КОСТА-РИКА

КО́СТА-РИ́КА , К о с т а - Р и к а Р е с п у б л и­к а с ы – Борб. Американын түш. бөлүгүндөгү мамлекет. Түн.-чыгышынан Кариб деңизи, ба­тышы м-н түштүгүнөн Тынч океан м-н чулга­нат (деңиздик чек арасынын уз. 1290 км).

Түндүгүнөн Никарагуа, түш.-чыгышынан Пана­ма м-н чектешет (кургактыктагы чек арасынын жалпы уз. 639 км). К.-Р-га Тынч океандагы Кокос а. да таандык. Аянты 51,1 миң км². Кал- кы 4549,9 миң (2008). Борбору – Сан-Хосе. Рас­мий тили – испан тили. Акча бирдиги – коста­рика колону. Адм.-айм. жактан 7 провинция­га, алар өз ичинен 68 кантонго бөлүнөт.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)

К.-Р. – БУУга (1945), ЭВФке (1946), Эл ара­лык өнүгүү ж-а реконструкция банкына (1946), Америка өлкөлөрүнүн уюмуна (1948), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995) мүчө.

Мамлекеттик түзүлүшү

. К.-Р. – унитардык мамлекет. Конституциясы 1949-ж. 7-ноябрда ка­был алынган. Башкаруу формасы – президент­тик респ. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – пре­зидент, 4 жылга (кайра шайланууга укуксуз) шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогор­ку органы – бир палаталуу парламент (Мыйзам чыгаруучу ассамблея), 57 депутаттан турат, 4 жылга шайланат. Аткаруу бийлигин министр­лер кабинетинин жардамы м-н президент жүзөгө ашырып, министрлерди дайындайт. К-Р-да көп партиялуу система орун алган. Саясий пар­тиялары – Улуттук боштондук партиясы, Жа­рандык аракет партиясы, Боштондук кыймыл партиясы, Социал-христиандык биримдик пар­тиясы.

Табияты

. Кариб деңизинин жээги түздүктүү, айрым жерлери өтө саздашкан, мангр токою м-н курчалган; Тынч океандын жээги өтө тил­меленген (жарым арал, булуңдуу), абразия-бух­талуу. Материктен түш.-батыш тарапта жанар­тоонун атылуусунан пайда болгон Кокос а. жай­гашкан. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн тоолуу ре­льеф ээлейт. Борб. бөлүгүндө түн.-батыштан түш.-чыгышты карай жанартоолуу Кордильера­де-Гуанакасте (жанартоолору: Миравальес, би­йикт. 2028 м; Ринков-де-ла-Вьеха, 1806 м; 1968- жылдан бери тынымсыз аракеттеги – Ареналь жанартоосу, 1633 м), Борб. Кордильера (жанар­тоолору: Ирасу, бийикт. 3432 м; Турриальба, 3328 м; Барба, 2906 м; Поас, 2704 м ж. б.) кыр­ка тоолору созулуп жатат. Борб. Кордильера­нын түш.-батышында жанартоодон пайда бол­гон, 900–1200 м бийиктикте жайгашкан Борб. плато – өлкөнүн эң өздөштүрүлгөн ж-а калк жыш отурукташкан району. Түш. бөлүгүндө жайгашкан, өтө тилмеленген Кордильера-де-Та­ламанка кырка тоосунун бийикт. 3819 м (Чир­рипо-Гранде чокусу – өлкөнүн эң бийик жери).
Өтө катуу жер титирөө болуп турат; түш.-ба-

