КРАСНОДАР КРАЙЫ
КРАСНОДА́Р КРАЙЫ – РФтин европ. бөлүгүндөгү субъектиси. Чоң Кавказдын батышында жайгашкан. Түш.-батышын Кара деңиз, түн.- батышын Азов деңизи жана Керчь кысыгы чулгайт. Абхаз Респ-сы жана Украина (Керчь кызыгы аркылуу) менен чектешет. Аянты 75,5 миң км2. Калкы 5,1 млн (2008). Адм.-айм. жактан 38 районду, 26 шаарды, 12 шаарчаны камтыйт. Борбору – Краснодар ш.
Түштүк федерация округуна кирет. Мамл. бийликтин органдар системасы Краснодар крайынын 1997-ж. кабыл алынган уставы аркылуу
аныкталат. Администрация башчысы – губернатор.
Табияты калктын жашоосуна жагымдуу. Экол. абалы крайдын түздүк бөлүгүндө а. ч-нын (мал чарба комплекстеринин) жана ө. ж-дын калдыктарынан (пестициддер менен) булганып, хим.
өндүрүшү өнүккөн аймактарда өтө курч абалда. Кубань д. жана Азов деңизинин акваториясы пестициддер жана жер семирткич, Кара деңиз нефть продуктулары аркылуу (Новороссийск менен Туапсенин аймагы) булганууда.
Крайдын аймагынын көпчүлүк бөлүгүн Кубань-Азов бою ойдуңу ээлейт. Чыгышында Ставрополь дөңсөөсү, түш.-батышында жана түштүгүндө Чоң Кавказдын батыш тармактары жатат. Климаты түздүктөрүндө мелүүн континенттик, тоолорунда нымдуу, салкын, Кара деңиздин жээгинде субтропиктик. Январдын орт. темп-расы –4°Сден –5°Сге чейин (Кара деңиз жээги), июлдуку 22–24°С, тоолорунда 8–13°С.
Жылдык жаан-чачыны 400 ммден 1400 ммге
чейин (Сочинин аймагында), тоолорунда 3200 мм жана андан ашык (Ачишхо кырка тоосу жана Красная Поляна аймагы). Тоолорунда климаты
бийиктеген сайын өзгөрөт. Эң ири дарыясы –
Кубань, куймалары: Уруп, Лаба, Ак ж. б. Түздүктөрүндө кара, тоо этектери менен тоолорунда күрөң топурак басымдуу. Түзөң жерлери айдалат. Тоолорунда 1200 мге чейин жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб), 1200 мден 1800 мге чейин ийне жалбырактуу токой, андан жогору субальп жана альп шалбаасы жатат. Туапсе ш-нан түштүгүрөөктө субтропика өсүмдүктөрү өсөт. Кен байлыктарынан нефть, газ, темир жана маргенец кендери, мергел, гипс, кайнатма туз казылып алынат. Россиядагы агроклиматы жана топурак ресурстары жакшы аймак. Ка-
ра деңиз жээги – өлкөдөгү маанилүү курорттук жана туристтик зона. Минералдуу суулары, дары баткактары көптөгөн курорт менен санаторийлерде колдонулат.
Калкынын негизин орустар (86,5%) түзөт,
о. эле украиндер (2,6), армяндар (5,3), беларустар, грузиндер ж. б. элдер жашайт (2002). Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 67,9 киши (2008). Православныйлар, протестанттар, католиктер, мусулмандар, иудейлер да бар. О. эле эски каадасалттарды да тутат. Шаар калкы 52,6%. Ири шаарлары: Сочи, Новороссийск, Армавир, Ейск, Геленжик, Кропоткин.
К. к. – Россияда өнүккөн ө. ж-луу, а. ч-луу
регион. Дүң продукциясынын көлөмү 185,1 млн рублди түзөт. Андагы ө. ж-дын үлүшү 15,7%, а. ч-ныкы 18,5%. Дан эгиндерин (жалпы Россиянын 9,8%и), кант кызылчасын жыйноо (26,8%) жана өндүрүү (34%), суу май (21,6%), эт (6%), бал өндүрүү б-ча 1-, күн караманын данын чогултуу (19,9%), жүзүм шарабы өндүрүшү (14,5%) б-ча 2-, сүт жана сүт азыктарын даярдоодо 3-орунда турат. О. эле жашылча-жемиш белендөөдө да алдынкы катарда. Башкы ө. ж. тармактары: тамак-аш (жашылча консервалары, сүт, эт, кант, май ж. б.), машина куруу жана металл иштетүү, электр-энергетика, отун, курулуш материалдар.
А. ч-нын негизин жашылча өстүрүү түзөт.
А. ч-га жарактуу жери 4464,3 миң га (жер фондунун 59,1%и), а. и. айдоо аянты 3687,6 миң га, анын 55,9%ине дан эгиндери (негизинен күздүк буудай, жүгөрү, күздүк сулу), шалы эгилет. О. эле тоют жана тех. өсүмдүктөр (күн карама, кант кызылча, соя, күздүк рапс, эфир-май өсүмдүктөрү) өстүрүлөт. Жашылчачылык, мөмө-жемиш, жүзүмчүлүк өнүккөн, крайдын түштүгүндө
чай өстүрүү өнүккөн. Мал чарбачылыгы эт-сүт
багытында. Чочко асыралып, үй куштары багылат. Т. ж-нун уз. 2088 км (2007), асфальтталган автомобиль жолу 17 миң км, суу жолу 455 км. Порттору: Новороссийск (Россиядагы эң ири; жылына 110 млн т жүк ташылат), Туапсе (20 млн т ), Сочи ж. б. Аэропорттору (Сочи, Адлер, Краснодар, Анапа) бар. 1483 мектепке чейинки, 1270 жалпы билим берүү, 71 кесиптик баштапкы жана 139 кесиптик орто билим берүү мекемелери, 140 ЖОЖ (а. и. 11 мамл.) иштейт. 5 театр (а. и. муз., куурчак), 2 филармония, 3 цирк, 38 музей (а. и. край таануу, сүрөт музейи; Краснодарда), 4 китепкана иштейт.
Ад.: Краснодарский край // Большая Российская энциклопедия. Спец. том. Россия. М., 2004; Краснодарский край // Большая Российская энциклопедия. Т. 15. М., 2010. Р.
Карачалова.