КИЙИЗ
КИЙИЗ – жүндөн тыгыздалып басып жасалган тиричилик материалы. Анын көп түрү бар. Жүндөн басылган кийизден башка да битум сиңирилип, минерал кебезден жасалган минерал кийиз жана химиялык буладан иштелген кийиздер даярдалат. Ал техникалык, тиричилик жана курулуш кийизи болуп айырмаланат. Техникалык кийиз кылчык, чала кылчык жана уяң жүндөн 0,09дан 0,45 г/см3 тыгыздыкта тасма, пластина жана даяр тетик түрүндө жасап чыгарылат да, автомобилде, трактордо, комбайнда жана учакта майлоочу, ызгыт, амортизатор жана билик жана башкалар катары пайдаланылат. Тиричилик кийизи бут кийим, ат жабдыктары жана башкалар үчүн керектелет. Курулуш кийизи үйдүн дубалдарынын, жыгач устундарынын, терезе жана каалга жыгачтарынын, кураштырма үйдүн щиттеринин биригишкен жерлерин жылуулап, тыгыздоо үчүн жана үн, жылуулук өткөрбөс материал катары колдонулат. Коёндун, эчкинин жүнүнөн даярдалган кийиз абдан жумшак келип, андан калпак, беретка жана башка кийимдер жасалат.
Кыргыздарда кийиз күзгү жүндөн (кээде жазгы жүндөн да аралаштырып) ар кандай калыңдыкта, чоңдукта басылып жасалган. Ал боз үйдүн тутуусуна (үзүк, туурдук, түндүк жабуу, эшик тыш), токулгага (тердик, ичмек, ком, чом, желдик), кийимге (кементай, калпак, кийиз өтүк, кийиз байпак, чокой, доолдай, белдемчи), төшөнчүгө жана ар түрдүү буюмдар [ала кийиз (к. Алагийиз), шырдак, аяк кап, табак кап, текче, күзгү кап, самын кап, уук учтук, сал аяк (баштык-үзөңгү), үртүк, кийиз кап, кийиз куржун, баштык жана башкалар] жасоого жумшалган. Кийизди аялдар жасашкан. Кийиз басууну ойлоп чыгаруу кой өстүрүүгө, көчмөн турмушка байланыштуу боз үйдүн чыгышына өбөлгө болгон. Кийиз жасоо үчүн жүн үлпүлдөтө сабалып, даакылары тытылып, жайылган чийдин бетине текшилеп салынып, ысык суу себеленип уютулган. Уютулган жүн чийи менен оролуп, сыртынан бир же эки жерине бакан кошо таңылып бекем чырмалгандан кийин бир нече киши тоголотуп тепкилейт. Андан кийин бир нече аял тизелеп катар отуруп алып, бир четинен улам тугуруктап билектеп басат. Анда да аз-аздан ысык суу текши себилип турат. Боз үйдүн тутуусуна жумшалуучу өрө кийиздер, ала кийиз жана башкалар кургатылгандан кийин дагы бир жолу чийге оролуп туруп, кайнак суу себилип кайрадан басылат (бышырылат). Мындай кийиз бышык болот жана түлөбөйт. Азыр кийиз фабрикада өндүрүштүк ыкма менен даярдалат.
Ад.: Особенности материальной культуры и прикладного искусства южных киргизов. Ф., 1962; Антипина К. И. Боз үй – кыргыз элинин маданиятынын баалуу эстелиги. Ф., 1970.