Ареналь жанартоосу. тыш жээги цунаминин таасирине чалдыгат. Эң маанилүү кен байлыгы – алтын (Бельявиста ж. б. кендери); о. эле күмүш, аллюминий, жез, коргошун, цинк, марганец, хром ж. б. кендери бар. Цементтик акиташ тегинин, карапалык чо­понун, диатомиттин, табигый курулуш мате­риалдарынын ө. ж-лык мааниси бар.
К.-Р. субэкватор климат алкагында жайгаш­кан. Түн.-чыгыш ж-а түш.-батыш аймактары­нын климаты өтө нымдуу (жылдык жаан-ча­чыны 3000–4000 мм). Жыл бою мол жаайт, ян­варь–мартта бир аз азайып (айына 50–100 мм), сентябрь–октябрда көп (айына 600 ммден ашык) жаайт. Айлык орт. темп-расы 23°Сден 26°Сге че­йин (Лимон). Түн.-батыш бөлүгүндө жаан-чачын кыйла аз (жылына 1000–1500 мм) жаайт; кур­гакчыл сезон даана байкалат (декабрь – апрель), айлык орт. темп-расы 26,5°Сден 28,5°Сге чейин (Пунтаренас). Тоолордо жаан-чачындын өлчөмү каптал экспозициясына байланыштуу, батыш ылымта капталдарына ж-а тоо аралык өрөөн­дөргө аз жаайт); абанын темп-расы бийиктеген сайын төмөндөйт; 1000 м бийиктикте орт. темп­ра 21–23°С (Сан-Хосе), бийик тоолордо абанын орт. темп-расы 10°Сден ашпайт. Дарыя тарма­гы жыш; Кариб деңизинин алабына кирген да­рыялардын (Сан-Хуан, Парисмина, Матина ж. б.) суусу жыл бою мол, ал эми Тынч океан­дын алабындагы дарыяларга (Темписке, Рио- Гранде-де-Тарколес, Рио-Гранде-де-Терраба) агы­мынын сезон б-ча өзгөрүүсү ж-а жайында суу­нун кирүүсү мүнөздүү. Дарыялары босоголуу, басымдуу бөлүгүндө кеме каттабайт, гидроэнер­гетика ресурстарына бай. Жыл сайын калыбы­на келүүчү суу ресурстары 112 км³ди түзөт; өлкөнүн ар бир тургунуна жылына 26,4 миң м³ суу туура келет.
Кариб бою түздүгүнүн басымдуу бөлүгүнө ж-а тоолордун айдарым капталдарына кызыл-сары ферралит, өлкөнүн түн.-батышына кызыл фер­ралит, айрым жерлерине күңүрт-кызыл ферра­лит топурактары мүнөздүү. Түздүктөрдө күңүрт түстүү слитозём, саз ж-а аллювий, жээктерде марш топурактары өөрчүгөн. Борб. платодо күр- дүү жанартоо топурактары тараган. Өлкөнүн экол. негизги проблемаларынын бири – активдүү эрозиядан кыртыштын тилмеленүүсү. Өлкөнүн аймагынын чакандыгына карабай анын биол. ж-а ландшафттык ар түрдүүлүгү өтө жогору. Флорасынын курамында татаал өсүмдүктөрдүн 11 миң түрү бар, анын 950 түрү – эндемиктер, 450дөн ашык түрү жоголуу алдында турат. То­кой өлкөнүн аймагынын 46,8% аянтын ээлейт, бирок 20-к-дын ортосунда эле токойлуулук 85%ке жеткен. 