КУВЕЙТ

КУВЕ́ЙТ , К у в е й т м а м л е к е т и (Даулят аль-Кувейт) – Батыш Азиядагы өлкө. Араб ж. а-нын түн.-чыгышында жана Перс булуңун­дагы аралдарда (Бубиян, Файлакан, Маскан, Варба ж. б.) жайгашкан. Түндүгүнөн жана баты-

шынан Ирак, түштүгүнөн Сауд Арабиясы менен чектешип, чыгышынан Перс булуңу менен чулга­нат (жээк сызыгынын уз. 499 км). Аянты 17,8 миң км². Калкы 2906,7 миң (2008). Борбору – Эль-Кувейт. Расмий тили – араб тили. Акча бир­диги – кувейт динары. Адм.-айм. жактан 6 гу­бернаторлукка бөлүнөт (к. таблицаны).
К. – БУУнун (1963), ЭВФтин (1962), Эл ара­лык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1962), ОПЕКтин (1960), Араб өлкөлөрү лигасынын (1961), Ислам конференция уюмунун (1969), Бүт­күл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Перс булуңу араб өлкөлөрүнүн кызматташтык советинин (1981) мүчөсү.

Мамлекеттик түзүлүшү

. К. – унитардык мам­лекет. К-тин Конституциясы 1962-ж. 11-ноябр­да кабыл алынган. Башкаруу формасы – конс­титуциялык монархия. Мамлекет башчысы – эмир. Мыйзам чыгаруу бийлиги эмир менен Улут­тук чогулушка, аткаруу бийлиги эмир менен Ми­нистрлер кеңешине таандык. К. ас-Сабах туку­мунун «мурасчыл эмираты». Мыйзам чыгаруу­чу органы – бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш), 50 депутаттан, о. эле өкмөттүн 15 мүчөсүнөн турат, бийлик мөөнөтү 4 жыл. Эмир мураскор канзааданы, о. эле премьер-министрди жана анын көрсөтмөсү менен министрлерди дайын­дайт же кызматтан алат. Өкмөттү салт б-ча му­раскор канзаада жетектеген, 2003-жылдан му­раскор канзаада менен премьер-министрдин кыз­маттары бөлүнгөн. К-те саясий партияларга тыюу салынган.

Табияты

. Перс булуңунун жээги негизинен түзөң, Кувейт булуңу гана кургактыкка 40 кмге кирип турат. Кувейт булуңунда калк отурук­ташкан жалгыз арал – Файлака жайгашкан.
Өлкөнүн аймагынын басымдуу бөлүгүн чөлдүү түздүк ээлейт (бийикт. 290 мге чейин, өлкөнүн эң бийик жери). Түндүгүндө таштуу чөлдөр үс­төмдүк кылат, алар кургак терең нуктар – ва­дилер (Эль-Батин ж. б.) менен тилмеленген; борб. жана түш. бөлүктөрүн дюна рельефтүү кумдуу чөлдөр ээлейт. К-тин аймагы тектон. жактан кембрийге чейинки Араб платформасынын түн.- чыгыш чет-жакасында, Басра-Кувейт ойдуңун­да жайгашкан. Негизги минералдык байлыгы – нефть, анын запасы б-ча дүйнөдө 7-орунду ээлейт (2008). К-тин бүт аймагы жана акваториясы Перс булуңу нефть-газ бассейнине кирет. Ири кенде­ри – Чоң Бурган, Эр-Раудатайн, Сабрия ж. б. О. эле табигый газ, цемент сырьёлору (акиташ тектери), сал туз кендери бар. Тропиктик чөл климаты өкүм сүрөт. Жылдык жаан-чачыны 75–150 мм, көбүнчө кышында нөшөр түрүндө Чөлдөгү нар төөлөр.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)

Губернаторлук	Аянты, км2	Калкы миң	Адм борбору
Асама	0,2	557,4	Эль-Кувейт
Ахмади	5,1	513,3	Эль-Ахмади
Жахра	12,1	349,5	Эль-Жахра
Мубарак-эль-Кабир	0,09	232,9	Мубарак-эль-Кабир
Фарвания	0,2	743,8	Эль-Фарва-ния
Хавалли	0,08	509,8	Хавалли

