КЛИМАТТЫК РАЙОНДОШТУРУУ
КЛИМАТТЫК РАЙОНДОШТУРУУ – Жер шарынын же анын айрым бөлүктөрүнүн (океан, материк, өлкө ж. б.) алкактарга, зоналарга ж-а облустарга климаттык шарттары (мис., атм. циркуляциясы, темп-ралык режими, нымдуулук деңгээли) б-ча бөлүнүшү; К. р. климатты классификациялоо м-н тыгыз байланышта болуп, климаттык чек араларды жүргүзүү критерийлери м-н айырмаланат. Жердин климаттык системасын алгач А. Гумбольдт (19-к-дын башы) жазган. А. И. Воейков климаттын физ. маңызын ачкан, климатты пайда кылуучу процесстердин ролун ж-а жаратылыштын башка компоненттери м-н болгон өз ара байланышын карап чыккан, Жердеги климаттын түрдүү типтерин геогр. кеңдик б-ча бөлүнүшүнө байланыштырган. Россиялык немис географы, метеорологу ж-а климатологу В. П. Кеппен абанын орт. темпрасы м-н атм. жаан-чачын суммасын бөлүштүрүү б-ча, ал эми Л. С. Берг климат аркылуу аныкталган геогр. ландшафт б-ча райондоштурса, орус климатологу Г. Т. Селянинов жер шары, тропик, субтропик, мелүүн, арктика ж-а антарктика алкактарынын вегетация шарттары б-ча темп-ра режими м-н жаан-чачын өзгөчөлүктөрүн эске алып, агроклиматтык райондоштурууну жүргүзгөн. А. А. Каминский Россиянын европ. бөлүгү м-н О. Азиянын К. р-сун жүзөгө ашырган. Б. П. Алисов атм-нын жалпы циркуляциясынын өзгөчөлүктөрү б-ча К. р. түзгөн. К. р. климатты пайда кылуучу процесстерге негизделип, геогр. факторлорго, айрыкча Жерге келип түшүүчү күн нурунун таралуусунда зоналуулук м-н сезондуулукту аныктоочу геогр. кеңдиктерге, абанын темп-расына, атм. басымга ж. б. байланыштуу. Бирок, климаттык алкактар м-н зоналардын чектери кеңдик зоналуулукка гана туура келбестен, жер шарын дайыма эле текши курчабайт (мындай учурда зоналар облустарга бөлүнүп, бири-бири м-н туташпайт). К. р-га Түн. ж-а Түш. жарым шарларда кургактык м-н деңиздин бөлүнүшү зор таасир берет. Түн. жарым шарга кургактыктын негизги массиви жайгашкандыктан, анын климаттык шарттары Түштүгүнө караганда континенттүүрөөк. Түн. жарым шарда абанын орт. темп-расы январда 8°С, июлда 22°С болсо, түштүгүндө 17° ж-а 10°С. Жердин өтө жылуу параллели – термиялык экватор, анын темп-расы 27°С, январда гана геогр. экватор м-н дал келет. Июлда 20° түн. кеңдикке чейин жылат, жылдык орт. абалы – 10° түн. кеңдик ченде. Термиялык экватордон уюлдарды карай темп-ра орто эсеп м-н 0,5–0,6°Сге чейин (тропиктерде өтө жай, башкаларында тез) төмөндөйт. Ошондуктан океандарга караганда материктердин ички аймактарында (айрыкча мелүүн алкакта) абанын темп-расы жайында жогору, кышында төмөн болот. К. р-да жылуулук м-н ным алмашуу ж-а атм. циркуляциясы эске алынат, ал эми климаттын тиби геогр. факторлор (геогр. кеңдик, кургактык м-н деңиздин бөлүштүрүлүшү, топурак тиби, өсүмдүк ж-а кар катмары, океан агымдары, деңиз муздуктары ж. б.) м-н аныкталат. О. эле к. Жер, Климат, Климатология, Климаттык алкактар.