КЕНЕСАРЫ ХАНДЫН ЧАПКЫНЫ

КЕНЕСАРЫ ХАНДЫН ЧАПКЫНЫ – Кенесары Касымов башында турган казактардын Түндүк Кыргызстанга жасаган жортуулдары (1845; 1846–1847). Рос­сия империясынын басып алуу саясатына бай­ланыштуу Оренбург жана Сибирь чебиндеги орус аскеринин кысымына учураган К. Касымов 1845-жылдын күз айларында Чүй өрөөнүн көздөй чегинген. Ошол эле жылы кеч күз ченде Кенесары айылын Чүй суусунун аягына кондуруп, Улуу жүзгө караштуу уйсундардын (юсун) 120 чакты айылын чаап, катын-кыздарын олжолоп алган. Андан кийин кыргыздардан зекет (салык) талап кылуу үчүн алты кишисин элчи кылып аттандырат, бирок алар зекет төлөөдөн  баш тартып, тескерисинче, алардын жеринен конуш алганы үчүн Кенесарынын өзүнөн зекет алууга ниет кылышканын билдиришет. Кыргыздардын жообуна ызаланган Кенесары аларды чаап келүүгө 2 миң кол аттандырат. Согушка даяр турган кыргыздар аларды курчап алып, толук кыйроого учураткан. Архив маалыматтарында султандар Бопу (Бупе) Касымов, Карабай Карачев, дагы бир аты аталбаган жаш султан курман болуп, көп казак, алардын ичинде Кенесарынын кайниси (кийин белгилүү болгондой Эртай Турсунов) жана аты белгисиз жакын адамы туткунга түшүп, хандын кайнисин кыргыздар 64 карагер атка, ал эми экинчисин 10 түлкү ичик, 10 кымбат чепкен, 10 кундуз, 10 кула ат жана 10 төөгө баалап, сатыкка чыгарышкан. А. Янушкевичтин күндөлүгүндө «казактардан 1500 жоокер өлүп, эки замбиреги жана 500дөй кыздарынан айрылганы, колго түшкөн бир нече жүз адамдардан саналуулары гана кайтарылып, калгандары ташкенттиктерге» сатылганы айтылат. Кыргыздардан алгачкы жолу жеңилгенден кийин 1845–1846-жылдын кыш айларында Кенесары колу менен Иле дарыясынын оң жээгине, Рүстөм султандын айылына жакын жерге көчүп кеткен. Ушул учурда Ташкенттин кушбеги Кенесарыга каршы кол жыйнап жатканы, бирок анын кыргыздардан жеңилип, Иле дарыясынан өтүп кеткени угуп, токтоп калганы тууралуу да маалымат калган. Көп өтпөй Илени жээктей, Кытайдын чегине жакын, Үйгөн-Таш (Уйган-тас) деген белге келип конот. Хан ушул жерден белекке 9 жылкы айдатып, конуш берүүнү өтүнүп, султан Кудайменде Саржанов, бий Чокмор Бактыбаев жана Сейдек кожону (Суйдак-ходжа) Кытайга жөнөтөт. Бирок анын бул өтүнүчү канааттандырылбайт. Мындан көп өтпөй кыргыз манаптарына (Жантай, Жаңгарач) элчи жиберип, орустарга каршы бир колго биригүүгө чакырган. Кыргыз манаптары кеңешип, «жашы улуу, хандыкты Ормонго бер, калган ишти өзүң бил» деген жоопту берген. Бирок казак элчилери кайтып бара жа­тып, жолдон жылкы уурдаган. Артынан куу­ган кыргыздар элчилерди кармап, Ормон ханга жеткиришкен. Ормон «булар элчи эмес, ууру­лар турбайбы» деп, кыргыздар кабыл алган мыйзамга ылайык кулактарын кесип, коё бер­ген. Аны шылтоологон Кенесары хан ошол эле жылдын март–апрель айларында Агыбай менен Букарбай башында турган 3 миң жоокерин кыр­гыздарга каршы аттандырган. Бул салгылашуу­да казактардан 1000 киши өлүп, 5 султан 200 жоокери жана 2 замбиреги менен колго түшкөн. Мындан соң солто элинин атынан Тынаалы Чыны уулу кыргыз менен казакты ынтымакка чакыруу үчүн Кенесарыга барган