жаайт. Айрым жылдары 25 мм гана түшөт. Жылдын басымдуу бөлүгүндө ысык аптап кар-

малат (июлдун орт. темп-расы 36–37°С, абс. мак­симуму 52°С); эң жагымдуу мезгил – кыш (де­кабрь–январдын орт. темп-расы 12–14°С). Чан­да түнкү темп-ра 0°Сге чейин төмөндөйт. Май­дан ноябрга чейин кургак түн.-батыш шамал­дары (шимал) согуп, чаң жана кум бороондору менен коштолот. К-те суу өтө тартыш, туруктуу аккан агын суусу жана көлү жок. Жер астында­гы суулуу горизонттор бар, алар өлкөнүн түн. бөлүгүндө тузсуз, түштүгүндө түрдүү деңгээлде ми­нералдашкан. Суу менен камсыз болуунун негиз­ги булагы – тузсуздандырылган деңиз суусу (жы­лына 231 млн м³ суу тузсуздандырылат). К. туз­суздандыруучу курулмаларынын кубаттуулугу б-ча дүйнөдө алдынкы орунда. Түндүгүндө ша­гыл-таштуу, борб. жана түш. бөлүктөрүндө кум­дуу чөл басымдуу; айрым боз топурактуу жер­леринде сейрек чөп жана бадал өсүмдүктөрү кез­дешет. Өлкөнүн Ирак менен чыр-чатагынан ки­йин айлана-чөйрөнү жана табигый чөл ландшафт­ты калыбына келтирүү жана коргоого алынган жаңы аймактарды уюштуруу б-ча иш-чаралар көрүлүүдө. Аларга стационардык Эс-Сулайбия илимий резерваты, Эз-Заур тумшугу улуттук паркы, 3 деңиз паркы ж. б. кирет.

Калкы

. К-тин калкынын басымдуу бөлүгүн (71,2%ин) арабдар түзөт: 57,8%и кувейттиктер (анын 10%и бедуиндер), 3,8%и ирактыктар, 3,6% леванттыктар, 2,2%и египеттиктер, 1,9%и палестиналыктар, 0,9%и йемендиктер, 0,5%и оман арабдары, 0,5%и сириялыктар. Күрддөр 10,6%, перстер 4,6, армяндар 0,9%, түш. азия­лыктар 8%, филиппиндиктер 3,4%. О. эле ас­сириялыктар, америкалыктар, француздар, кы­тайлар да жашайт. Мамл. дини – сүннөт ислам дини. К-тин калкы 1961–2008-ж. 9 эсе өскөн; анын себеби – төрөлүүнүн көптүгү (1000 адамга 21,9 бала), өлүм-житим 2,4 адам, сырттан жу­мушчу күчү көп келет (сырткы миграциянын сальдосу 1000 тургунга 16,4 адам; 2008). Калк­тын курактык структурасында эмгекке жарам­дуулар (15–64 жаштагылар) басымдуу – 70,6%, 15 жашка чейинки балдар 26,5%, 65 жаштан ашкандар 2,9%. Калктын өмүрүнүн күтүлгөн орт. узактыгы 77,6 жыл (эркектердики 76,4, аял­дардыкы 78,7 жыл). 100 аялга 153 эркек туура келет. Орт. жыштыгы: 1 км² жерге 163,3 адам туура келет (2008). Өлкөнүн чыгышында жыш (1 км² жерге орто эсеп менен 6,4 адам) отурукташ­кан. Шаар калкы 96%тей. Ири шаарлары (2008): Жалиб-эш-Шуюх (калкы 177,9 миң), Сабах-эс- Салим (141,7 миң), Эс-Салимия (134,5 миң), Эль- Курайн (131,1 миң). Экон. активдүү калкы 2,1 млн (анын 80%и чет өлкөлүк жумушчулар).