1990-жылдардын ортосуна че­йин К.-Р. токойсуздануу б-ча Латын Америка­сында өтө жогору, дүйнөдө эң жогору өлкөлөрдүн бири болгон; 2000-жылдардын башталышынан токойсуздануу кыйла басаңдаган, сакталып калган токой массивдери коргоого алынган. Кариб бою ойдуңунда ж-а тоолордун чыгыш капталдарында (600–800 м бийиктикке чейин) нымдуу дайыма жашыл тропик токою тарал­ган, ал бийик ж-а көп ярустуу келип, баалуу дарактарга бай, токой астында түрдүү пальма, эпифиттер жыш өсөт. Ал каптал өйдө дарак сымал папоротниктүү «туман токою» м-н алма­шат. 2000–2300 м бийиктиктен жогору эмендин эндемиялык түрлөрүнөн турган токой таралган. Эң бийик чокуларын бийик тоо шалбаасы – парамо ээлейт. К.-Р-нын түн.-батыш бөлүгүнө ж-а батыш ылымта капталдарына сезондук­нымдуу ж-а кургакчыл тропиктик токой мүнөз­дүү; азыр алардын басымдуу бөлүгү экинчи жол­ку саванна, а. ч. жерлери м-н алмашкан. Борб. платодо маданий өсүмдүктөр үстөмдүк кылат. Сүт эмүүчүлөрдүн 230дан ашык (13 түрү жоголуу алдында), канаттуулардын 830дан ашык түрү белгилүү (18 түрү жоголуу алдында). Сойлоочу­лары м-н жерде-сууда жашоочулары да ар түр­дүүлүгү ж-а жогорку эндемизми м-н өзгөчөлөнөт. Токойлордо жоголуу алдында турган ж-а мам­лекет тарабынан коргоого алынган, Борб. Аме­рикага мүнөздүү мышык сымалдардын (оцелот, пума, онцилла, ягуар, америка мадылы) түрлө­рү, тапир, алп кумурскачы ж. б. кездешет. Жээк­терде сейрек кездешүүчү деңиз таш бакасынын жатактары, деңиз куштарынын ири топтору

коргоого алынган. Жээк сууларынын биол. ар түрдүүлүгү (деңиз балыгынын 700дөн ашык, де­ңиз сүт эмүүчүлөрүнүн 200дөн ашык түрү) өтө жогору.
Өлкөнүн аймагынын ¹/₄ бөлүгүн ээлеген улут­тук табият парктары уюшулган. Коргоого алын­ган аймактардын саны ж-а статусу б-ча К.-Р. Борб. Америка өлкөлөрүнүн ичинен 1-орунда.
Ла-Сельва биол. станциясы – тропиктик экосис­теманы изилдөөчү дүйнөдө ири борборлордун бири. Ири Ла-Амистад улуттук паркында (ЮНЕСКОнун биосфералык резерватына кирги­зилген) Борб. Америкадагы жерг. тропиктик то­койдун эң ири массиви корголот. Сарино-Балье-

Кокос аралы.

