КОСМОЛОГИЯ

КОСМОЛО́ГИЯ (космос ж-а ...логия) – бүтүндөй Ааламдын түзүлүшү ж-а эволюциясы ж-дөгү илим. Мейкиндик м-н убакыттын геом. түзү­лүшү, Аалам. эволюциясы, анын ар кандай объектилеринин (айрыкча галлактикалардын) ж-а алардын топторунун пайда болушу ж-а өсүшү болуп эсептелет. К. эмпирикалык маалы­маттарды галактикадан тышкаркы астрономия­дан алса, анын теор. негизи физиканын жалпы закондоруна таянат. К-да үлгү ыкмасы ж-а эсептөөлөрдү жүргүзүүдө ЭЭМ кеңири колдону­лат. К-нын корутундулары ил. ж-а филос. чоң мааниге ээ. Ааламдын түзүлүшү тууралуу көп­төгөн жоромол бар. Алардын негизинде Копер­ник теориясы, б. а. бардык планеталар Күндү айланат ж-а алардын өз ара байланышы тар­тылуу (гравитация) деген. Бирок 20-к-да гана Ааламды бир жалпы ж-а кеңейүүчү өлчөмдө кароо түшүнүгү орун алган. Азыркы К-да ысык Аалам үлгүсү кеңири тараган. Бул үлгү б-ча Аалам кеңейе баштаган баштапкы мезгилде зат ж-а нурлануу өтө жогорку темп-рага ж-а ты­гыздыкка жетет. Кеңейүү акырындык м-н гра­витациялык конденсациянын натыйжасында галактикалардын башталышын, галактикалар­ды, жылдыздарды ж. б. космос телолорун пай­да кылат. Ааламдын чечиле элек маанилүү про­блемалары: сингулярдуулук деп аталган Аалам­дын алгачкы өтө жогорку тыгыздыктагы аба­лы ж-а анын жашоосунун акыркы фазасы (син­гулярдуулук абалга кайра келүүсү).