Тарыхы

. Файлака а-нан табылган шаар кал­дыктары, грек храмдарынын жана устаканала­рынын эски урандылары ж. б. К-тин азыркы аймагы б. з. ч. 3-миң жылдыктан Дильмун мам­лекетинин курамына киргендигин айгинелейт. Б. з. ч. 2-миң жылдыктын 2-жарымында К. Ва­вилонияга, 8-к-дын ортосунда Жаңы Ассирия державасына, 626-ж. кайрадан Вавилонияга баш ийген. Б. з. ч. 539-ж. Перс, б. з. ч. 4-к-дын аягы­нан Селевкиддер, кийин араб мамлекети Ха­ракенанын курамына кирген. Б. з. 7-к-нан Ха­лифат бийлигине караган. К. аймагын 1258-ж. моңгол аскерлери, 15-к-дын аягына чейин жерг. араб урууларынын шейхтери башкарган. 16-к-да К. аймагы Осмон империясынын, 17- к-дын 2-жарымында Бану Халид эмиратынын курамына кирген. 1756-ж. шейх Сабах ибн Жа­бер ас-Сабах (1752–62) К. аймагында жашаган бардык урууларды бириктирип, К. эмиратын түзгөн (1937-ж. чейин К. башкаруучулары шейх деп аталган). Сабахтар династиясы К-ти Индия менен Батыштын ортосундагы соода борборуна ай­лантып, өлкөнүн абалын жакшырткан.
Тышкы саясатын ийкемдүү жүргүзүп, осмон башкаруучулары Басра жана Саудиддер менен тынч­тыкты колдогон. 1793-ж. Эль-Кувейт ш-нда Бри­таниянын Ост-Инд компания (ОИК) фактория­сы негизделип, 1798–99-ж. вахабиттердин кол салуусунан К-ти коргоп калган. 1899-ж. Улуу Британия шейх Мубаракты жашыруун кели­шимге кол коюуга мажбурлаган. Натыйжада К. өкмөтү Улуу Британиянын макулдугусуз баш­ка мамлекеттер менен мамиле түзүүдөн четтелген. 20-к-дын башында К-те ө. ж. өндүрүшү пайда болгон. 1910-ж. К-те табылган нефтиге ээ болуу үчүн Улуу Британия менен АКШнын ортосунда атаандаштык башталып, 1913-ж. Улуу Брита­ния нефть чалгындоо жана иштеп чыгарууга укук алган. 1914-ж. ноябрда Улуу Британия менен К-тин ортосунда жаңы келишимге кол коюлуп, К. британиялык протекторатка айланган. 1917– 22-ж. аймактык маселелер б-ча Саудиддер менен кагылышуулар болуп, 1920-ж. Эль-Жахранын алдындагы салгылашта К. жеңилген. 1920-ж. апрелден 1921-жылдын октябрына чейин өлкөнү саудиддер армиясы оккупациялаган. 1922-ж. ноябрь-декабрдагы Укайр конф-ясынын неги­зинде К-тин бир бөлүгү Саудиддерге берилип, ку­вейт-сауд чек ара зонасы (1942-жылдан бейта­рап зона) түзүлгөн. 1927-ж. К-те «Kuwait Oil Co» компаниясы түзүлүп, нефть казуу иштерин жүр­гүзүүдө англичандар менен америкалыктар тең укукка ээ болушкан. 1929–33-ж. дүйнөлүк экон. кризиске байла­ныштуу К-тин экон. абалынын начарлашы ку­вейттиктер кыймылынын өсүшүнө алып келген. Египет рев-ясы (1952) жана Суэц кризисине (1956) байланыштуу К-те британиялык өкмөткө кар­шы нааразычылыктар күч алган. 1961-ж. 19- июнда К. көз каранды эмес мамлекет болуп жарыяланган. 1961-ж. 20-июлда К. араб мам­лекеттеринин лигасына мүчө болгон. 1962-ж. 16- ноябрда К-тин жаңы Конституциясы кабыл алынып, эмирге кеңири укуктар берилген. 1963-ж. 23-январда К-те алгачкы парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Улуттук чогулуш түзүл­гөн. 1968-ж. Араб өлкөлөрүнүн (Сауд Арабиясы жана Ливия) уюму – нефть өнөктөштөр бирик­меси негизделген. 1975-ж. К. өкмөтү чет өлкөлүк нефть компанияларынын таасирин чектөө ча­раларын көрүп, «Kuwait Oil Co» компаниясы­нын мүлктөрүн мамлекеттештирген. 1976-ж. өлкөдө саясий кырдаал курчуган. Эмир Сабах III аль-Салем ас-Сабах атайын жарлыгы менен Улут­тук чогулушту таркаткан. Өлкөдө массалык тол­кундоолор башталып, ислам экстремисттик уюм­дардын иш-аракеттери күчөгөн. Элдик толкун­доолордон чочулаган К. бийлиги парламентти кайра калыбына келтирүү үчүн чечим кабыл алган. 1981-ж. Улуттук чогулушка шайлоо өт­көрүлгөн, бирок өлкөдө туруктуу абал түзүлгөн эмес. 1990-жылдары кайрадан Ирак менен К-тин мамилелери курчуп, Ирак аскерлери К-ти окку­пациялаган. 1991-ж. 28-февралда «Чөлдөгү бо­роон» операциясы учурунда Иракка каршы коа­лициялык күчтөр К-ти бошоткон. 1990-жылда­ры К. АКШ, Улуу Британия, Франция, Россия ж. б. мамлекеттер менен аскердик кызматташуу жөнүндө келишимге кол коюлган. 1992-ж. Улут­тук чогулуш кайрадан ишин уланткан. К. бий­лиги финансы иштерин кыянаттык менен пайда­ланууга жана коррупцияга каршы күрөшүүгө ж. б. көңүл бурушкан. 2003-ж. Иракта С. Ху­сейндин режимин кулатууда К. АКШ жана анын союздаштарын колдоп, өз аймагына Иракка кар­шы коалициялык күчтөрдү жайгаштырган. 2006-ж. Сабах аль-Ахмед аль-Джабер ас-Сабах эмирликке шайланып, көптөгөн өлкөлөр менен дипл. мамилелерди түзгөн.

