КЫРГЫЗ ЭЛДИК КАЛЕНДАРЫ

КЫРГЫЗ ЭЛДИК КАЛЕНДАРЫ – кыргыз эли байыртадан колдонуп келген жыл эсеби. Кыр­гыздар мезгил убактысын дыкат эсептеп, аны күнүмдүк турмушунда ж-а чарба жумуштарына кеңири пайдаланган. 20-к-дын башына чейин өзүлөрүнүн он эки жылдык циклден турган, жа­ныбарлардын аттары м-н аталган салттуу ка­лендарын колдонуп келишкен. Календарь о. кы­лымдарда эле белгилүү болуп, Борб. Азияны ме­кендеген түрк ж-а моңгол тилдүү көчмөн элдер­дин жыл сүрүү салттары м-н байланышкандык­тан, аны көчмөндөр календары деп да аташат. О. кылымдарда кытай, япон, корей ж. б. түш.- чыгыш элдерине тарап, алардан европалыктар­га өткөн. Бүгүнкү күндө дүйнө элдери көчмөндөр календарын «Чыгыш календары» деген ат м-н билишет. Тарых булактарында «Чыгыш кален­дары 7–8-к-га таандык, ал о. кылымдарда кыр­гыздардан жазылып алынган. Кытайлардын

«Тан шу» (Тан династиясынын тарыхы) чыгар­масында кытай өкүлдөрү енисей кыргыздарына келишип, алардын жашоо турмушу ж-дө эс­керген баяндамаларында кыргыздардын жыл сүрүү салтын өзгөчө белгилешкен. «Кыргыздар жыл айларын «ай», жылдын биринчи айын «Маоши ай» (ай башы) дешет. Үч ай биригип, жылдын чейреги же төрт мезгилди түзөт. Жыл­дар он эки белги м-н эсептелет. Ошол эле заман­дарда Орхон-Енисей аймагындагы көрүстөн­дөргө коюлган таштарга жазылган жыл ат­тары К. э. к. байыртадан эле калыптанып, эл арасында колдонулуп келгендигин айгинелейт. К. э. к-ндагы жыл аттары төмөндөгүдөй атал­ган: чычкан, уй, барс, коён, улуу, жылан, жыл­кы, кой, мечин, тоок, ит, доңуз. Жылдын башы «чычкан» жылы болуп эсептелип, ар бир он эки жыл аяктагандан кийин, жаңы циклдин би­ринчи жылы мүчөл жыл болгон. Кыргыздар­дын түшүнүгүндө жылдын башы болгон мүчөл жыл кандай болуп өтсө, ошол циклдеги он эки жыл да ошол сыяктуу өтөт деген пикир калып­танган. Ушуга байланыштуу элдик каада-салт­та мүчөл жыл ар кандай ырым-жырымдар м-н белгиленип, жакшылык тилеп, тосуп алуу сал­ты келип чыккан. Адамдардын жашын эсеп­төөдө биринчи мүчөл 13 (он үч) жаштан башта­лат. Андан кийин он эки жыл кошулуп эсепте­лине берет. Себеби бала өзү туулган жылы эле бирге чыкпайт, кийинки жылы гана бирге то­лот (жыл эсептөөдө «нөл»саны колдонулбаган­дыгы үчүн). Ошондуктан адам өзү кайсыл жылы төрөлсө, дал ошол жылы он экиге чыгат. Адам­дын мүчөл жашы өзү туулган жылда эмес, ан­дан кийинки жылы болот, «чычкан» жылы туулса, мүчөлү «уй» жылы, ал эми «жылкы» жылы туулса мүчөл «кой» жылына туура ке­лет. Элдик ырым-жырымдарда адам туулган жыл ошол кишинин он эки жыл (бир цикл) жашаган жашынын жыйынтыктоочу жылы катары майрамдалган (мис., «кой» жылы туул­ган адам үчүн «кой» жылы жыйынтыктоочу жыл болот). Ал эми мүчөл жыл андан кийинки жылга туура келип, адамдар келе турган он эки жыл жакшылыктарды алып келсин деп тилеш­кен ж-а ошого жараша ырымдарды жасашкан (мис., «кой» жылы туулган адам «мечин» жы­лында мүчөл жаш ырымдарын өткөрүшөт). Кыргыздарда туулган күндү белгилөө салты жок болгондуктан, мүчөл чыгаруу ырымы б-ча бир жылда туулган адамдардын бардыгы мүчөл жылдын башында, б. а. кыргызча жыл жа­ңырганда (көбүнчө февраль айына туш келет) мүчөл ырымдарын жасашкан. Жыл ичинде­ги айлар он экиге бөлүнүп, алар төмөнкүчө аталат: 1) жалган куран, 2) чын куран, 3) бу­гу, 4) кулжа, 5) теке, 6) баш оона, 7) аяк оона, 8) тогуздун айы, 9) жетинин айы, 10) бештин айы, 11) үчтүн айы, 12) бирдин айы. Булардагы жети айдын аталышы кайберен-кийик жаны­барларга байланышат. Ал эми акыркы бешөө катар сандар м-н белгиленип, алар ай м-н үркөр жылдыздарынын тогошушуна карата аталган. Кыргыз айларын эсептөө айдын чыгышына ка­рата саналгандыгына байланыштуу, ар бир айда 30 күн болот. Ошол себептен күн календарын­дагы айларга салыштырганда кыргызча айлар жылына 8–10 күнгө жылышып, артта калат.
Ай календары м-н эсеп кылган араб элдеринде арабча айлар жыл өткөн б-ча тегеренип жылы­ша берет, кыргыздар алардан айырмаланып, бир жылда артта калган он күн үч жылда отуз күн болуп, бир айды түзөрүн эске алышып, ар бир үч жылда он эки айга он үчүнчү «арсар ай» де­ген айды кошуп эсептегендиктен, кыргыз айла­ры мезгилдик алкактан чыккан эмес. Кыргыз­ча жылдын башы же жаңы жыл жалган ку­рандан башталат. Азыркы мезгилде кыргызча ай саноо колдонулбай калгандыгына байланыш­туу, о. эле ай календары м-н бүгүнкү пайдалан­ган күн календарынын ортосундагы айырма­чылыктардан улам, кыргыз ай аттары м-н Гри­горий айларын атоодо көптөгөн катачылыктар кетүүдө. Мындай каталар кыргызча жаңы жыл жалган куран айынан башталат деген маалы­мат м-н, 21-мартта белгиленүүчү «Нооруз» май­рамынын айкалышынан улам жаралып, бүгүнкү күндөгү көпчүлүк басылмаларда март айы кыр­гызча жалган куран айы деп берилүүдө. Чын­дыгында 21-марттагы «Нооруз» жаңы жылы К. э. к. м-н эч кандай байланышы жок. «Ноо­руз» майрамы кыргыз элине Ж. Чыгыш б. а. иран элдеринен келген ж-а элдик майрам ката­ры майрамдалат. Кыргызча жыл сүрүү салты байыртадан бери калыптанып келгендиктен, жалган куран айындагы жыл жаңыруу «ноо­рузга» эч качан дал келбейт. Кыргызча жаңы жыл жалган куран айы жаңырган биринчи күнгө же «ай башына» туура келет. Бул айдын жаңырышы көпчүлүк мезгилде, азыркы февраль айына тушташат ж-а айдын жаңырышына бай­ланыштуу он-он беш күнгө жылышат. Кыргыз календарын азыркы календарга салыштырып оодаруу б-ча 19-к-дын 2-жарымында – 20-к-дын башында жашап өткөн Тоголок Молдо, Белек Солтоноев, Ыбрайым Абдырахманов, Муса Бай­гаринов ж. б. көптөгөн фольклорчулар жалган куран айын азыркы февраль айы м-н дал кел­тиришет. Мезгилдик убакыт алкагынан алган­да да К. э. к-нда жыл башы болгон жалган ку­ран айы, Григорий календарындагы февраль айына жакындашат (февралдын ичи жана март­тын башындагы күндөрдөгү жаңырган ай). Эл ичинде «жалган куранда жалама айран ичилет» деген сөздүн мааниси, кыштын аягында эрте туулган малдын сүтүн пайдалана баштаган мез­гилди көрсөтөт. Ал эми жалган курандан ки­йинки «чын куранда чыңыртып кулун байла­нат» дегени, бээнин тууту жаздын башы марттан