учурда, кыр­гыздар да (солтонун төкөлдөш уругунан) казак­тардан тогуз байтал уурдап келген. Ага жооп кылып казактар Тынаалыны туткунга алган. Абалдын курчуп бара жатканынан улам Жантай менен Жаңгарачтар казактарды тынчытуу үчүн Кенесарыга элчи жиберген (кара: Калыгул че­чен). Бирок чапырашты уруусунун баатыры Шоорук Кенесарынын кеңеши менен солтонун жылкысын чаап, Жаманкара баатырды элде­шели деп, үч жолдошу менен алдап чакыртып, Кенесары ханга кармап берген. Хан анын эки бөйрөгүн оюп өлтүрткөн. Ошол эле жылдын күз айларында Жаманкаранын кунун кууган агасы Чыңгыш жанына Күрпүк менен Самакты алып, Шооруктун айылына кол салып, өзүн өлтүрүш­көн. Бул окуя Кенесарынын кыргыздарга жаңы жортуул уюштуруусуна шылтоо болгон. Сибирь Чек ара башкармалыгынын башчысы генерал-майор Н. Ф. Вишневскийдин 14-сентябрь, 1846-ж. билдирүүсү боюнча «Кулан-Басы, Кум-Басыда» (Каратал суусунун батышы) отурган Кенесары төрт миң кол менен Иледен өтүп, сарыбагыш-солто урууларын чаап, көп олжо алып кайтышы ушул окуяларга байланышы бар болушу мүмкүн. Есаул Нюхаловдун ошол эле күнкү рапортунда да Кенесары Иленин Балхашка куйган салааларынын бири – Камалга (Камоо, Кара-Камоо) көчүп барган жана уйсун казактары ага каршы көтөрүлгөндөн кийин бул жактан үмүтү үзүлүп Ала-Тоого жакын жерде жапайы кыргыздардын 200 эгинчисин өлтүрүп, эки жүзүн туткунга алып кеткени айтылат. Сибирь корпусунун командири П. Д. Горчаковдун Аскер министри Чернышевге жолдогон рапортунда С. Аблайханов, А. Адилев ж. б. султандар жыйнаган куралчан казак тобунун коштоосу менен орус отряды Каратал өзөнүнөн аттанып чыкканын уккан Кенесары шашылыш Камалды калтырып, Иледен 300 чакырым алыс Чүй суусунун жээгиндеги кумдак жерге кетип, ал жерден жапайы кыргыздардын эгинчилерин өлтүрүп, 400үн туткунга алганы белгиленген. Болжол менен ушул жор­туулунда Кенесары Мерке чебин курчоого алган. Чептин башчысы Мухаммедали датка со­гушуудан баш тартып, Кенесарыга Кызылооз деген күлүгүн тартуулап, багынып берген. Ан­дан кийин таластык кыргыздарды чаап, Калча башында турган 200 кыргызды колго түшүргөн. Пишпек чебинин беги Алишер датка багынуу­дан баш тарткан. Бул кабарларды уккан Ормон хан Жан­тай, Жаңгарач, Ажыбек (Токтобай уулу), Төрө­гелди ж. б. эл мыктылары менен кеңешип, согушка даярдык көрө баштаган. 1847-жылдын башында Кенесары колго түшкөн Калча менен башка кыргыздарды бошотуп, Эсенгелди Саржан уулу баштаган элчилерин Ормонго 2-жолу жиберген. Ормон кайра эле «менин жашым улуу, хандык­ты мага берип, өзүң акылдашып иш кыл» деген жообун берген. Ушундай шартта Кенесары хан кыргыздарды чабууга бел байлаган. Казактын кээ бир бийлеринин (Сыпатай, Байзак ж. б.) каршы болгонуна карабай, Кенесары кол алды­на 10 миңден ашык жоокер, 2 замбирек, 1,5 миңден ашык мылтык жыйнаган. Экинчи ча­буул 1847-жылдын 17–25-апрелинде болуп өт­көн. Кенесары Тынаалыга жол баштатып, түнү менен азыркы Кант шаарынын түндүгүндө жайгаш­кан Кара-Суудагы сарыбагыштардын айылына капыстан кол салган. Кыргыздар ок-дарылары калбай калганча кармашып, Ормонбек, Субан­бек ж. б. баатырлар