Чарбасы

. Экономикасынын негизин нефть ө. ж. түзөт. 21-к-дын башталышынан нефть өндүрүү жана ажыратуу ИДП наркынын 50%ке жакынын, түшкөн валютанын 90%тен ашыгын, мамл. бюжет кирешесинин 95%ин камсыз кы­лат. Нефтини экспорттоодон түшкөн каражат экономиканы жаңылоого, саламаттыкты сак­тоону, билим берүүнү ж. б. өнүктүрүүгө жумша­лат. Мамл. 2 резервдик фонд түзүлгөн: Келечек­теги муундар фонду (жылдык чегерүү нефтиден түшкөн кирешенин 10%ин түзөт) жана Жалпы резервдик фонд; резервдик фонддордун жалпы наркы 209 млрд долларга бааланат. К. – ири эл аралык донор, 1961-жылдан Кувейт араб өлкө­лөрү экон. өнүгүү фондусу аркылуу араб өлкөлө­рүнө (Египет, Сирия, Иордания ж. б.) экон. жар­дам берет. Өлкөнүн экон. саясатынын артык­чылыктуу багыттары – экономиканы диверси­фикациялоо, нефть секторуна жана мамл. субси­дияга күнкорлугун басаңдатуу (2000-жылдардын ортосунан мамл. сектордун экономикадагы же­тектөөчү ролу сакталууда), чет өлкөлүк инвести­цияны тартуу, мамл. мүлктү менчиктештирүү программасын (нефть секторунан башкасын) ишк е ашыр уу. 20 05-жылдан к оммуналык сектордун ишканалары, порттор, май куюучу станциялар, телекоммуникация ишканалары менчиктештириле баштаган.
ИДПнин көлөмү 149,1 млрд доллар, аны киши башына бөлштүргөндө 57,4 миң доллардан туу­ра келет (2008). ИДПнин реалдуу өсүүсү 8,5% (2008). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,916 (2007; дүйнөдөгү 182 өлкөнүн ичинен 31-орунда). ИДП-нин структурасында ө. ж-нын үлүшү 52,4%, тейлөө чөйрөсүнүкү 47,3%, а. ч-ныкы 0,3%, чет өлкөлүк инвестиция 19,7%. Өлкөнүн нефти­синин аныкталган запасы дүйнөлүк нефти­нин 9%тен ашыгын түзөт. 2007-ж. суткасына 2,6 млн баррель нефть өндүрүлгөн. Өндүрүлгөн нефтинин 90%тен ашыгы экспорттолот. Иште­тилип жаткан негизги кендери өлкөнүн түндүгүн­дө (Эр-Раудатайн жана Сабрия кендери), баты­шында (Минакиш, Умм-Гудайр), түш.-чыгы­шында (Чоң Бурган кендер тобу), мурдагы Бей-

Эш-Шуайбдагы нефть-химия комплекси.

