КОНГО 1

КО́НГО , З а и р – Борб. Африкадагы дарыя; негизинен Конго Демокр. Респ., айрым бөлүктөрү Конго Респ. ж-а Анголанын чек аралары аркы­луу агат. Уз. Луалабанын башатынан 4320 км; алабынын аянты (3691 миң км²) ж-а суусунун молдугу (орт. чыгымы 46 миң м³/сек) б-ча Афри­када биринчи, дүйнөдө Амазонка ж-а Парана­дан кийин 2–3-орунду ээлейт. Заирдин түш.-чы­гышынан, Замбиянын чегине жакын жайгаш­кан платодон башталып, Стэнли шаркыратма­сына чейин Луалаба деп аталат. Орто бөлүгүндө Конго ойдуңу аркылуу кенен (20 кмге чейин) өрөөн м-н агып, салааларды ж-а көлдөрдү пай­да кылат. Төмөн жагында Түш. Гвинея дөңсөөсүн терең капчыгай аркылуу жарып агат. Мында босоголор м-н шаркыратмалар (Стэнли, Ливинг­стон ж. б.) көп. Матади ш. тушта деңиз жээгин­деги түздүккө чыгып, Банана ш. тушта Атлан­тика океанына эстуарийди пайда кылып куят. Башкы куймалары: Лифура, Лувуа, Лукуга, Арувими, Итимбири, Убанги, Санга (оң), Лома­ми, Лулонга, Касаи (Ква), Руки (сол). К-нун ала­бында Танганьика, Киву, Бангвеулу, Мверу ж. б. ири көлдөр жайгашкан. Суусу жогорку aгы­мында ноябрь–декабрда, ортонку ж-а төмөнкү бөлүктөрүндө май–июнда ж-а ноябрь–декабрда кирет. Орт. чыгымы 46 миң м³/сек (эң көбү 75 миң км³/сек, азы 23 миң км³/сек). Жылдык орт. агымы 1450 км³. К. океан суусун жээктен 75 км аралыкка чейин тузсуздандырат. Жылы­на 50 млн тга чейин шиленди агызып келет. Гидроэнергиясынын запасы 390 ГВт чамасын­да. Ири ГЭСтери: Ле-Маринель, Делькомюн (Лу­алаба), Франки (Луфирде), Инга (К-нун төмөн­кү агымында). Балык кармалат. К-нун алабын­дагы суу жолунун жалпы уз. 20 миң кмдей. К-нун өзүндө айрым участкаларында гана кеме жүрөт. Айрым босоголуу участкалары т. ж. ар­кылуу туташат. Жээгиндеги ири шаарлары: Бу­каву, Конголо, Кинду, Кисангани, Киншаса (Конго Демокр. Респ.), Браззавиль (Конго Респ.); төмөнкү агымында Матади деңиз порту (Бома, Банана аванпорттору м-н) жайгашкан.

Ад.: Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Река Конго. Л., 1962.

Г. Бакасова.