КОРЕЯ

КОРЕ́Я , К о р е й Р е с п у б л и к а с ы (корей­че – Тэханмингук) – Чыгыш Азиядагы мамле­кет. Корей ж. а-нын түш. бөлүгүндө жайгаш­кан. Батышынан Сары, чыгышынан Япон де­ңиздери м-н чулганып, түш.-чыгышында Корей кысыгы аркылуу Япониядан бөлүнөт. Түндү­гүнөн КЭДР м-н чектешет. Айрым жээк аралда­рын ээлейт. Жээк сызыгынын жалпы уз. 3413 км. Аянты 99,3 миң км². Калкы 48,5 млн

(2009). Борбору – Сеул. Расмий тили – корей тили. Акча бирдиги – вона. Адм.-айм. жактан 9 провинцияга ж-а борборго баш ийген 7 шаар­га бөлүнөт (к. таблицаны).
К. – БУУнун (1991), ЭВФтин (1955), Эл ара­лык өнүгүү ж-а реконструкция банкынын (1955), Азия өнүгүү банкынын (1966), Азия-Тынч океан экон. шериктештигинин (1989), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Экон. шерик­тештик ж-а өнүгүү уюмунун (1996) мүчөсү.

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)

Мамлекеттик түзүлүшү

Корей Респ. – унитар­дык мамлекет. Конституциясы 1948-ж. 17-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – прези­денттик респ. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент, 5 жылдык мөөнөткө шайланат (кай­ра шайланууга укуксуз). Президент өкмөт мүчөлөрүн дайындайт ж-а Куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысы болуп саналат.
Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш), 299 депутаттан турат, 4 жылга шайланат. Ат­каруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт ишке ашырат. Корей Респ-нда көп партия­луу система орун алган. Саясий партиялары: Улуу өлкөлөр партиясы, Биздин ачык партия, Демокр. партия, Демокр. эмгек партиясы.

Табияты

. Жээк сызыгынын уз. 2500 кмден ашык. Япон деңизинин жээги негизинен тоо­луу, начар тилмеленген, Сары деңиздики ж-а Корей кысыгыныкы – риас тибинде, булуңдар, жарым аралдар ж-а аралдар көп. Ири аралда­ры: Кожедо, Чежудо, Чиндо. Корей Респ-нын түш. бөлүгүндө табигый гавандар бар, алардын

Чежудо аралы.

жээги тайыз, суу киргенде 10 мге чейин көтөрү­лүп, ташкын-тартылуу ылдамдыгы тез болгон­дуктан, кемелердин кирүүсүн татаалдатат. А. ч. жерин кеңейтүү максатында түштүгүн жээктей сайроондорду кургатуу иштери жүргүзүлүүдө.

Өлкөнүн рельефи негизинен тоолуу. Чыгышында субмеридиан багытында Чыгыш Корей тоолору созулуп жатат. Түштүгүндө бийикт. 1915 мге жет­кен Норён, Собэк кырка тоолору жайгашкан.
Эң бийик жери Чежудо а-ндагы – Халласан өчкөн жанартоосу, анын кратеринде көл жай­гашкан. Түздүктөр өлкөнүн аймагынын ¹/ бөлүгүн ээлейт; алар негизинен К-нын батыш бөлүгүндөгү ири дарыялардын төмөнкү агымда­рында, деңиз жээктеринде жайгашып, калк жыш отурукташкан ж-а өтө өздөштүрүлгөн. К-нын аймагы Кытай платформасынын түн.-чы­гыш чет-жакасындагы байкал бүктөлүүсүндө жайгашкан. К-да курамында висмут бар, воль­фрам-молибден кенташынын ири кени жайгаш­кан; о. эле жез, коргошун, цинк, алтын, күмүш, темир, уран, кадмий ж. б. кендери бар. Негизги 3 көмүр кендери (негизинен антрациттер) өлкөнүн борб. бөлүгүнүн чыгышында ж-а түш.-батышын­да, күрөң көмүр кендери өлкөнүн түш.-чыгышын­да жайгашкан. Графит, пирофиллит, тальк, цеолит, барит, кварцит, слюда, каолин, це­менттүү акиташ теги, диатомит, сал туз, кум ж. б. кендердин ө. ж-лык мааниси бар. Сары деңиздин шельфинен табигый күйүүчү газдын кени табылган.
Басымдуу бөлүгүнүн климаты муссондук, түш. четинде субтропиктик муссондук. Эң суук айы­нынын (январь) орт. темп-расы түндүгүндө – 7°Сден түштүктө 4°Сге чейин. Кышында түн­дүктөн, Азия антициклонунан кирген муздак абадан кыска мөөнөткө (10–20 күн) суук аба­ырайы түзүлөт. Эң жылуу айынын (август, ай­рым жерлерде июнь же июль) орт. темп-расы 25–26°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1000– 1400 мм. Жайкы деңиздик муссонго байланыш­туу жаан-чачындын көп жааган мезгили (июн­дан октябрга чейин) даана байкалат. Жайдын аягында ж-а күзүндө аймак тайфундун тааси­ринде да болот; түш.-батышы мезгил-мезгили м-н кургакчылыкка дуушарланат. Дарыя тар­магы жыш; ирилери бүт Сары деңиз м-н Корей кысыгына куят. Ири дарыялары: Нактонган (уз. 520 кмден ашык), Ханган (514 км), Кым­ган (400 кмден ашык). Негизинен жамгыр же кар-жамгыр сууларынан куралат. Суу сактагыч­тар курулган. Жыл сайын калыбына келип ту­руучу суу ресурстары 70 км³, жыл ичинде суу м-н камсыз болуусу 1,5 миң м³/адам. Суу ресур­старынын 36%и пайдаланылат. 3 миң түрдү камтыган флорасынын 220 түрүнөн ашыгы – эндемиктер. Жерг. токоюнун дээрлик бардыгы 20-к-да кыйылып жок болгон. Азыр­кы токойлуулугу 63%, токой массивдери неги­зинен тоолуу аймактарда сакталган. Токойдун кыйылуусунан кыртыш эрозиясы ж-а суу таш­кыны күчөгөн. Токойду калыбына келтирүү үчүн көбүнчө тез өсүүчү кызыл карагай отургузулуу­да. Чыгыш Корей тоолорунун жазы жалбырак­туу токоюнда эмен, жөкө дарак, ак чечек, кара жыгач, грабдын түрлөрү өсүп, манжур жаңга­гы, баркыт дарагы, зараң кездешет. Токой да-

