КСЕНОН

КСЕНО́Н (лат. Xenonum), Xe – элементтердин мезгилдик системасынын VIII тобундагы химиялык элемент, инерттүү газдарга кирет; атомдук номери 54, атомдук массасы 131,30. Негизинен атмосферада жолугат. Атмосфералык ксенон туруктуу 9 изотоптун аралашмасынан турат. 1898-ж. англиялык илимпоздор У. Рамзай менен М.Тра­верс ачкан. Жер кыртышында ураны бар мине­ралдарда кездешет. Ксенон – сейрек кездешүүчү эле­мент. Кадимки шартта 1000 м³ абада 87 см³ ксенон болот. Ксенон бир атомдуу түссүз, жытсыз газ; эрүү t –111,8°С, кайноо t –108,1°С. Окистенүү даражасы +2, +4, +6, +8. Ксенондун алгачкы химиялык бирикмесин ХеРtF₆ канадалык химик Н. Берт­лет ачкан. Анын фтор менен болгон бирикмелери ХеF₂, ХеF₄, ХеF₆, ХеF₈ жакшы изилденген. ХеF₄түн эритмеси сууда өтө туруксуз окисти ХеО₃ (күчтүү жарылгыч зат) пайда кылат. ХеF₆га Ba(OH)₂нин эритмесин таасир этип, барий ксе­натын BaXeO₆ алууга болот. Сегиз валенттүү ксенондун туздары да белгилүү, мисалы, NaXeO₆–6H₂O. Бул тузга күкүрт кислотасын таасир этүүдөн жогор­ку окисин ХеО₄ алууга болот. Ксенондун кош тузда­ры да бар: ХeF₂–2SbF₅, ХеF₆–АsF₃ ж. б. Перх­лораты XeClO₄– күчтүү окистенткич. Ксенон газы өнөр жайда абадан алынат. Электр-вакуумдук техни­када, жарык берүүчү лампада жана импульстук кубаттуу жарык берүүчү булактарды алууда кол­донулат.