башталгандыгын кабарлайт. О. эле «бештин айында белдик чечилет» деген сөздө, кой кууту күздүн аягында баштала тургандыгы ж-дө ай­тылат. Көчмөн кыргыздар кой туутун ызгаар­дуу кышта эмес, жазында өткөрүш үчүн кочкор­лорго белдик тартып коюшкан. Октябрдын аягы, ноябрдын (бештин айы) башында белдик­ти чечип, куутту башташкан. Койлор апрель, май айларында төлдөгөн. Эгерде жалган ку­ранды март айы деп эсептей турган болсок, анда кой жайында төлдөмөк. Демек, бул фактылар кыргыз жыл эсебинде жыл башы – жалган ку­ран айына, кыштын аягы февраль айына туура келе тургандыгын көрсөтөт. Кыргызча ай ат­тары м-н Григорий айларын атай турган бол­сок анда мындай болот: жалган куран – фев­раль, чын куран –март, бугу – апрель, кулжа – май, теке – июнь, баш оона – июль, аяк оона – август, тогуздун айы – сентябрь, жетинин айы – октябрь, үчтүн айы – декабрь, бирдин айы – январь. К. э. к. б-ча бир жыл он эки айга, ар бир ай отуз күнгө бөлүнүп, төрт жумадан тур­ган. Жуманы апта деп аташкан. Бир жума жети күндөн болуп, ар бир күн төмөнкүчө аталат: 1-күн – дүйшөмбү, 2-күн – шейшемби, 3-күн – шаршемби, 4-күн – бейшемби, 5-күн – жума, 6-күн – ишемби, 7-күн – жекшемби. Кыргыз­дардын салттуу жыл санагында жылдын кай­сыл мезгилинде кандай аба ырайы ж-а табият кубулуштары боло тургандыгы ж-дө асманда­гы жылдыздарга, айдын жаңырышына ж-а Ай м-н Үркөр топ жылдызынын тогошуна карата божомолдонот. К. э. к. бүгүнкү күндө да өз маа­нисин жоготпой, эл ичинде колдонулуп келет.

Р. Жолдошов.