КАРА-СУУ РАЙОНУ

КАРА-СУУ РАЙОНУ – Ош облусунун борбордук бөлү­гүндө жайгашкан административдик бирдик. Район 1935-жылы уюшулган. Чыгышынан Өзгөн, түштүгүнөн ж-а түштүк-чыгышынан Алай, батышынан Ноокат ж-а Араван райондору, түндүгүнөн Өзбекстан м-н чектешет. Аянты 2,8 миң км² (Ош облусунун ай­магынын 9,7%и). Калкы 468,3 миң (2022). Райондо бир шаар, 15

Ош – Кара-Суу түздүгүнүн бир бөлүгү.

айыл өкмөтү ж-а 123 кыштак бар. Борбору – Кара-Суу шаары.
Район Ош – Кара-Суу түздүгүн, Алай кырка тоосунун түндүк тармактарын, адырларды ж-а Ки­чи Алай өрөөнүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Ош – Кара-Суу түздүгү деңиз деңгээлинен 800–1200 м бийик­те жатып, Орто-Тоо (бийиктиги 1184 м), Кароол- Тоо (1115 м), Сулайман тоолору (1167 м; Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилди; 2009) ж-а Отуз-Адыр адырлары м-н курчалган. Ай­магында көмүрдүн (Алмалык) ж-а курулуш материалдарынын кендери бар. Климаты конти­ненттик, түзөң бөлүгүндө жайы ысык. Январ­дын орточо температурасы –3,3°Сден (өрөөндөрүндө) – 6,9°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 15–24,4°С. Жылдык жаан-чачыны 300–500 мм. Ири суула­ры: Ак-Буура, Куршаб, Талдык ж. б. Түзөң бөлү­гүндө боз, тоо жагында күрөң топурак басым­дуу. Деңиз деңгээлинен 800–1500 м бийикте жарым чөл, 1400–3000 мде талаа, 1800–3500 мде шалбаалуу талаа, 1800–3000 мде шалбаа, 1000–2700 мде ба­дал өсүмдүктөрү, 1700–3000 мде токой (көбүнчө арча) өсөт.
Райондо облустун калкынын 25,0%и жа­шайт. Төрөлүүнүн деңгээли 21,9‰ (2001), өлүм­-житим – 4,9‰, табигый өсүш – 17,9‰ни түзөт.
Калкынын 54,9%и кыргыздар, 37,7%и өзбек­тер, 3,0%и уйгурлар, 1,6%и тажиктер, 1,0%и түрктөр, 1,8%и башка улуттар. Калкынын 43,8%и эмгек жашына чейинки курактагылар, 49,2%и эмгек жашындагылар, 7,0%и эмгек жашынан өткөндөр. Калкынын 75,1%и деңиз деңгээлинен 1000 мге чейинки, 22,6% – 1000–1500 м,

2,0% – 1500–2000 мде, 0,3% – 2000–2500 м би­йикте отурукташкан. Калкынын орточо жышты­гы 1 км² жерге 110 киши туура келет. Райондун экономикасынын негизин айыл чарба ж-а иштеп чы­гаруу өнөр жай түзөт. Айыл чарбасынын негизги тармагы –пахтачылык ж-а кой чарбасы. Жалпы жер фон­дусу 292,3 миң га болсо (2002), анын ичинде айыл чар­бага жарактуу жери 189,0 миң га (жеринин 64,7%и). Айдоо аянты 53,2 миң га (анын 31,0 миң гасы сугат жер), 2,9 миң га көп жылдык өсүмдүк, 10,1 миң га чабынды, 113,6 миң га жайыт. Пахта (7,8 миң га; облустагы үлүшү – 69,0%), дан эгиндери (27,8 миң га, анын ичинде буудай – 24,5 миң га), жүгөрү (2,9 миң га), тамеки (0,2 миң га), май алынуучу өсүмдүктөр (4,2 миң га), картөшкө (0,8 миң га), жашылча (2,3 миң га) ж. б. өстүрүлөт (2002). Багбанчылык (1,4 миң га) ж-а жүзүмчүлүк (0,4 миң га) өнүккөн. 2002-жылы райондо 67,1 миң бодо мал (анын ичинде 35,2 миң баш саан уй), 231,1 миң кой ж-а эчки (облустагы кой-эчкинин 27,3%и), 12,6 миң жылкы, 52,1 миң үй канаттуулары (34,8%) болгон. Район облуста өндүрүлгөн дандын 27,7%ин, пахтанын 65,3%ин, өсүмдүк майынын 24,0%ин, жашыл­чанын 30,7%ин, жүзүмдүн 73,3%ин, эттин 22,2%ин, сүттүн 31,4%ин, жүндүн 33,7%ин бе­рет (2002).
Райондун өнөр жай продукциясынын облустагы үлүшү 31,8%. Өнөр жайынын негизин кайра иштетүү тармактары түзөт; анын ичинде пахтаны кайра иште­түүчү (облустагы үлүшү 52,0%), өсүмдүк майын өндүрүүчү, тамекини ферменттөөчү ж-а ун-акшак чыгаруучу ишканалар өзгөчө орун алат. Пахта­ны кайра иштетүүчү ири ишканалары: «Акал­тын» АК (жылына 90 миң т га чейин) ж-а «Бек­тур» жоопкерчилиги чектелген ишканасы ж. б. Өсүмдүк майын өндүрүүчү эң ири ишканасы – «Аска» АК (жылына 380 т чигит, 150 т күн караманын данын иштете алат). Ири ишкана­лардын катарына ошондой эле «Ош-Дюбек» АК (таме­ки ферменттөөчү; Жаңы-Арык кыштагында) ж-а «Кара-Суу – Даназык» АК (ун-акшак чыгаруу­чу) кирет.
Райондо автомобиль (узундугу 1850 км) ж-а темир жол транспорту өнүккөн. Анын аймагынан Ош – Хорог (Памир тракты), Ош – Кара-Суу – Мыр­заке – Өзгөн – Бишкек, Кара-Суу – Анжиян автомобиль жолдору ж-а Ош – Кара-Суу – Жалал-Абад темир жолу өтөт. Жакынкы жылдары Кара-Суу темир жол түйүнү аркылуу кытай-кыргыз-­өзбек темир жолун кошкон Кара-Суу – Торугарт темир жолу курулмакчы.
Райондо 124 жалпы билим берүүчү мектеп (окуучулардын саны 73,4 миң) ж-а 958 орундуу мектепке чейинки 9 мекеме иштеген. Райондо 13 оорукана, 2 диспансер (учук, венерологиялык), сто­матологиялык поликлиника, 4 үй-бүлөлүк медицина борбору, 58 ФАП, 35 үй-бүлөлүк врачтар тобу ж. б. медициналык мекемелер иштейт.

А. Мырзаев.