Пукхансан улуттук паркы

рактары лианалар м-н чырмалган. Женьшень

өсөт. Токой астында куба күрөң топурак (буро­зём) өөрчүгөн. Өлкөнүн түш. чет-жакасында 300–400 м бийиктикте субтропиктик аралаш дайыма жашыл токой өсүп, астында кызыл топурак өөрчүгөн. Дарактуу ярусунда дайыма жашыл эмен, магнолия, кастанопсис, кагаз да­рагы үстөмдүк кылат, кызыл карагай кездешет. Бадалдуу ярусун япон камелиясы ж-а береск­лети, бамбук түзөт. Каптал өрдөй жалбырагын күбүүчү жазы жалбырактуу токой (граб, каш­тан ж. б.) кездешет. Түздүктөрдө маданий өсүм­дүктөр басымдуулук кылат. Аллювий топурак­туу түздүктөрү кылымдар бою шалы ж. б. эгин­дер тынымсыз өстүрүлүп келгендиктен, өтө өзгөрүүгө дуушарланган.
Сүт эмүүчүлөрдүн 90 (анын 12 түрү жоголуу коркунучунда турат, мис., ак төш аюу), уялоо­чу куштардын 150 (анын 19 түрү жоголуу ал­дында), сойлоочулардын 20, жерде-сууда жашоо­чулардын 14 түрү бар. Жээк суулары биол. ре­сурстарга, орнитофаунага бай. Өлкөнүн айма­гынын 3,6%ин ээлеген 37 табигый аймак кор­гоого алынган. Анын 8и эл аралык маанидеги суу-саздуу аймак, 2 биосфералык резерват. Жа­нартоолуу Чежудо а. лавалуу туннелдери м-н Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген.

Калкы

. Калкынын басымдуу бөлүгү (99%и) ко­рейлер; кытайлар 0,3%, калгандары – филип­пиндиктер, америкалыктар, индонезиялыктар, малаялыктар, моңгол, вьетнам, япон, орус ж. б. улуттар. Төрөлүүнүн басаңдашынан калктын саны акырындап азаюуда. Төрөлүүнүн ж-а өлүм­житимдин азайышынан калктын курамы «кар­таюуда». 15 жашка чейинки өспүрүмдөр калк­тын 17,5%ин (1960-ж. 42,9% болгон), эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 72,1%ин (53,8%), 65 ж-а андан ашкан куракта­гылар 10,5%ин (3,3%) түзөт. Орто эсеп м-н 100 аялга 99,5 эркек туура келет. Өмүрдүн күтүлгөн орт. узактыгы 78,6 жыл (эркектерде 75,3, аял­дарда 82,2 жаш). Сырткы миграция анча көп эмес, оң сальдо мүнөздүү. 21-к-дын башында жыл сайын өлкөдөн орто эсеп м-н 3,2 миң адам сыртка (негизинен АКШ, Японияга ж-а Батыш Европа өлкөлөрүнө окууга) кетет. 1990-жылдар­дан баштап, К-да иштөө үчүн (Кытай, Вьетнам, Филиппин, Таиланд ж. б. өлкөлөрдөн) келген­дердин саны өсүүдө; ири шаарларда, айрыкча Сеулда дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнөн (а. и. АКШ, Япония, Батыш Европа өлкөлөрүнөн) келген жогорку квалификациялуу адистер иш­төөдө. К-да амер. аскер контингенти бар. Кал­кынын орт. жыштыгы б-ча дүйнөдө эң алдың­кы өлкөлөрдүн бири; 1 км² жерге 488 адам туу­ра келет. Калк эң жыш жайгашкан провинция­лары (2009): борб. Кёнгидо (1 км² жерде 1193 адам), Чежудо а. (298), Түш. Кёнсан (297); ал эми Канвондо провинциясында эң сейрек (86) отурукташкан. Урбанизация ж-а субурбаниза­ция процесстери ургаалдуу өнүгүүдө. Шаар кал­кы 81,5%ти түзөт (2008). Ири шаарлары: Сеул (калкы 9660,5 миң; 2009), Пусан (3352,0), Инч­хон (Чемульпо; 2602,3), Тэгу (2413,6), Коян (1518,3), Тэжон (1431,1), Сувон (1374,5), Кван­жу (1360,2), Ульсан (1073,6), Соннам (1023,2). Эң ири шаар агломерациясы – Сеул аймагы, анын калкы 22 456,2 миң, өлкөнүн калкынын 46%тен ашыгы; 2009). Экономикасында иште­гендердин жалпы саны 24,2 млн; анын 75,2%и тейлөө чөйрөсүндө, 17,3%и иштеп чыгуучу ө. ж-нда ж-а курулушта, 7,5%и казып алуу ө. ж-нда, айыл ж-а токой чарбаларында, балык уулоодо эмгектенет.