на ж-а Исла-дель-Коко деңиз коруктары, бийик тоолуу Чиррипо улуттук паркы, Монтоверде тро­пиктик жамгыр токою коругу белгилүү. Бүткүл дүйнөлүк мурастардын тизмесине Кокос аралы улуттук паркы, коргоого алынган Гуанакасте аймагы, Таламанка Рейнж ж-а Ла-Амистад ре­зерваттар тобу (К.-Р., Панама) киргизилген.

Калкы

. Коста-рикалыктардын көбүн (78,7%ин) актар (креолдор) түзөт. Чибча индейлери неги­зинен өлкөнүн түштүгүндө жашап, 1,7%ти, ме­тистер 9,7%ти, Латын Америкасынын башка өлкөлөрүнөн келгендер 6,8%ти, Весть-Индия­лык негрлер (ямайкалыктар) 1,3%ти, кытай­лар 0,8%ти түзөт, о. эле америкалыктар, баск­тар, англис, араб, еврей улуттары да жашайт. 20-к-дын ортосунан баштап К.-Р-нын калкынын саны 6 эсе өскөн (1950-ж. 800,8 миңден 2000-ж. 3810,2 миңге чейин). Региондун жалпы өлкөлө­рүндөгүдөй эле К.-Р-да төрөлүүнүн төмөндөшүнөн (2008-ж. 1000 адамга 17,4 бала) ж-а өлүм-жи­тим деңгээлинин туруктуулугунан (1000 тургунга 4,3 адам – Латын Америкасындагы эң төмөнкү көрсөткүч) калктын табигый өсүүсүнүн темпи басаңдоодо (1,34 %). Калкынын орт. курагы 27,1 жаш. Эмгекке жарамдуу калкы (15–64 жаш) 66,8%, балдар (15 жашка чейинкилер) 27,2%, 65 жаштан ашкандар 6,0% (2008). Кал­кынын жашынын күтүлгөн орт. узактыгы 77,4 жаш, эркектериники 74,8, аялдарыныкы 80,1 (2008). Орто эсеп м-н 100 аялга 102 эркек туура келет. К.-Р. жашоого ыңгайлуу өлкө болгон­дуктан, коңшу өлкөлөрдөн келген мигранттар көп (миграция сальдосу 10 миң тургунга 4,8 адам, 2008; өлкөнүн калкынын табигый өсүү- сүнүн ¹/ и да мигранттардын эсебинен түзүлөт, Расмий маалымат б-ча К.-Р-нын калкынын 7,8%и иммигранттар ж-а алардын тукумдары (2000; 1950-ж. 4,5% болгон), никарагуалыктар 5,9%, панамалыктар 0,3%, америкалыктар (АКШ) 0,3%, сальвадорлуктар 0,2%, колумбия­лыктар 0,2%. Калкынын орт. жыштыгы: 1 км² жерге 89,1 адам туура келет (2008). Калк өлкө­нүн аймагы б-ча бир кылка отурукташкан эмес. Анын ³/ ү Борб. платодо, о. эле Никоя булуңу­нун ж-а Кариб деңизинин жээктеринде да калк жыш жайгашкан; бул аймактарда калктын жыштыгы адатта 1 км² жерде 100 адамдан ашып кетет. Тынч океан жээгинде калктын орт. жыш­тыгы 1 км² жерге 30–50 адам. Калк эң сейрек (1 км² жерге 1 адамдан аз) отурукташкан ай­мактары – Кариб деңизинин жээгиндеги ж-а Сан-Хуан д-нын алабындагы саздуу түздүктөр, бийик тоолуу аймактар, Оса ж. а. Шаар калкы 59% (2007). Эң ири шаары – Сан-Хосе (калкы 343,5 миң, шаар агломерациясында 1666,6 миң; 2008); башка ири шаарлары: Сан-Франсиско (Сан-Хосе агломерациясынын курамында, калкы 66,4 миң), Лимон (65,8 миң), Либерия (52,4 миң). Экон. активдүү калкы 2018, миң (өлкөнүн калкынын 45,4%и, 2007). Калктын 75%ке жакыны католиктер, 13%ин протестант­тар, 3%ин башка диндегилер, 9%ке жакыны динди тутушпайт.