Кувейт акчасы – динар.

тарап зонанын чегинде (Эль-Бахра), о. эле Перс булуңунун шельфинде жайгашкан. Табигый газ негизинен башка кендер менен кошо (2006-ж. 12,5 млрд м³) өндүрүлүп, толугу менен өлкө ичин­де пайдаланылат. Энергетикасы өзүнүн углево­дород сырьёсун пайдаланат. 44,75 млрд кВт.с

электр энергиясы өндүрүлүп, 39,5 млрд кВт.сы пайдаланылат (2006). Ири ЖЭСтери Эль-Кувейт, Эль-Ахмади, Эль-Фухайхил ш-нда. Нефть ажы­ратуучу 3 ири з-ду (жалпы кубаттуулугу сутка­сына 900 миң баррель нефть) иштейт; алар Эль- Ахмади, Мина-Абд-Аллах, Мина-Шуайб ш-нда. Эш-Шуайбда ири нефть-химия комплекси иш­тейт. Металл иштетүүчү жана металлургия, ти­ричилик техникасын чыгаруучу, нефть жабдуу­ларын ремонттоочу, кеме куруучу, курулуш материалдарын чыгаруучу ишканалары бар. Деңиз суусун тузсуздандыруучу 5 ишкана иш­тейт.
А. ч-га жарактуу жери чектелүү. Кувейт кризи­синин учурунда (1990–91) а. ч. жеринин кыйла бөлүгү өрттөн жана нефть каптоодон өтө жапа чеккен. Азык-түлүктүн 80%тен ашыгын сырт­тан сатып алат. 21-к-дын башында өлкөнүн же­ринин 1%ке жакын аянты иштетилген; анын ³ бөлүгү жаңы технологияны пайдаланып су­гарылат. Негизинен жашылча жана курма паль­масы өстүрүлөт. Балык уулоо жана деңиз про­дуктуларын (негизинен креветка) кармоо өнүк­көн. Экон. жактан активдүү өнүккөн сектору, башкы тармактары – мамл. башкармалуу, банк­финансы иштери, чет элдик туризм, соода. Банк сектору К. Борб. банкынан (1969-ж. негиздел­ген), 7 коммерциялык банктан (а. и. К. Улут­тук банкы, 1952-ж. негизделген, Перс булуңу аймагындагы алгачкы улуттук банк) жана ислам банкынан турат. Камсыздандыруу бизнесинде 37 коммерциялык банк иштейт; өлкөдөгү эң ири К. фонд биржасы Перс булуңу өлкөлөрүндөгү Сауд фонд биржасынан кийинки 2-орунда. Чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше жылына 6 млрддан ашык АКШ долларын түзөт. Автомобиль жолунун жалпы уз. 5749 км. К. автомобиль жолдору аркылуу Ирак (Басра) жана Сауд Арабиясы (Эр-Рияд, Даммам) менен бай­ланышат. Деңиз соода флотунда 38 деңиз кеме­си бар, анын 22си – нефть танкери. Башка өл­көлөрдүн (а. и. Сауд Арабиясы, Катар, Бахрейн­дин) желеги менен 34 К. соода кемеси сүзүп жүрөт. Негизги деңиз порттору: Мина-эль-Ахмади (өл­көнүн экспорттук негизги порту), Эш-Шуайба, Эш-Шувайх, Мина-Абд-Аллах, Эль-Кувейт. 7 аэропорту бар; эл аралык аэропорту Эль-Кувейт ш-нда. Магистралдык куур транспортунун уз. 866 км, анын 540 кми нефть кууру, 269 кми газ кууру 57 кми нефть продукту кууру (2007).
Сырткы соода товар жүгүртүүсүнүн көлөмү 84,3 млрд доллар (2007); анын 63,7 млрд долла­ры экспортко, 20,6 млрд доллары импортко туура келет. Негизги экспорттук товарлары: нефть жана нефт продуктулары, о. эле аз өлчөмдө хи­мия ө. ж. продукциялары (негизинен семирт­кичтер). Экспорттук соода шериктери: Япония, Түш. Корея, Кытай, Сингапур, АКШ, Нидерланд. Азык түлүк, ө. ж. жана транспорт жабдуулары, автомобиль, курулуш материалдары, кийим ж. б-ды АКШ, Япония, Германия, Кытай, Сауд Арабиясы, Италия, Улуу Британия, Индия, Түш. Кореядан сатып алат.