Тарыхы

. Корей Республикасы 1948-ж. 15-ав­густта түзүлгөн. Ли Сын Ман президенттикке шайланган. 1948-ж. ноябрда ал улуттук кооп­суздук ж-дө мыйзам кабыл алып, Конституци­янын (1948-ж. 17-июлда кабыл алынган) айрым жоболорун алып салып, солчул, жумушчу ж. б. уюмдардын ишмердүүлүктөрүнө тыюу салган. Ошол эле жылы өзү түзгөн Либералдык партия башкаруучу партияга айланган. 1948-ж. түзүл­гөн келишимдердин негизинде АКШ өкмөтү Корей Респ-на экон. жардам берип турган. Ко­рей согушунун (1950–53) бүтүшү м-н АКШ ж-а Корей Респ. өз ара коопсуздукту камсыз кылуу (1954), ядролук энергияны тынчтык максаттар­га колдонуу (1956) ж-дө келишимдерге кол кою­шуп, АКШ аскерлери К-нын аймагында турук­туу негизде калышкан. 1940-жылдардын аягы – 1950-жылдардын башында Корей Респ-нын эко­номикасы төмөндөп, өлкөдө массалык жумуш­суздук пайда болгон. 1950-ж. К. өкмөтү АКШ-нын колдоосу м-н жер реформасын жүргүзүп, ири жер ээлеринин ашык жерлерин сатып алып, дыйкандарга берген. 1952-ж. августта президент­тик шайлоодо Ли Сын Ман кайрадан жеңиш­ке ээ болгон. 1954-ж. ноябрда ал Конституция­га өзгөртүүлөрдү киргизип, президентке чексиз укуктарды ыйгарып, парламенттин айрым бий­лигин чектеген. Мындай иш чаралар, о. эле ин­фляциянын өсүшү ж-а жумушсуздук өлкөдөгү ички саясий абалды курчуткан. 1960-ж. 15- мартта өткөрүлгөн президенттик шайлоодогу ка­тачылыктар Апрель көтөрүлүшүнө (1960) алып келген. 1960-ж. 26-апрелде Улуттук чогулуш (парламент) президенттин кызматтан кетүүсүн талап кылуу ж-а шайлоонун жыйынтыктары­нын жараксыздыгын таануу ж-дө резолюция кабыл алган. 1960-ж. июнда парламент Консти­туцияга оңдоолорду киргизип, президенттин бийлиги чектелген (мындан ары президент эки палатадан турган парламент тарабынан шай­ланууга милдеттүү), солчул, жумушчу партия­лар ж-а уюмдардын ишмердиктерине тыюу са­луулар алып салынган. 1960-ж. августта Демокр. партиянын лидери Юп Бо Сон президенттикке