Тарыхы

. К.-Р-нын азыркы аймагына негизи­нен чибча индейлери 16-к-дын башында отурук­ташкан. 1573-ж. аларды испандар басып алып, көбүн кырган. 1560-ж. К.-Р. Гватемала генерал­капитандыгынын курамына кирген. 1821-ж. Ла­тын Америкасындагы көз каранды эместик үчүн согуш мезгилинде Гватемала генерал-капитан­дыгына көз каранды эместиги жарыяланган. К.-Р. 1822-ж. А. де Итурбиде Мексика империя­сынын, 1823-ж. Борб. Америка бириккен про­винциясынын курамына (өз өкмөтүн ж-а авто­номиясын сактап калган) кирип, борбору Сан- Хосе ш. болуп калган. 1820-жылдары К.-Р-да либералдык ж-а консервативдик саясий топтор калыптанган. 1820–30-жылдары негизинен ли­бералдык топтун өкүлдөрү прогрессивдүү кайра түзүүлөрдү жүзөгө ашырган. Губернатор Х. Море Фернандестин башкаруу мезгилинде (1824–33) К.-Р-нын алгачкы конституциясы кабыл алын­ган (1825). Билим берүү системасы жакшырып, жолдор салына баштаган. 1838-ж. К.-Р. Борб. Америка бириккен провинциясынын курамы­нан чыккан. 1848-ж. 30-августта өлкө конгрес­си К.-Р. Респ-нын эгемендүүлүгү ж-а көз каран­ды эместиги ж-дө декларация кабыл алып, мам­лекеттин желеги м-н гимнин бекиткен. 1856– 60-ж. К.-Р. региондогу башка мамлекеттер м-н бирге амер. жаран У. Уокер жетектеген флибус­тьерлердин Борб. Американы каратып алуу ара­кеттерине каршы күрөшкөн. 1850-жылдардын аягында К.-Р-нын экономикасы өтө тез темп м-н жогорулай баштаган. 19-к-дын аягында бор­борду Кариб ж-а Тынч океан жээктериндеги өлкөлөр, о. эле порттор м-н бириктирүүчү т. ж. бутактары салынып, өлкөнүн экономикасына чет өлкөлүк капитал кире баштаган (негизинен түн. амер.). Президент Р. де Х. Хименес Ореа­мунонун учурунда (1910–14) салык киргизилип, (андан түшкөн акчалар билим берүүнүн өнүгү­шүнө жумшалган), армиянын саны 1 миң ки­шиге кыскарган. 20-к-дын башында жаңы саясий партиялар ж-а уюмдар пайда болгон. 1901-ж.Улуттук-респ.партиянегизделип,ири буржуазиянын, плантаторлордун ж-а улуттук интеллигенциялардын кызыкчылыктарын көз­дөгөн. 1920-жылдары алгачкы коммунисттик топтор калыптанып, 1931-ж. Коммунисттик партия (1943-жылдан Элдик авангард партия­сы) түзүлгөн. 1940-ж. Улуттук-респ. партиянын лидери – Р. А. Кальдерон Гуардия өлкөнүн президентти­гине шайланып, 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде СССР м-н дипл. мамилелерди түзгөн (1944). 1941-ж. Коста-рикалык социалдык камсыздан­дыруу палатасы түзүлүп, 1943-ж. Эмгек кодек­си кабыл алынган. Коста-рика коомунун кон­сервативдик күчтөрү Р. А. Кальдерондун жүргүз­гөн саясатына каршы чыгышкан. Натыйжада Улуттук-боштондук партиясынын (УБП) лиде­ри Х. Фигерес Феррер куралдуу төңкөрүш жа­сап, 1948-ж. 8-майда бийликти басып алган. Анын Убактылуу өкмөтү аялдарга ж-а 18ге чыккан жарандарга шайлоого катышууга укук берүү, өлкөнүн аскер күчтөрүн кыскартуу ж. б. өзгөртүүлөрдү киргизүү ж-дө жаңы Конституция­нын долбоорун даярдаган. Жаңы Конституция кабыл алынгандан кийин (1949), Улате-и-Блан­ко президенттикке шайланып, Фигерес Феррер Убактылуу өкмөттүн башчысы кызматынан кеткен. 1953-ж. Фигерес Феррер кайрадан пре­зиденттикке шайланып, 1950–60-жылдары АКШ ж-а соц. (Венгрия, Румыния, Чехослова­кия, Польша, Германия Демокр. Респ. ж. б.) мамлекеттер м-н дипл., соода-экон. ж-а мада­ний байланыштарды түзө баштаган. Фигерес Феррер өлкөдөгү чет элдик т. ж. компанияла­рын мамлекеттештирип, АКШ нефть тресттери­нин чалгындоолоруна тыюу салган. 1978-ж. консервативдик коалициянын өкүлү Р. Карасо Одио президенттикке шайланган. Анын бийликке келиши м-н өлкөдө экон. кри­зис, Борб. амер. кофе сатуудан түшкөн киреше төмөндөп, нефтинин дүйнөлүк баасы өскөндүк­төн улам региондо саясий туруксуздук байкал­ган. 1982-жылдары президент Л. А. Монхе Аль­варестин мезгилинде К.-Р. өкмөтү АКШ м-н экон. байланыштарды түзгөн. 1986-ж. прези­денттикке шайланган О. Ариас Санчес Ника­рагуа ж-а Сальвадордогу ички чыр-чатактар­ды тынчтык жол м-н жөнгө салууга, демокр. кайра түзүүлөрдү ишке ашырууга аракеттенген. 2006-ж. О. Ариас Санчес кайрадан өлкө прези­денттигине шайланган. 2007-ж. анын өкмөтү со­циалдык-экон. өнүгүүнүн мамл. планын кабыл алып, адам эркиндигин ж-а укуктарын коргоо­го багытталган ж. б. иш-чараларды жүргүзөрүн билгизди.