Маданияты

Билим берүүсү

4 жаштан 6 жаш­ка чейин мектепке чейинки, милдеттүү 8 жыл­дык окутуу (4 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто мектеп) жана 4 жылдык толук орто билим берүүнү камтыйт. Толук эмес орто билимдин базасында атайын коллеждер иштейт. Эркек балдар жана кыздар бөлөк окутулат. Оку­туу – акысыз (бала бакчадан ЖОЖго чейин). 15 жаштан жогорку калктын сабаттуулугу 93, 3%ти түзөт (2007). Жогорку билим берүүнү Ку­вейт ун-ти (1966) жана мамл. эмес ЖОЖдор (Ку­вейт-Маастрихт бизнес мектеби, 2003; Америка ун-ти, 2004; ж. б.) ишке ашырат. К. Улуттук китепканасы (1936) иштейт. Улуттук (1957), ил. пед. (1972), ислам иск-восу (1983), Т. Ражаб атн. (1980) ж. б. музейлери бар.
Күн сайын чыгуучу 7 гезиттин бешөө («Аль- Анба», 1976; «Ал-Кабас», 1972; «Аль-Ватан», 1976 ж. б.) араб тилинде, экөө англис тилинде («Тhe Arab Times», 1963; «Тhe Kuwait Times», 1961) чыгат. Жума сайын «Ар-Раид» (1969), «Аль-Хадаф» (1961) ж. б. гезиттер жарык көрөт.
Айына 105, жумасына 110 журнал чыгарылат. Радиоуктуруусу 1951-жылдан, телекөрсөтүүсү 1957-жылдан иштейт.