шайланган. 1960-ж. 1-октябрда өкмөт Корей Респ-нда Экинчи респ. орногондугун жарыяла­ган. Экинчи респ. өкмөтүнүн жакырчылык, кор­рупция ж-а кылмыштуулукка каршы күрөшүүгө мүмкүнчүлүксүздүгү, элдин турмуш деңгээлинин начарлашы ж. б. элдин жаңы массалык чыгуу­ларына шарт түзгөн. 1961-ж. 16-майда Пак Чон Хи баштаган офицерлер тобу мамл. төңкөрүш жасаган. Өлкөнү башкаруу Мамлекетти кайра куруунун жогорку кеңешине (МККЖК) өтүп, өлкөгө согуштук абал киргизилип, парламент, саясий партиялар ж-а коомдук уюмдар тарка­тылып, рев-ялык соттор түзүлгөн. 6-июлда МККЖК Конституцияны Чукул чаралар ж-дө мыйзам м-н алмаштырган. МККЖК расмий түрдө бийликтин жогорку органы болуп калган (Пак Чон Хинин жетекчилиги м-н). 1960-жыл дарды н ортосу нда АКШнын жардам ы м-н өлкөнүн экономикасы кризистен чыккан. Өкмөт «экспорт аркылуу индустриялаштыруу» саяса­тына өткөн. 1963-ж. октябрда Пак Чон Хи президенттик укукка ээ болуп, 17-декабрда Үчүнчү респ. жарыяланган. 1970-ж. Пак Чон Хи соц. мамлекеттер м-н болгон соода байланыш­тарын чектеген. 1968-ж. 1-июлда Корей Респ. Ядролук куралдарды таратпоо ж-дө келишимге кошулуп, өзүнүн ядролук программаларын МАГАТЭнин көзөмөлүнө койгон. 1972-ж. 4-июл­да Корей Респ. ж-а КЭДРдин өкүлдөрү улуттук консолидациянын негизинде эки өлкөнү тынч­тык жол м-н бириктирүүнү ишке ашыруу ж-дө Биргелешкен билдирүүгө кол коюшкан. Бирок, Корей Респ-нын башкаруучу чөйрөлөрү жети­шилген макулдашууну жүзөгө ашырууга жол­тоо болуп, 1974-ж. эки өлкөнүн ортосундагы ма­миле курч мүнөзгө өткөн. 1972-ж. Пак Чон Хи согуш абалын киргизип, парламентти ж-а саясий партияларды таркатып, Конституциянын ишин токтотуп, «Юсин» деген аталыштагы саясий ре­формаларды баштаган. 1972-ж. 21-ноябрда жал­пы ул уттук референдумда Конститу цияга өзгөртүүлөр киргизилип, президенттин ыйгарым укугу кеңейип, Төртүнчү респ. мезгили баштал­ган. Пак Чон Хинин демилгеси м-н Бириктирүүчү чучей (өз алдынча) элдик чогулушу (БЧЭЧ) түзүлүп, 1972-ж. 23-декабрда Пак Чон Хи кай­радан президенттикке шайланган. Пак Чон Хинин саясатына каршы 1979-ж. өлкөдө наара­зычылыктар күч алган. Натыйжада Пак Чон Хи атылып өлтүрүлүп, мамлекет башына пре­мьер-министр – Цой Гю Ха шайланган. 1980-ж. генерал Чон Ду Хван жетектеген аскерлер тобу мамл. төңкөрүш жасап, Цой Гю Ха бийликтен кетип, парламент таркаган. 1981-ж. Чон Ду Хван өлкөнүн президенттигине шайланган. Бе­шинчи респ-нын мезгилинде экономика жого­рулап, ө. ж. ж-а тышкы соодада өзгөрүүлөр бай­калган. 1987-ж. демокр. оппозиция өкүлдөрү Конституцияга өзгөртүүлөрдү киргизүү талапта­рын койгон. 1988-ж. Демокр. акыйкат партия­сынын лидери, генерал – Ро Дэ У Алтынчы респ-нын президенттигине шайланган. Алтын­чы респ-нын өкмөтү СССР (1990), КЭДР (1991), КЭР (1992) ж. б. соц. мамлекеттер м-н дипл. мамилелерди түзүп, 1991-ж. БУУга мүчө болгон. 1991-ж. эки корей мамлекетинин ортосунда сүй­лөшүүлөр жүргүзүлүп, бири-бирине кол салбоо, тажрыйба алмашуу ж-а кызматташуу ж-дө ке­лишимге кол коюлган. 1993-ж. Ким Ён Сам пре­зиденттикке шайланып, коррупцияга каршы ак­тивдүү күрөш жүргүзгөн. 1997-ж. президенттик шайлоодо демокр. оппозиция лидери – Ким Дэ Чжун жеңишке жетип, КЭДР м-н болгон мами­лелерди жөнгө салууга аракеттенген. 2000-ж. 13–15-июнда Пхеньянда корей мамлекеттеринин лидерлери Түн. ж-а Түш. Биргелешкен деклара­циясына кол койгон. Ким Дэ Чжундун тышкы саясатын кийинки президент – Но Му Хён (2003- жылдан) уланткан. 2008-жылдан өлкөнүн пре­зиденти Ли Мён Бак.