Чарбасы

. К.-Р. – Латын Америкасындагы ту­руктуу ж-а социалдык жактан ийгиликтүү өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн бири. ИДПнин кө­лөмү 49,73 млрд доллар (2008), аны киши ба­шына бөлүштүргөндө 11,9 миң доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси жогору (0,846) өлкөлөрдүн катарына кирет (2005; дүй­нөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 46-орунда, Латын Америкасында Барбадос, Аргентина, Чили, Уругвайдан кийинки 5-орунда). 1980-жылдарга чейин К.-Р-нын чарбасы мурдатан салт болуп калган а. ч. продукциясын (кофе, банан, кант) өндүрүп ж-а экспорттоп келген. 1980-жылдар­дын башталышынан экономиканы либералдаш­тыруу, эркин экон. зоналарды түзүү (ЭЭЗ), ө. ж. өндүрүшүн диверсификациялоо, агр., экспорттун структурасын кеңейтүүгө багыт алган. К.-Р-нын ички стабилдүүлүгү, өлкөнүн Түн. ж-а Түш. Аме­риканын аралыгында жайгашкан абалы, ЭЭЗ-дин иштөөсүнө ыңгайлуу шарты, билимдүү, ан­глис тилин билген эмгек ресурстарынын арбын­дыгы чет элдик инвестициянын арбын түшүүсүнө (2006-ж. 1469 млн доллар) өбөлгө түздү. К.-Р. капиталдык салымдын басымдуу бөлүгүн иш­теп чыгаруучу ө. ж-на түз (1996–2005-ж. орто эсеп м-н 68%, Мексикада 48%, Бразилияда 28%) жумшаган: негизинен электрондук татаал тех­нол. өндүрүштүн продукциялары, мед. аспаптар. Капиталдык салымдын азыраак бөлүгү тейлөө чөйрөсүнүн (туризм, кыймылсыз мүлк операция­сы, маалымат технологиясы) өнүгүүсүнө багыт­талат. ИДПнин структурасында тейлөө чөйрө­сүнүн үлүшү 61,8%, ө. ж-ныкы 29,4%, а. ч-ныкы 8,8% (2006). Мамл. сектор (энергетика, нефть иштетүү, байланыш, порт башкармалыгы) ИДПнин 10%тен азын гана камсыз кылат.
Ө. ж-нда иштеп чыгуучу тармактын мааниси зор; машина куруу, металл иштетүү, жеңил, хи­мия, тамак-аш, курулуш материалдар ө. ж. тар­мактары да өнүккөн. Отунга болгон муктаж­дыкты дээрлик импорт канааттандырат. Бир аз алтын казып алынат (2005-ж. 3007 кг); кенташ эмес кендери да бар. 2005-ж. 8,35 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 7,77 млрды ички керектөөгө жумшалат. Электр энергиясы­нын 80%ке жакыны ГЭСтен өндүрүлөт (анык­талган жалпы кубаттуулугу 2,1 миң МВт). Хе­нераль д-нда эң ири ГЭС каскады курулган (ку­баттуулугу 600 МВт). Лимон ш-нда өлкөдөгү жалгыз нефть ажыратуучу з-д (кубаттуулугу 25 миң барель/сутка) ж-а анын жанында жал­гыз ЖЭС жайгашкан. Венесуэладан алган им­порттуку нефть (2,18 млн т ). Келечекте, 2021- жылдан углеводородду колдонуудан толук алып салуу каралган. Иштеп чыгаруу ө. ж-нда 3 өндү­рүштүк топ иштейт. Алардын ичинен эң маа­нилүүсү – ЭЭЗдин чегинде чет өлкөлүк инвес­торлор курган ишканалар болуп саналат. ЭЭЗ-ден сырткаркы режимде иштеген ишканалар адатта улуттук жеке капиталга баш ийип, сырт­кы ж-а ички рынокко продукция (негизинен резина, пластмассадан жасалган буюмдарды, металл буюмдарын, о. эле тамак-аш ж-а жы­гач иштетүү продукцияларын) чыгарат. Салт­тык товарларды (банан, кофе, кант) өндүрүү ж-а экспорттоо чэйрөсүндө чет элдик ж-а улут­тук жеке капиталдуу ишканалар иштейт. ЭЭЗ-де экспорттук продукциянын 52,4%и өндүрүлөт (2007); электрондук продукциянын 90%и, мед. продукциянын 99%тен ашыгы, зер буюмдардын 79%тейи, текстиль, бут кийим, булгаары буюм­дардын 55%тен ашыгы, тамак-аш ө. ж. про­дукцияларынын 45%ке жакыны, хим. товар­лардын 35%и. 2006-ж. татаал технол. элект­рондук продукцияларды (микропроцессор ж-а микросхема, программалык камсыздоону иштеп чыгуу б-ча кызмат көрсөтүү) чыгаруучу өндүрүш­төрдө чет өлкөлүк 51 компания, мед. жабдуу­ларды чыгарууда 22 компания иштеген. Өзүнүн токой ресурстарынын базасында фанера, пли­та, ширеңке, эмерек, картон идиштерин ж. б. чыгарат. Цемент ө. ж. ички рынокту камсыз кылууга багытталган. Жеңил ө. ж-нда салт бо­луп калган кебез-кездеме, жибек, синтез кезде­мелерин чыгаруу, тери иштетүү м-н бирге, жаңы тармактар – тигүү, трикотаж, бут кийим ишка­налары пайда болду. Жеңил ө. ж. мөмө шире­син, концентраттарды, пюре, кант, бал камыш спиртин, пальма майын, о. эле кофе, күрүч, сүт ж-а этти кайра иштетүүгө адистешкен.
Көп тармактуу а. ч-нын өнүгүүсүнө өлкөнүн жагымдуу агроклиматтык ресурстары ыңгайлуу шарт түзөт. А. ч-га жарактуу жери 2,9 млн га, анын 2,34 млн гасы шалбаа ж-а жайыт, 0,23 млн га жери айдоо, 0,33 млн гасы көп жыл­дык өсүмдүктөр; сугат жери 110 миң га (2005).