Адабияты

. К. элинин ад-ты – жалпы араб мад­тынын бир бөлүгү. Абдель Жалил ат-Табата – К. ад-тынын баштоочусу жана агартуучу деп эсеп­телет. Анын классикалык араб ад-тынын неги­зинде жазылган ырлар жыйнагы 1882-ж. Ин­дияда басылган. 1911-ж. уюшулган аль-Мубара­кия мектеби мад-тты кайра түзүүнү баштаган. Анын айрым бүтүрүүчүлөрү көрүнүктүү адабий ишмерлер жана агартуучулар болушкан: Абд аль- Азиз ар-Рашид («Кувейттин тарыхы», 1926), Халида ибн-Мухаммад аль-Фараджи («Мунира», 1929) ж. б. 1940-жылдары Халид Халяф («Таг­дырдын кылдаттыгы», «Суу менен асман ара­лыгында» новеллалары, экөө тең 1947), Фахда ад-Дувейрлер («Болумуш», 1948, ж. б. аңгеме­лери) прозада ийгиликке жетишти. Улуу муун­дагы жазуучулардан Мухаммад аль-Фаиз («Мо­ряктын эскерүүсү», 1961; «Бирюза шакек», 1984), Ахмад аль-Удван («Тамчы», 1996), К-тин гим­нинин автору акын жана драматург Фаик Абдель Жалил («Абу Зейд – баатыр из кубар», 1974 ж. б.) белгилүү. 1960-жылдардын аягында К. ад­тында прозага жаңы муундун өкүлдөрү Сулей­ман аш-Шат, Сулейман аль-Хулайф, Исмаил Фахд Исмаил, жазуучу-фантаст Абдель-ваххаб ас-Саид келишти, поэзия өнүгүүдө (Суад Му­хаммад ас-Сабах ж. б.). Жазуучулар прозада жа­ратылышты жана бедуиндердин жашоосун мак­тоону заманбап араб коомундагы социалдык ма­селелерди талдоону, элдин жашоо мүнөзүндөгү өзгөрүүлөрдү тема кылып алышты.
Б. з. ч. 3 миң жылдыктан б. з. 17-к-на чейин мад-т очогу Файлака а. болгон. Арх-сында ба­йыркы грек жана ахеменид элементтери айка­лышкан эллин мезгилиндеги чептердин уран­дылары б. з. ч. миң жылдыктын ортосуна таан­дык байыркы курулмалар болуп саналат. Эль- Кусурдагы археол. казууда галереялары менен жана крест сыяктуу пландагы сыйынуу жайы бар эрте христиан чиркөөсүнүн урандылары (б. з. 5-к-нын аягы – 6-к-нын башы) ачылган. Эл- Куранияда 16–17-к-дагы чептин калдыгы та­былган. 18–19-к. курулган шаар үйлөрүнүн эң эскилери – адатта ылайдан согулган, көбүнчө бир кабаттуу, бир нече ички короосу бар типтүү үйлөр (эс алуу жана эркектердин баарлашуу бөл­мөлөрүнүн терезелери үйдүн көчөнү караган фа­садында). Турак үйлөрдүн жасалгаларында түрк, иран, индия элдеринин арх-расынын таасирле­ри байкалат. Файлак а-нда салттуу турак жай кварталы сакталган. К-теги биздин күнгө чей­ин сакталып келген эң эски мечиттер – Аль- Хамис (1772–73) жана Абд аль-Раззак (1797; экөө тең – Эль-Кувейтте). Эль-Жахрда (1895) Кызыл сепил сакталган. 1950-ж. экономиканын жого­рулашы жаңы курулуштардын пайда болуусу­на түрткү берди. К-те чет элдик арх-лор иштей баштайт. Эль-Кувейт үчүн модернизм стилинде функциялык зоналарга бөлүнгөн генералдык

Эль-Кувейттеги Улуттук чогулуштун имараты. 1973– 85.

план сериясы (1952, «Monprio, Spensly and Macfarlen» бюросу; 1968, «C. Buchanan and Partners» ж. б.) иштелип чыккан. Ислам архи­тектурасы менен модернизм стили айкалышкан бараандуу курулуштар салынууда: аль-Сейф

өкмөт дворецинин жаңы имаратында (1960–64) мусулман зодчийлигинин басымдуулугу байкал­са, Эль-Кувейт муниципалитетинин имараты (1962, арх. Салам Абдель Баки) заманбап ба­тыш арх-расынын негизинде курулган. 1970- жылдары бул тенденциялардын баары постмо­дернизмге биригет: мис., өкмөт имараттар ком­плекси жана аль-Сейф дворецинин жаңы канаты (1973–83, арх. Р. Пиетиля), Улуттук чогулуш имараты (1973–85, Й. Утзон), масштабдуу мамл. мечит (1976–84, арх. М. Макия) ж. б. Неомо­дернизм белгилери «Нефть секторунун» бийик имаратынан көрүнөт (1996–2005, арх. А. Эрик­сон). К-те профессионалдык сүрөт иск-восу 20- к-дын ортосунан башталат. Алгачкы К. сүрөт­чүлөрүнүн бири – М. аль-Доссари реалисттик чы­гармаларды жараткан. Ушул эле нукта 20-к-да башка да живописчилер эмгектенишкен. Сюр­реализмдин таасири скульптор С. Мухаммаддын чыг-лыгында (20-к-дын аягы – 21-к-дын башы); экспрессионизм живописчи С. Аль Айюбинин чыг-лыгында байкалат. Элдик кол өнөрчүлүк өнүгүүдө.

Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Обший обзор. Юго-Западная Азия. М., 1979; Вся Азия. Геог­рафический справочник. М., 2003; Исаев В. А. Ку­вейт: контуры экономических перемен. М., 2003; Исаев В. А., Филоник А. О., Шагаль В. Э. Кувейт и кувейтцы в современном мире. М., 2003; Большая Российская энциклопедия. Т. 16. М., 2010.