Чарбасы

. Корей Респ. дүйнөдөгү өтө өнүккөн өлкөлөрдүн катарына кирет. ИДПсинин көлөмү 1278 млрд доллар (дүйнөлүк дүң продукциянын көлөмүнүн 1,7%и; дүйнөдө 10-орунда), аны киши башына бөлүштүргөндө 26 миң доллардан туу­ра келет (2008). Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,928 (2006; дүйнөдөгү 179 өлкөнүн ж-а регион­дун ичинен 25-орунда). КРдин үлүшүнө дүйнөлүк иштеп чыгаруу ө. ж. продукциясынын 3,3%и (2007), а. и. кеме куруу продукциясынын ¹/ ине жакыны, жарым өткөргүч өндүрүшүнүн 14%и, дүйнөлүк болот эритүүнүн 4%ке жакыны туура келет. ИДПнин реалдуу өнүгүүсү 2008-ж. 2,5%ти түзгөн. Өлкөнүн экономикасынын 20-к-дын 2- жарымы – 21-к-да тез өнүгүүсүнө ИДПнин өсүүсүнүн ¹/ ине жакынын камсыз кылган мамл. ж-а жеке капиталдык салымдын динамикалык өнүгүүсү өбөлгө түздү. Чет өлкөлүк инвестиция­нын чогулган көлөмү 120 млрд доллар (2007).
Чет өлкөлөрдөн түз түшкөн капиталдык салым 2008-ж. 10 млрд доллардан ашкан, анын ¹/ инен ашыгы АКШга, Улуу Британияга ж-а Япония­га туура келет. Корей Респ-нын компанияла­рынын чет өлкөлөрдө топтолгон инвестицияла­рынын суммасы 27,6 млрд долларды түзөт (2007); анын 29,2%и Кытайдын, 15,7%и АКШнын, 9,2%и Вьетнамдын экономикасына коюлган. 1980-жылдардан өлкөнүн экономикасында мам­лекеттин ролу кыскара баштаган. Мамл. ком­паниялардын үлүшүнө ИДПнин 8%тен азы гана таандык. Орто ж-а чакан чарбаларда жумушчу күчүнүн 80%тен ашыгы иштейт. Алардын көбү субподряддын негизинде ири корпорациялардын өндүрүштүк тармагына кирип, өз продукциясы­нын 95%ин аларга өткөрөт. КРдин экономика­сынын уюштуруу структурасынын негизин үй­бүлөлүк көп профилдүү ири компаниялардын топтору («чеболдор») түзөт. Өлкөнүн экономи­касына чет элдик инвестицияны тартуунун ж-а илим сыйымдуу тармактардын маанисин көтөрүүнүн негизги жолу – экономикасына өзгөчө режим киргизилген аймактарды түзүү бо­луп саналат (мындай аймактар 2005-ж. 37 бол­гон). 8 эркин соода зонасы иштейт; аларга «Кун­сан» (автомобиль куруу ж. б. машина куруу тар­мактары ж. б.), «Дэбул» (автомобиль куруу, металл иштетүү ж. б.), «Масан» (электр-тех., электроника ө. ж., байланыш каражаттары ж-а оптикалык аспаптар өндүрүштөрү) кирет. Эркин экон. зоналары (2003): «Инчхон» (информ. технология, биол. технология, финансы-банк ишмердиги, туристтик бизнес, деңиз порттору м-н эл аралык аэропотторду траспорт м-н тей­лөө), «Чежудо» (аты окшош аралда; туризмдин ж-а оюн-зооктун борбору, финансы-банк кыз­маты, кеме жүрүү), «Пусан» (эл аралык соода

Кванжу шаарындагы автомобиль кураштыруу заводу.

Пусан деңиз порту.

борбору, финансы-банк ишмердиги, туристтик бизнес, кеме куруу ишканалары), «Кваньян» (деңиз порту, туризм борбору). Чет өлкөлүк ин­вестицияда иштеген 14 зона («Асан» ж. б.) бар. Эл аралык транспорттук тейлөө чөйрөсүнө ин­вестиция тартуу максатында салыксыз соода жүргүзүүчү 4 зона ж-а эл аралык аэропорт (Инч­хондо) уюшулган (2004). Стратегиялык маанилүү

ө. ж. тармактарынын өнүгүүсүн тездетүү ж-а атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн көтөрүү үчүн 2002-жылдан 3 типтеги (улуттук, жерг. башка­руудагы, агр.-индустриялык) индустрия комп­лекстери уюшулууда. Улуттук индустрия ком­плексине караган ишканалар негизинен элект­роника ө. ж-нын татаал технол. буюмдарын (жарым өткөргүч, суюк кристаллдык дисплей, CDMA мобилдик телефону, оптикалык прибор­лор ж. б.) чыгарууга адистешкен. ИДПнин струк­турасында тейлөө чөйрөсү 71,5%ти, ө. ж. 25,5%ти, айыл ж-а токой чарбалары, балык уулоо 3,0%ти түзөт.
Өлкөнүн ө. ж. продукциясынын наркынын 92,4%и иштеп чыгаруучу ө. ж. тармагына туу­ра келет (2006). Башкы тармактары: машина куруу, металлургия, химия. Корей Респ. деңиз кемелерин, автомобиль, электрондук тиричилик приборлорун, телекоммуникация, металл иш­тетүү жабдууларын ж. б. чыгаруу б-ча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Энергети­ка комплексинин ишканалары ИДПнин 2,1%ин өндүрөт. Энергия пайдалануу структурасында нефтиге 47,0%, табигый газга 13,4%, көмүргө 24,4%, атомго 15,2% туура келет. Нефтиге бол­гон муктаждык толугу м-н импорттон камсыз болот (2008-ж. 118 млн т ). Нефтинин негизги бөлүгү Ж. Чыгыш (Сауд Арабиясы, Бириккен Араб Эмирликтери), о. эле Түш.-Чыгыш Азия ж-а Африка өлкөлөрүнөн келет. Өндүрүлгөн нефть продуктуларынын (2008-ж. 129,4 млн т;

Кванъян шаарындагы металлургия комбинаты.