Ананас плантациясы.

Башкы тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк (а. ч. продукция наркынын 69,3%и; 2006). К.-Р. эзел­тен эле кофе, банан, бал камыш, какао, пахта ж-а тамеки өстүрүүгө адистешкен; 1980-жылдар­дан баштап экспорттук маанидеги агр. продук­циянын ассортименти кыйла кеңейди. 2000- жылдардын ортосунан баштап агр. экспорттун негизин банан (экспорт наркынын 35%и; экс­порттун көлөмү б-ча дүйнөдө 3-орунда), ананас (26%), кофе (13,6%), коон (4,4%), гүл (4,3%)

түздү; о. эле манго, томат, пияз, кулпунай, апель­син, кокос жаңгагынын ж-а пальма майынын мааниси зор. Эзелтен мал чарбасы өнүккөн (ири чарбасы ранчо деп аталат), куш асыроо тез өнү­гүүдө. Агр. продукциянын негизги кардардары: АКШ (наркынын 42,5%и), Европа союзуна кир­ген (32%и; а. и. Нидерланд, Германия, Бель­гия, Улуу Британия, Италия) ж-а Борб. Аме­рикадагы (15% чамасында; Никарагуа, Гвате­мала, Гондурас, Сальвадор, Панама) өлкөлөр.
Өлкөнүн экономикасынын башкы тармакта­рынын бири – чет элдик туризм, 1990-жылдар­дан ылдам өнүгүүдө. 2005-ж. өлкөгө 1,7 млн чет элдиктер келген; туризмден түшкөн киреше 1,6 млрд долларды түздү. Саякатчыларды ж-а ту­ристтерди тейлөөсү Латын Америкасындагы өлкөлөрдүн ичинен эң жогорку деңгээлде.
Өлкөдө экотуризмге зор маани берилет. Калып­танган туристтик инфраструктурасы (чакан мей­манканалар басымдуу) экол. туристтерди тейлөө­гө ыңгайлуу. Чет элдик туристтердин 60%ке чейинкиси улуттук парктарга же табият резер­ваттарына сөзсүз барат. 2000-жылдардан агро­туризм өнүгүүдө. Байланыш системасы өнүккөн; Интернетти 1,214 млн адам (өлкөнүн калкынын 28,9%и) пайдаланат.
Транспортунун негизги түрү – автомобиль.
Автомобиль жолунун жалпы уз. 35,3 миң км. Негизги автомагистралы – түндүктөн түштүктү карай кеткен Панамерика шоссесинин бир бөлүгү. Т. ж-нун жалпы уз. 700 кмдей (2007); ал бирдиктүү тармакты түзбөйт. Негизги ма­гистралы Кариб деңизинин жээгин Тынч океан м-н байланыштырат. Нефть продукт өткөргүчү­нүн (Лимон – Сикиррес – Турриальба – Эль-Аль­то – Эль-Гарита – Баранка) уз. 242 км. Сырткы соода жүктөрүнүн басымдуу бөлүгүн деңиз ар­кылуу К.-Р-га таандык бир гана кеме (жүргүнчү, жүктү кошо) ташыйт. Негизги порттору: Кариб деңизинин жээгинде – Лимон (сырткы соода жүгүнүн 90%тейи өтөт), Тынч океандын жээ­гинде – Кальдера. Эл аралык аэропорттору Сан- Хосе (Хуан-Сантамария) м-н Либерияда (Да­ниэль Одубер).
Товардык экспорттун наркы 9343 млн доллар, импорттуку 12 954,7 млн доллар (2007). Экспорт­тун 78%и даяр ө. ж. буюмдары (анын 50%тен ашыгы электрондук техника, 13%ке жакыны мед. багыттагы продукциялар), 22%и агр. про-

Коста-Риканын акчасы – колон.

дукция. Экспорттун басымдуу бөлүгү АКШга (наркынын 41%и; 2007), Борб. Америкадагы ж-а Кариб деңизинин алабындагы (21%), Азия­дагы (21%, а. и. Кытай 12%тей) өлкөлөргө, Европа союзуна кирген өлкөлөргө (17%, а. и. Нидерландга 12%тен кашык, Улуу Британияга 6%тен ашык) жөнөтүлөт. К.-Р. сырттан элект­рондук тетиктер м-н компоненттерди, нефть м-н нефть продуктуларын, металл буюмдарын, таңгактоо материалдарын (кагаз, картон), азык­түлүктүн айрым түрлөрүн (а. и. дан эгиндерин – жүгөрү, буудай, чанактуулардан – төө буурчак, соя, мал чарба продукцияларын ж. б.) сатып алат. Негизги импортчулары: АКШ (импорт наркынын 41,2%и; 2006), Венесуэла (5,4%), Мексика (5,2%), Ирландия (5%), Япония (4,9%), Бразилия (4,3%), Кытай (4,1%).

