Жаңы музыкалык окуу жайлар, жо­горку музыкалык окуу жайлары калыбына келтирил­ген. Кытайдын музыкалык жогорку окуу жайлары батыш композиторлору­нун техникасы­нын таасиринде «жаңы толкунда­гы» бир катар композиторлорд у даярдашкан: Тан Дун (Америка Кошмо Штаттарында жашайт), Чэнь Циган (Франция­да жашайт), Цзо Чжэньгуань (Россияда жа­шайт),

Кылыч бийи.

Пекин операсынын павильону. Пекин­деги Жайкы ак са­рай.

Е Сяоган, Хэ Сюньтянь жана башкалар. Цзин Сян­дын «Талаа» (1987), Го Вэнцзиндин «Жиндинин каты» (1994) опералары; Чень Цигананын «Кы­зыл чырактар» (2001) балети; симфониялык жана каме­ралык музыкалык чыгармалар жаралган. Жаңы кы­тай музыкасына гонконгдун жана тайвандын ырлары таасир берген. Пекинде, Шанхайда эл аралык жана улуттук музыкалык фестивалдар өтүп ту­рат. Кытайда 10 опера театры, 25 симфониялык оркестр, 25 музыкалык жогорку окуу жайлары, консерваториялар бар (2008).

Театры

Кытай театрынын башаты – элдик ыр­-бий өнөрүн, ошондой эле акробатика, кылыч чабышуу­ну өзүнө камтыган бай си («жүз оюн») оюнда­ры. XIV–XVII кылымдарда кытай театрынын биринчи чакан иян жана куньцуй жанрлары пайда болуп, анын негизинде XVII–XVIII кылымдарда банцзы, юэцзюй, циньцян жана башка жанрдагы жергиликтүү театрлар калыптанган. XIX кылымда жергиликтүү театрлардан кытай театрынын жаңы жанры – пекиндик музыкалык драма (цзинси) түзүлгөн.
Анда кытай салттуу театрынын негизги белгилери топтолуп, актёр оюну сөз, ыр, бий менен эриш-­аркак көрсөтүлгөн. Грим менен костюмда гүл жана оюм-чийим колдонулган.

Салттык-театрдын «Асман падышалы­гындагы дүрбөлөң» спектаклинен көрү­нүш. (Сунь Укун –маймыл падышасы).

Репертуарына тары­хый мазмундагы пьесалар жана белгилүү роман­-эпопеялар кирген. XX кылымдын 1960-жылдарына че­йин театр улуттук искусствонун мыкты салттарын өркүндөткөн. Кытай театры 3 топко бөлүнөт: салт­тык, куурчак жана драмалык. Кытай салттык театры – музыканы, ырды, бийди, сахналык сүйлөөнү жана кыймылды бириктирген цирк жанрынын жана шамдагайлык техникасын өз­дөштүргөн театр искусствосу.

Цюаньчжоу шаарындагы куурчак театрынын труппасы.

Сун доору куурчак театрынын алтын кылымы болгон. Репертуа­ры кеңири, цзацзюй пьесалары, тарыхый пьеса­лар коюлган. Куурчак жасоонун чеберлери өсүп чыккан. 1898–1905-жылдары «сүйлөшүү драмасы» (хуац­зюй) пайда болгондон драма театры өнүгө баш­таган. 1910-жылы Ван Чжуншен жана Жень Тяньч­жи Шанхайда драмалык актёрлорду даярдоочу «Гунцзян» театр мектебин ачышкан. 1920-жылы Пе­кинде театр окуу жайы, ошондой эле «Жаңы Кытай» театр коому түзүлгөн («Синь Чжунхуа»). Биринчи эркектер жана аялдар труппасы пайда болгон. 1930-жылы Шанхайда театр коллективде­ринин солчул лигасы түзүлгөн (1931-жылдан – театр ишмерлеринин «Наньго шэ» солчул лига­сы). Бир нече ишканаларда «көк блуза» труп­пасы түзүлүп, окуу жайларында көптөгөн ий­римдер, үгүт бригадалары пайда болгон. Н. В. Го­голь («Текшерүүчү»), А. Н. Островский («Добул»), М. Горький («Түпкүрдө»), Г. Ибсен («Ийин») пье­саларын коюшкан. Ошол жылдары орус драма­лары которулуп, Станиславскийдин системасы менен таанышышкан. 1950-жылдардын башында М. Горькийдин, А. П. Чеховдун ошондой эле У. Шекспирдин, К. Гольдонинин пьесалары кою­ла баштаган. «Маданий революцияда» көп труп­палар таратылып, театрлар жабылган. 1970–1990-жылдарда борборлордо драма театрлары кайрадан жанданган. Пекин элдик искусство теат­ры, Шанхай драма искусствосу борбору, Шэньси провинциясынын элдик искусство театры, Сиань шаарынын драма театры репертуарын кеңейткен, Тайванда авангарддык труппалар бар. К. Пе­кин элдик көркөм театрында белгилүү театр ишмери, режиссёр жана искусство таануучу Цзяо Цзюйинь бир нече спектаклдерди койгон («Чай­кана» спектакли Германия Федеративдүү Республикасы, Франция, Жапония, Ка­надада көрсөтүлгөн).