газойл, мазут, лигроин, авиация керосини, бен­зин) көбү экспорттолот. 2007-ж. 2,89 млн т көмүр (антрацит) казылып алынган. Электр станция­ларынын аныкталган запасы 68,27 миң МВт (2007). Өндүрүлгөн электр энергиясынын (425,2 млрд кВт.с) 60,0%и ЖЭСке, 33,6%и АЭСке, 1,2%и ГЭСке, 5,2%и энергиянын альтернати­валуу булактарына (күн, шамал, геотерм. энер­гиялары, о. эле биоотун, ө. ж. ж-а тиричилик калдыктары) таандык. Ири ЖЭСтери отун ка­тары көмүр пайдаланат. КРдин атом электр станциялары негизинен (97%и) чет өлкөлөрдөн (Канада, Австралия, Улуу Британия, Франция, Россия, АКШ,ТАРдан) алган ядролук отунга байланыштуу. 20 АЭС иштейт; жалпы кубат­туулугу 9400 МВт болгон дагы 8 атомдук энер­гия блогу курулууда (2009); Корей ж. а-нын түш. учунда Күн энергиясын пайдаланган дүйнөдөгү ири курулмалардын бири иштейт (20 МВт). Ансан ш-на жакын дүйнөдөгү ири ташкын электр станциясы бар (254 МВт) бар. Метал­лургия иштеп чыгаруу ө. ж. продукциясынын наркынын 7%ин түзүп, негизинен импорттук сырьё м-н иштейт.

Машина куруу – ө. ж. тармагынын маанилүү комплекси. Анын башкы тармактары: трансп. машина куруу ж-а электроника ө. ж.; кыймыл­даткыч ж-а турбина, металл иштетүүчү станок ж-а аспаптар, тоо-кен, а. ч., муздаткыч, хим., мед. жабдуулар ж. б. өндүрүштөрү өнүккөн. Кеме куруу – транспорттук машина куруунун маа-

Ульсан шаарындагы кеме верфи.

нилүү тармактарынын бири. Корей Респ. – де­ңиз кемелерин куруучу дүйнөдөгү ири өлкөлөр­дөн. Түш. К-нын кеме куруу компаниялары 2007-ж. кеме куруу б-ча жалпы дүйнөлүк заказ­дын 38,9%ин алган (тоннажы б-ча; Корей Респ­нын негизги атаандашы Кытайдыкы 37,2%ти түзгөн); продукциясынын экспорттук наркы 2008-ж. 27,8 млрд долларга жеткен. Өлкөдөгү 9 ири кеме куруу компаниясынын жетөө дүйнөдөгү алдыңкы он компаниянын катарына кирет. Транспорттук машина куруунун маанилүү тар­мактарынын бири – автомобиль ө. ж. Автомо­биль чыгарган дүйнөдөгү 5 ири өлкөнүн ката­рына кирип, экспорттук продукциясынын