Маданияты

. Билим берүү мектепке чейинки, милдеттүү базалык жалпы (баштапкы жана орто) жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Жогорку билимди мамлекеттик жогорку окуу жайлардан алышат. Илимий меке­мелери, башкы музейлери, китепканалары Сан- Хоседе. Күн сайын гезиттер чыгат, радиостан­циялар, 20дан ашык телестанциялар иштейт.
Адабияты испан тилинде өнүгүүдө. XVIII кылымда жана XIX кылымдын 1-жарымында адабият агартуучулук багытта өнүк­көн. XIX кылымдын 2-жарымында поэзия турмушту сүрөттөөгө көңүл бурса, XX кылымдын башында мо­дернизм (Р. Бренес Месен), реализм ( Х. Мерин Каньяс, Кармен Лир) өкүм сүргөн. XX кылымдын ортосунда поэзия социалдык нукта өнүксө (Х. М. Селедон жана башкалар), кийин адабиятта психологиялык ана­лизге көңүл бурулган. XX кылымдын аягы XXI кылымдын башындагы белгилүү акын-жазуучулар И. Ф. Азофейфа, Л. Пикадо, К. Наранью жана башкалар. Коста-Рика аймагында индей маданияты Мексика, Па­нама, Колумбия элдеринин маданияты эриш-аркак өнүккөн (рельефтүү таш алтарлар, адамдардын жана жаныбарлардын сөлөкөттөрү жана баштары, ар кыл формадагы карапа идиштер жана башкалар). Ко­лониял мезгилдеги курулуштар (XVI–XVII кылымдар) кай­таланып туруучу жер титирөөлөрдөн жок бо­луп кеткен. Кудай эне чиркөөсүнүн урандыла­ры гана сакталып калган. Эреди Ла-Иммакула­да-Консепсьон базиликасы эрте классицизм менен барокконун элементтери айкалыштырып жасалган(1797–1804). Коста-Риканын колониялык мезгилде пайда болгон шаарлары Сан-Хосе жана башкалар Латын Америкасынын шаар курулушуна типтеш: тик бурчтуу көчөлөр, ачык боёктор менен сырдалган короолору бар жапыз үйлөр, коомдук имарат­тар менен борбордук аянт ансамблдери. Коло­ниялык мезгилде искусство чыгармалары Гватема­ла, Мексика, Эквадордон алынып келинген. XIX кылымдын 2-жарымында жергиликтүү чеберлер пайда боло баштаган: таш менен иштеген Х. Мора Гонсалес, боёлгон жыгачтан портрет жана айкел жараткан айкелчи Ф. Гуттьеррес, живописчи Э. Эчанди Монтеро. Көз карандысыздыктан ки­йин Коста-Рикада классицизм духундагы курулуштар пайда болгон (Улуттук сарай, 1851–1856, архитектору В. Куртце; кафедралык собор, 1871–1878, архитектору Х. Кирс Фильгер; экөө тең Сан-Хоседе). Герма­ниялык архитектор П. Эренберг Брикман Коста-Риканын архитектурасына «жаңы кыймыл» (Г. Куберонун үйү, 1933) жана ар деко («Кино палас» кинотеатры, 1935) принциптерин киргизген, «Шифтер» кең­се имаратын интернационалдык стилде долбоор­логон (1954, Сан-Хосе). XX–XXI кылымдардагы белгилүү архитектор В. Станьо постмодернизм идеялары менен экологиялык, тропикалык шартка айкалышкан куру­луштарды (Гумбольд Көркөм искусство борбору, 1999, Сан-Хосе; «Holcim» компаниясынын има­раты, 2003–2004, Алахуэла) долбоорлогон. XIX кылым­дын аягынан сүрөт искусствосу өнүккөн. 1897-жылы Көркөм сүрөт академиясы (азыркы Коста-Рика университетинде көркөм искусство факультети), 1928-жылы «Искусст­во досторунун ийрими» түзүлгөн. XX кылымдын бел­гилүү чеберлери живописчи жана айкелчи М. Хименес, айкелчи Ф. Суньига, график Ф. Амигетти чыгармачылыгында реализм салттарын экспрессионизмдин элементтери менен айкалыш­тырган. Элдик кол өнөрчүлүктө карапачылык, токуучулук, сокмочулук жана жыгачка оюу түшүрүү, жазуу өнүккөн.
Индей музыкасы мая жана ацтек цивилизация­сынан башталат; ырым-жырымдардын элемен­ттери чибча элинин музыкалык салттарында сактал­ган. Креоль музыкасы бардык жерде таралган: майрамдарда аскер оркестрлери аткарат, сарсу­эл көрсөтүүлөрүндө, ярмаркаларда, маскараддар­да ойнолот, католиктердин диний майрамдарын коштойт (Христостун туулган күнүн майрам­доого вокалдык-аспаптык ансамблдер гитара, скрипка, аккордеон, барабан, бубен жана башкалар менен катышат). Креоль музыкасынын бир кыйла бөлүгү XX кылымда фольклорчу Э. Прието тарабынан жазылып калган; аны композитор ж-а аткаруу­чу Л. Саласара кеңири жайылткан. 1845-ж. Сан- Хоседе гватемалалык музыкант Х. Мартинес алгачкы үйлөмө аспаптар оркестрин уюштур­ган. 1850-жылдан опералар коюла баштаган, 1897-ж. Улуттук опера театры курулган. XIX кылым­дын аягында атайын окуу жайлары – Улуттук музыкалык мектеп жана Түндүк Сессилиядагы музыкалык мектеп ачылган. 1940-жылы Коста-Риканын Улуттук симфониялык ор­кестри уюшулган. 1942-жылы Г. Агиларанын же­текчилигинде Улуттук консерватория түзүлгөн. XX кылымдагы белгилүү композиторлору: Х. Мата, А. Прадо, Р. Уллоа жана Р. Санц, Б. Гутьеррес, Б. Флорес; кийинки муундагылар – М. Альфа­гуэль, Л. Д. Херр, В. Поррас, Х. Л. Асеведо.

Ад.: Всё о странах мира. Атлас справочник. С.-П., М., 2006; Страны мира. Справочник. М., 2006; Коста- Рика// Большая Российская энциклопедия. Т. 15. М., 2010; Страны и регионы мира. 3-е изд. М., 2009.