КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ

КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ – Кытай мам­лекетин б. з. ч. 2-к-дын башынан б. з. 18-к-нын аягына чейинки мезгилде башкарган династия­лардын хроникалары. Негизинен Кытай ж-а аны

башкарган династиялардын, о. эле түн., түн.- батыш ж-а батышында жашаган эл ж-а уруу­лардын тарыхы баяндалган. К. т. д. алгач эр­кин баяндама («лечжуань»), б. з. ч. 2-к-дан Сыма Цяндын сунушу б-ча хроника түрүндө жазыл­ган. Биринчи династия тарыхы «Тарыхый жаз­малар» («Ши-цзи») деген аталышта болжол м-н б. з. ч. 186-ж. чейин жазылып, Кытайдын пайда болушунан б. з. ч. 2-к-ды камтыган, анда б. з. ч. 203–201-ж-дагы окуяларга байланыш­туу хунн, динлин, синьли уруулары м-н бирге кыргыздардын (ге-гун) тарыхына тиешелүү өтө сейрек маалыматтар кездешет (к. Кыргыздар). Б. з. 1-к-нда жазылган «Байыркы Хан тары­хы» («Цянь Хань шу»), 3-к-дагы «Үч динас­тиянын тарыхы» («Сань го чжи»), 5-к-дагы «Соңку Хан тарыхы» («Хоу Хань шу») Хан ди­настиясынын баскынчыл саясатына арналган. 7–8-к-дардагы «Чжоу тарыхы» («Чжоу шу»), «Түндүк династиянын тарыхы» («Бэй ши»), «Суй тарыхы» («Суй ши»), 10-к-дагы «Байыркы Тан» («Цзю Тан шу»), «Тан династиясынын жаңы тарыхы» («Синь Тан Юань ши») ж-а 13–14- к-дагы «Сун» («Сун ши»), «Юань» («Юань ши»), «Ляо» («Ляо ши») тарыхтары о. к-дагы импе­риялардын түзүлүшү, алардын кыйрашы ж-дө тарыхый кабар берсе, жаңы доорго тийиштүү маалыматтар Цин империясынын хроникала­рында баяндалган. Бирок байыркы ж-а о. к-да­гы К. т. д-нде жылдар так көрсөтүлбөй, бир эле элди ар башка аттар м-н атоо, же бир эле жерде ар мезгилде жашаган түрдүү элди бир эл катары саноо; геогр. жайгашуулардын түшүнүк­сүздүгү (мис., кытай тарыхчы-географтары өзүлөрүнүн түн.-чыгыш, түн., түн.-батыш чек араларын иш жүзүндө түн. деп көрсөтүшкөн); сөз башына келген каткалаң үнсүздөрдүн өзгө­рүлүшү же жутулуп айтылышы; иероглифтин өзгөчөлүгү; энчилүү аттардын байыркы кытай тилине, андан орус тилине которулушу (мис., «Ала-Тоо» – «Бэй-шань» – «Белая гора», «Кара- Тоо»– «Цин-шань» – «Чёрная гора», «Тёмная гора»); о. эле ылакап ат м-н берилиши ж. б. аны пайдаланууда кыйынчылыктарды туу­дурган. К. т. д-н Н. Я. Бичурин (Иакинф), В. П. Васильев, В. Шотт, Э. Шаванн, Н. В. Кю­нер, Л. И. Думан, В. С. Таскин, А. Г. Маляв­кин, Е. И. Кычанов, Ю. А. Зуев, Г. П. Супру­ненко ж. б. синолог-окумуштуулар изилдеп ко­торушкан.

Ад.: Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1960; Яхонтов С. Е. Древнейшие упоми­нания названия «киргиз» // Советская этнография. 1970. ¹2; История Киргизской ССР с древнейших времен до наших дней. В 5-и томах. Ф., 1986; Бар­тольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыр­гызстана (в 2-х томах). Б., 1998; Бичурин Н. Я. (Иа­кинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. А., 1998; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Материалы по истории кыргызов и Кыр­гызстана. Т. 1–2. Б., 2003; Хрестоматия по древ­ней и средневековой истории Кыргызстана //Сост. Т. Д. Джуманалиев. Б. 2007.

Э. Турганбаев.