өлгөн, анын ичинде Калпак баа­тыр Стамбек уулу өзгөчө эрдик көргөзгөн. Ке­несары колун экиге бөлүп, Токмокту көздөй жөнөп, Чүй суусунун оң жагында Текеликтин (Кекиликтин) сеңири деген жердеги Май-Дөбөгө туусун тиккен. Жантай менен Жангарач башын­да турган Чүйдөгү солто менен сарыбагыштар казактар менен кармашып, Кенесарынын баласы Жа­парды колго түшүрүп алышкан. Үч күндөн кий­ин керней-сурнайын тарттырып, колу менен Ор­мон келгенде Кенесары: «Сыйырча мөөрөгөн не?» – десе, жанындагы Байзак: «Ханым, сиз кыр­гыздын чабагы менен чабышып жаткансыз, жа­яны эми келди»,– деп түшүндүргөн. Ормон кол башчылыкты өз колуна алып, түнкүсүн кыр­кырларга алоолонтуп от жактырып, жер жай­наган аскер келип калгандай сүр көрсөткөн. Күндүзү тал, караган чычырканакты атка сүйрөтүп, адыр аралай, кыр ылдый өйдө-төмөн чапкылаган жигиттер уюлгуган коюу чаң чы­гарып, түмөндөгөн кол топтолгондой түр көрсөтүп, жоонун жүрөгүнүн үшүн алган. Казак­тардын көбү чабуул башталганда эле качып, жер өңүтүн билбегендиктен, Мыкандын сазына чөгүп кеткени да көп болгон. Агыбай баатыр башта­ган азыраак гана казактар аман кутулган. Ка­зак жактан бардыгы миңден ашык киши (анын ичинде төрө тукумунан 32) курал-жарактары менен тут­кунга түшкөн. Кенесарынын жибек чатыры жана өздүк мылтыгы да колго түшүп, алар ки­йин Бүткүл россиялык көргөзмөгө коюлган. Кене­сары менен анын иниси Ноорузбайды Алмалуу-Сай деген жерден Дайырбек, Жалбай, Калча Атам­бековдор колго түшүрүп алышкан. Кенесарыны жеңгени үчүн кыргыздардан 12 кишини орус бийлиги ар кандай медалдар менен сыйлаган. Кенесары хандын чапкынында кыргыздардан Шамен Куттуксейит уулу, Адыл Субан уулу, Үмөтаалы, Чаргын Ор­мон уулдары, Төрөкелди баатыр, Алыбек Кети­рекей уулу, Кебек мерген, Ботаалы Назар уулу ж. б. баатырлар өзгөчө эрдик көрсөтүшкөн. Кенесары хандын чапкынын илимий негизде изилдөөгө алышкан айрым окумуштуу-тарыхчылар (мис., Е. Бекмаханов, Ж. Касымбаев ж. б.) А. Кенесариндин 1889-жылы жарык көргөн китебине таянуу менен Кенесарынын алгач кыргыздарга тынчтыкты сунуштап келгенин, бирок алар ага көнбөй, кайра өзүлөрүн карактап, ушул себептен ал чабуул жасоого аргасыз болушун баса көрсөтүшкөн. Өзгөчө Ж. Касымбаев «казак ханынын соңку» жортуулуна орус баскынчыларына каршы бирге күрөшүү чакырыгына кыргыз манаптарынын баш тартуусу башкы себеп болгонун бир нече жолу белгилеп кеткен.

Ад.: Кенесарин А. Кенесары и Садык. Таш., 1889; Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. 1844, 1845 и 1846 года. /Сост. полк. А. Г. Серебренников. Таш., 1914. Т. V; Бекмаханов Е. Казахстан в 20–40 годы XIX в. А.-А., 1947; Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Т. 1–2. Б., 1993; Касымбаев Ж. Последний поход хана Кене­сары и его гибель (декабрь 1846–1847 гг.). А., 2002; Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Павлодар, 2006; Махаева А. Казак-кыргыз саяси байланыста­рынын тарихы (XVIII кылымдын экинши жарымы – ХХ кылымдын башы). А., 2007; Абдырахманов Ы. Казак, кыргыз окуясы //Кыргызстан тарыхынын ма­селелери. Б., № 1, 2007.

Э. Турганбаев.