көлөмү (37,3 млрд доллар) б-ча дүйнөдө 6-орун­да. 2007-ж. 4,1 млн автомобиль чыгарган, а. и. жеңил автомашина 3,7 млн. Негизинен 4 авто­мобиль компаниясы иштейт. Автомобиль чы­гаруучу эң ири «Нуundai Kia Automotive Group» концерни (1998) продукциясынын көлөмү б-ча Азияда 2-орунда (Япониянын «Toуota Motors» корпорациясынан кийин), дүйнөдө автомобиль чыгаруучу 5 ири компаниянын катарына ки­рет. Автомобиль чыгаруучу кийинки «GM Daewoo Auto and Technologo Co.» компаниясы­на өлкөдө чыгуучу автомобилдин 23,1%и таан­дык. «Renault Samsung Motors» компаниясы­нын үлүшү өлкөдө чыгарылган автомобилдин 4,4%и, «Ssang Yong Moton Co.» компаниясына 3%и туура келет. Машина куруунун маанилүү тармагы – электроника ж-а электр-тех. ө. ж. КР жарым өткөргүчтөрдү (90%и чиптер); ком­пьютердин тез эске тутуу модулун (микросхе­ма), а. и. видео-карта процессор чиптери үчүн микросхемалар, катуу диск (HDD); СК-дисплей (монитор); СК ж-а плазма телевизорлорун; GSM, CDMA, 3G, WiMAX стандартындагы тез теле­фондорду; ноутбук, принтер ж-а көп функция­луу түзүлмөлөрдү (мис., сканер+принтер); IР-те­лефония ж-а 3-, 4-муундагы зымсыз байланыш тармактары үчүн жабдуу чыгаруу б-ча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Информ. технол. продукцияларына өлкө экспортунун көлөмүнүн 30%ке жакыны туура келет. Робот­техникасын (баасы б-ча дүйнөдө 6-орунда), ти­ричилик электр приборлорун (муздаткыч, мик­ротолкун мештери, кир жуугуч машина, конди­ционер, чаң соргуч ж. б.) чыгаруу б-ча дүйнөдө алдыңкы орунда; белгилүү компаниялары: «Samsung Group», «LG Group», «Samsung Electronics» ж. б. Өнүккөн мед. жабдууну өндүрүү тармагында 1652 компания иштеп, 7 миңден ашуун наамдагы (татаал диагностика прибор­лорун ж-а жабдууларын, электр массаждагыч ж. б.) жабдууларды чыгарат. Химия ө. ж-нан импорттук сырьёнун (фосфат, калий тузу, та­бигый газ ж. б.) негизинде иштеген минерал­дык жер семирткич өндүрүүдө эң натыйжалуу комплекстүү жер семирткичтер (азот-фосфор, фосфор-калий, азот-фосфор-калий) басымдуулук кылат. Нефть-химия ө. ж. – химия индустрия­сынын маанилүү тармагы. Пластмасса ж-а син­тездик (полиэтилен, поливинилхлорид, АБС-пластик, полипропилен, полистирол, синтездик була, синтездик каучук ж. б.) чыгаруу өнүккөн. Автомобиль куруунун өнүгүүсүнө байланыштуу шина чыгаруу өндүрүшүнүн мааниси жогору­лоодо. Химия-фармацевтика ж-а микробиоло­гия ө. ж. – 21-к-дын башында өлкөнүн эконо­микасынын ылдам өнүгүп жаткан тармактары­нын бири. Продукциянын 26 миңден ашык түрүн чыгарат. Вакцина өндүрүшүнүн көлөмү б-ча (дүйнөлүк өндүрүштүн 1,4%ке жакыны, нар­кы 9,7 млрд доллар, 2008) Респ. дүйнөдө 11-орун­ду ээлейт. Жеңил ө. ж. кытай товарлары м-н өтө катуу атаандаштык шартында өнүгөт.
Текстилинде синтездик буладан (бир аз накта була кошулуп) жасалган кездеме басымдуу. Ти­гүү ө. ж-нын атаандаштыкка чыгуусуна о. эле жогорку технол. материалдардан (керектүү маа­лыматтарды, мис., аба ырайын, валюта курсун ж. б. берип туруучу цифралуу электрондук при­борлору кошо) тигилген салыштырмалуу кым­бат атайын касиетке ээ цифралуу кийимдердин да мааниси зор. Ички рынокто аялдардын улут­тук костюму – «ханбок» көп талап кылынат.
Спорттук кийимдерди ж-а парик чыгаруунун экс­порттук мааниси зор. Текстиль, кийим тигүү ф-калары (негизинен чакан ж-а орто) өлкөнүн жалпы ө. ж. ишканаларынын санын 14,2%ин түзөт. Компаниялары кийимдин түрдүү предмет­терин (60ка жакын бренд), синтездик була, ки­йим (а. и. спорттук, балдардын кийимдери, аял­дардын ич кийими, байпак, бут кийим ж. б.) чыгарат.
Дүйнөлүк агр. продукциянын наркындагы Ко­рей Респ-нын үлүшү 1,85% (2007; дүйнөдө 11- орунда). Агр. өндүрүштүн өсүүсүн (21-к-дын ба­шында орто эсеп м-н 2%) а. ч-га жарактуу же­ринин аздыгы кыйла чектейт. А. ч-га жарак­туу жеринин аянты өлкө аймагынын 18,6%ин түзөт (2007-ж. 1,82 млн га); а. и. айдоо жери 16,6%, көп жылдык маданий өсүмдүктөр 2%тей. Сугат жери 0,88 млн га. Дыйканчылыгында чакан дыйкан (ферма) чарбалары басымдуу. Негизги азык-түлүк эгини – шалы. Өлкө күрүч­кө болгон өз муктаждыгын толук камсыз кы­лат. Шалы 1,08 млн га жерге эгилет. 2007-ж. 5,9 млн т акталбаган күрүч жыйналган. Шалы­нын вегетациялык мезгили муссондук жаан-ча­чындуу мезгилге (июлдун аягы – сентябрдын башталышына) туура келгендиктен, шалы пал­дары сууга толгуча, июлдун ортосуна чейин ал жерлерге арпа, буудай, о. эле жашылча өстүрүп алышат. Кайрак жерлердин басымдуу бөлүгүнөн жылына 2 жолу түшүм алынат. Алгач арпа, чанда буудай эгилип, алар жыйналып алынган­дан кийин шалы, таруу, ак жүгөрү, жүгөрү, буур­чак өстүрүлөт. Май өсүмдүктөрү (кунжут, жер жаңгак, рапс ж. б.), тех. өсүмдүктөр (тамеки, пахта), бардык жеринде жашылча, картөшкө, мандарин, шабдаалы, алмурут, алма ж. б. өс­түрүлөт.
А. ч-нын эң тез өнүгүп жаткан тармагы – мал чарбасы. 2007-ж. 9850 миң чочко, 2580 миң уй, 527 миң эчки, 22 миң жылкы, 121 000 миң тоок ж-а жөжө, 8600 миң өрдөк, 15 миң күрп, 9 миң каз ж-а цесарка асыралган. Аарычылык да өнүк­көн. Экспорт үчүн токой козу карындары ж-а каштан мөмөсү жыйналат. Балык уулоо ж-а суу промысели өлкөнүн экономикасынын маа­нилүү тармагы. Калктын тамак-ашындагы жа-

Корей Республикасынын акчасы – вона

ныбар белокторунун ¹/ и балык ж-а молюска продуктуларына туура келет; тамак-ашта ви­таминге ж-а микроэлементтерге бай деңиз ба­лырлары кеңири пайдаланылат. Деңиз аква­культура продукциясынын 55%ке жакынын балыр (вакаме, нори, хидзаки, комбу), 35%ин молюска (устрица, мидия ж. б.), 9,8%ин балык, 0,2%ин креветка түзөт.