Киносу

. Кытайда сырттан алынып келген кино тасмалары алгач 1896-жылы Шанхайда көрсөтүл­гөн. Биринчи улуттук тасма 1905-жылы Пекинде тартылган («Динцзюнь тоосу» – классикалык баталдык спектаклден көрүнүш). Көркөм тасма 1913-жылдан чыга баштаганы менен кинематог­рафия чет элдиктердин колунда болгон. Кытай фир­масы кино тартууну 1917-жылдан баштаган. 1920- жылдардан киностудияларда патриоттук сезим ойготор тасмаларды коюшкан. Юань Линь-юй, Цзинь Янь, Юань Му-чжи сыяктуу таланттуу актёрлор өсүп чыккан. «Балыкчынын ыры» тасмасы (1935, режиссёру Цай Чу-шен) эл аралык баа­га арзыган. Жапонияга каршы согуштун мезги­линде (1937–1945) кино өтө аз чыгарылып, 1945-жылдан кийин көбүнчө Голливуддун (Америка Кошмо Штаттары) тасмалары көрсөтүлгөн. Кытай Эл Республикасы түзүлгөндөн ки­йин (1949) жумушчулар жөнүндө туңгуч «Көпүрө» (режиссёру Ван Бинь) тасмасы тартылган. Кино иш­каналары мамлекетке өткөндөн кийин «Кытай кыздары» (режиссёрлору Линь Цзы-фэн менен Чжай Цян), «Болот солдат» (режиссёру Чень Инь), «Партия кызы» (режиссёру Линь Нун), «Ак чач кыз» (режиссёрлору Ван Бинь менен Чжан Шуй-хуа) сыяктуу көркөм тасмалар чыгарылган. 1950-жылы Пекинде кинематографист­тер институту түзүлгөн. «Маданий революция» учурунда (1960-жылдардын 2-жарымы), жалаң да­ректүү кино коюлуп, 1969-жылдан өкмөт мүдөө­сүнө ылайык гана «үлгүлүү» тасмалар тартыл­ган. 1976-жылдан кийин тыюу салынган тасмалар кайрадан коюла баштаган. 1979-жылы «Дяньин ишу» («Кино искусствосу»), «Дачжун дяньин» («Массалык кино») журналдары чык­кан. Көркөм тасмалар тартыла баштаган (1981 – 105 тасма, 1984 – 144). Алардын ичинен: «Мээ­неткечтин күлкүсү» (1979, режиссёру Янь Яньцзин, Ден Иминь), «Башань тоосундагы түнкү жаан» (1980, режиссёру У. Юнган, У Игун), «Дары» (1981,режиссёру Люй Шаолянь), «Баткан күндүн көчөсү» (1983, режиссёру Ван Хаовэй) жана башкалар. Тайванда психологиялык сюжеттердин жактоочусу, режиссёр Хоу Сяосянь – «Уулумдун чоң куурчагы» (1983), «Кайгыдагы шаар» (1989) жана костюм боевигинин жанрын­да иштеген режиссёр Ли Ань «Аңдыган жолборс, жашырынган ажыдаар» (2000, «Оскар» сыйлыгы) тасмаларын тартышкан.

«Түнкү банкет» тасмасынан кадр. Режиссёр Фэн Сяо­ган. 2006.

Чжан Имоунун бирин­чи тасмасы «Кызыл гаолян» (1987) – жеке чыг­армачылыгы менен белгилүү болгон жаңы муундагы кине­матографисттердин эркиндигин ачык көрсөткөн. «Баатыр» (2002), «Учуучу канжарлардын үйү» (2004), «Алтын гүлдүн каргышы» (2006) Чжан Имоунун акыркы иштеринен болгон. Кытай кине­матографисттеринин тасмалары дүйнөлүк дең­гээлге чыккан: Ван Цюаньандын «Айдын туту­лушу» (1999, Эл аралык кино фестиваль сыйлыгы, Москва) жана «Туя күйөөгө чыгат» (2007, Берлин, Эл аралык кино фестиваль башкы сыйлыгы); Цзя Чжанкэнин «Саньсяндан келген боорукер адам» (2006, прокатта «Натюрморт», Венециядагы Эл аралык кино фестиваль башкы сыйлыгы) жана башкалар. Сян­ган (1978-жылдан), Шанхай (1993-жылдан), Чанчунь (1995-жылдан) эл аралык кино фести­валдары өткөрүлүп турат.

Ад.: Шнеерсон Г. Музыкальная культура Китая.
М., 1952; Ащепков Е. А. Архитектура Китая. М., 1959; Физическая география Китая. Под ред. В. Т. Зай­чикова. М., 1964; Алексеев В. М. Китайская народная картина, М., 1966; Лисевич И. С. Древняя китайская поэзия и народная песня. М., 1969; Семанов В. И. Эволюция китайского романа. Конец XVIII – начало XX в. М., 1970; Новая история Китая. М., 1972; История Китая с древнейших времён до наших дней. М., 1974; Федоренко Н. Т. Древние памятники ки­тайской литературы. М., 1978; Торопцев С. А. Очерк истории китайского кино. М., 1979; Рифтин Б. Л. От мифа к роману. Эволюция изображения в китайской литературе. М., 1979; Китайская Народная Респуб­лика. Политика, экономика, культура. 1980–2007.
М., 1984–2008; Серова С. А. Китайский театр и традиционное китайское общество (XVI–XVII века). М., 1990; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зару­бежной Азии. М., 2000; Хаин В. Е. Тектоника кон­тинентов и океанов (год 2000). М., 2001; Алексеев В. М. Труды по китайской литературе. М., 2002– 2003; Кравцова М. Е. История культуры Китая. 3-е изд. СПб., 2003; Серебряков Е. А., Родионов А. А., Родионова О. П. Справочник по истории литературы Китая (XII в. до н. э. – начало XXI в.). М., 2005; Кузык Б. Н., Титаренко М. Л. Китай – Россия 2050: Стратегия соразвития. М., 2006; История Китая. Под. ред. А. В. Меликсетова. 4-е изд. М., 2007; Портяков В. Я. От Цзян Цзэминя к Ху Цзиньтау: Китайская Народная Республика в начале ХXI в. М., 2006.