КЫРГЫЗСТАНДА ТАП КҮРӨШҮНҮН ЖҮРҮШҮ

КЫРГЫЗСТАНДА ТАП КҮРӨШҮНҮН ЖҮРҮШҮ – тап күрөшүнүн дүйнөлүк маанисине ба­сым жасалган марксисттик-лениндик теориянын Кырг-нда аткарылышы. Ал жеке менчикти коомдук менчикке алмаштыруу, «империализм капитализмдин акыркы стадиясы», жумушчу табынын дүйнөлүк рев-ядагы жетекчилик орду, адамзаттын эң бийик тилеги болуп эсептелген келечектеги «жаркын жашоо – коммунизмди куруу» урааны алдында жүргөн. К. т. к. ж. же бай-манаптарды тап катары куугунтуктоо неги­зинен Совет бийлиги (к. Советтик Социалист­тик Республикалар Союзу) орногондон тартып башталган. Анткени, бийлик иш жүзүндө бай­манаптардын колунда калып, жер-жерлердеги сов. парт. уюмдар алсыз болушкан. Ошондук­тан жаңы бийликтин алдында биринчи орунга бийликтен ажырап калбоо маселеси чыгып, Кыргыз АССР Советтеринин 1-уюштуруу съез­динде (1927) кабыл алынган «Бай-манаптарды республикадан айдоо жөнүндө» токтомунун не­гизинде кыргыздын билимдүү, алдынкы адам­дары алыс жерлерге жер которууга тийиш бол­гон (мис., К. Чокоев, А. Акылбеков, Шабданов Самүдүн, Мөкүш, Кемел ж. б.). Тап катары жо­юлгандар жалган жалаалардын негизинде ай­далып, көбү мекенине кайтпай калган. 1920– 30-жылдарда К. т. к. ж. өзгөчө күч алган. В. И. Лениндин осуяттарын жетекчиликке алган ВКП(б) БКнын «Туташ коллективдештирүүгө жаткан райондордо кулак чарбасын жоюу бо­юнча чаралар жөнүндө» деген токтому (1930, январь) ж-а «Правда» гезитине жарыяланган И. Сталиндин «Ийгиликтен баш айлануу» де­ген макаласына (1930, март) байланыштуу кол­хоздоштурууда кетирилген кемчиликтер үчүн жерг. парт. ж-а сов. уюмдар катуу сынга алы­нып, жумушчу табы м-н дыйкандар союзун бу­зуп, соц. түзүлүштүн ишке ашышына коркунуч тийгизе турган илдет катары бааланган. Натый­жада, айыл-кыштакта өз эмгеги м-н жашаган оокаттуу дыйкандар, о. эле а. ч-нда жалданма эмгекти пайдаланган майда буржуазиялык эле­менттер да кулак болуп таанылып (к. Кулак­тар), аларды тап катары жоюу күч алган (к. Кулакка тартуу, Кыргызстан Коммунист­тик партиясы). Чынында эмгекчи дыйкан гана акырындап оокаттуу дыйканга (кулак) айла­нып, тескерисинче чарбасын жакшы уюштура албаган, дарамети чак кулак кайрадан орто дый­кандын катарын толуктап калганы эске алын­ган эмес. Оокаттуу дыйкандар аргасыз больше­виктик диктатурага каршы чыга турган күчкө айланып, ушундай абалда жер-жерлерде боль­шевиктерге каршы козголоңдор болуп өткөн (мис., Ак-Суу, Талас, Түп ж. б.). Оокаттуу дый­кандарды кулакка тартып, мал-мүлкүн тартып алуунун натыйжасында көпчүлүгү малын союп­сатып, туугандарына таратып, чарбасын жоюп, кедей-дыйкан болуп калууга тырышкан. Өтө байлары жер которуп, башка район эле эмес, чет өлкөгө (Афганстан, Кытай ж. б.) кетишкен. Атаандашууга, жеке кызыкчылыкка жасалма бөгөт коюлгандан кийин помещик, ири капи­талист ж-а соодагерлер тап катары жоюлуп, жеринен ажырап, унаа-шаймансыз калган ке­дей-дыйкандар жумушчуга айланып, шаарлар­га көчүшкөн. Мындай абал элдин жакырдануу­суна ж-а жер-жерлерде ачарчылыктын жүрүшүнө таасир берген.

Ад.: Курманов З. К. Политическая борьба в Кыр­гызстане: 20-е годы. Б., 1997.

Э. Турганбаев.