Өлкөнүн экономикасынын эң ири сектору – тейлөө чөйрөсү. Анын маанилүү тармактары: кредит-финансы ж-а камсыздандыруу иштери, дүң ж-а чекене соода, коомдук тамактануу, мей­манкана бизнеси ж-а тиричилик жактан тейлөө, кыймылсыз мүлк операциясы, транспорт ж-а байланыш, адм. тейлөө, билим берүү, саламат­тыкты сактоо ж. б. Кредиттик мекемелердин системасы 14 коммерциялык банкты (анын 8и улуттук масштабда), 5 миңге жакын филиалы м-н, камтыйт. Рекреациялык тейлөө ургаалдуу өнүгүүдө. 2007-ж. өлкөгө 6,5 млн чет өлкөлүк турист келген. Көбү Япониядан (34,7%и), Кы­тайдан (21,8%и; Тайвань кошо), АКШдан (11,0%и) ж-а Европа союзуна кирген өлкөлөрдөн (8,7%и) келет. Чет өлкөлүк туризмден түшкөн киреше 5,23 млрд доллар, анын 2,31 млрд дол­лары ишкердик туризмге таандык. Чет өлкө­лүк туристтер негизинен эл аралык Инчхон аэро­порту аркылуу келет.
Заманбап трансп. коммуникациясы өнүккөн. Т. ж-нун жалпы уз. 3381 км, анын 1843 кми элек­трлештирилген (2008). 79 маршруту бар. Баш­кы т. ж. түйүнү – Сеул. Сеул – Тежон – Тэгу– Кёнжу – Пхохан – Пусан – Тэжон – Кванжу – Мокпхо тармагы бар) ылдам (саатына 300 кмдей) жүрүү т. ж. иштейт. Сеул, Тэгу, Инчхон, Тежон, Кванжу ш-нда метрополитен бар. Автомобиль жолунун уз. 103,0 миң км (2008), анын 3,4 миң кми – көп тилкелүү ылдам жүрүүчү автома­гистраль. Магистралдык куур транспортунун уз. 2250 км (2008), анын 1423 кми газ, 827 кми нефть куурлары. Деңиз транспорту эл аралык жүктүн негизги бөлүгүн тейлейт. Эң ири деңиз портто­рунун жүк айлануусу: Пусан (243 млн т; о.эле Япония м-н К-нын ортосундагы жүк ташуунун негизги бөлүгүн тейлейт), Кваньян (198 млн т ), Ульсан (169 млн т ), Инчхон (138 млн т ; Кытай порттору м-н байланышты тейлейт), Пхохан (62 млн т). Паром аркылуу Пусан Япониянын Симоносеки, Фукуока, Осака порттору, о. эле Цусима а-нын порттору, Инчхон Кытайдын Да­льян, Тяньцзин, Вэйхай, Циндао ж. б. портто­ру, Сокчхо порту Россиянын Зарубино посёлка­сы, Владивосток ш. м-н байланышат. Ички паромдук байланыш да өнүккөн. Корей Респ­нын желеги м-н 812 деңиз соода кемеси каттал­ган (анын 31и чет өлкөлүк кеме ээлерине таан­дык). Авиация транспорту эл аралык жүргүнчү­лөрдүн негизги бөлүгүн ташыйт. Өлкөдө 150 аэропорт иштейт. Эл аралык аэропорттору: Инч­хон, Кимпхо, Чежу, Кимхэ (Пусанга жакын), Муан, Яньян. Тэгу ж-а Чхонжу ш-нда.
Сырткы соодасынын көлөмү 728,3 млрд дол­лар (2007), а. и. экспортунуку 371,5 млрд дол­лар, импортунуку 356,8 млрд доллар. Товардык экспортундагы маанилүү орунду электрондук ж-а электр-тех. ө. ж. продукциялары (жарым өткөргүчтөр, телекоммуникация жабдуулары, компьютер, электр-тиричилик приборлору ж. б.), автомобиль ж-а анын тетиктери, агре­гаттары, деңиз кемелери, нефть продуктулары, пластмасса ж-а синтездик чайыр, болот прокат.
Товарларын негизинен – Кытайга (Сянганга кошо, 27,1%), АКШга (12,4%), Японияга (7,1%) чыгарат. Негизги импорту: ө. ж. ж-а транспорт жабдууларынын ар кандай түрлөрү, электрон­дук приборлор ж-а компьютер, нефть, болот, орг. химиянын продуктулары, а. и. пластмас­са. Товарларды Кытайдан (17,7%), Япониядан (15,8%), АКШдан (10,5%), Сауд Арабиясынан (5,9%) алат.

Билим берүүсү

. 1945-жылдан баштап Кореяда эски мектептер жоюлуп, билим берүүнүн жаңы системасы түзүлгөн. 1950-жылдан баштап жал­пыга милдеттүү 4 жылдык окууну киргизүү ка­ралып, ал 1956–57-ж. гана ишке ашырылган. 1958-ж. акы төлөп окуу жоюлган. 1958–59-ж. жалпыга милдеттүү 7 жылдык билим берүү кир­гизилген. 1959-ж. билим берүү системасы кайра түзүлүп, башталгыч мектепте 4, толук эмес орто мектепте 3, тех. мектепте 2 ж-а жог. тех. мек­тепте 2 жылдык окуу киргизилген. 1967–68-окуу жылында жалпыга милдеттүү 9 жылдык билим берүү киргизилген. 1973-ж. жалпыга милдеттүү 10 жылдык билим берүү ж-а мектепке чейинки