КАНАДА 2-бөлүк

гана арктика алкагында жайгашкан. Климат­тын сезондуулугу даана байкалат, батыштан соккон аба массасы үстөмдүк кылат, аба ырайы кескин өзгөрүп турган циклондук аракет мүнөз­дүү. Арктика аба массасы чыгыштагы түздүктүү аймактарга зор таасир тийгизет, ага ошондой эле кур­гактыкка терең (50–51° түндүк кеңдикке чейин) кирип турган Гудзон булуңу да өбөлгө түзөт. Январдын орточо температурасы Канадалык Арктика архипелагынын түндүгүндө –35°Сден Атланти­канын жээктеринде –7...–12°Сге, Тынч океан­дын жээктеринде 0–4°Сге чейин; июлдун орточо температурасы жогорку тартипте 4°С, 18–21°С, 13– 16°С. Аскалуу тоолордун этектеринде (Маккен­зи өрөөнүндө) жайкы температура ошол эле кеңдик­тердеги чыгыш аймактардан 2–6°Сге жогору.
Канада Кордильерасынын түштүк бөлүгүндөгү деңиз таа­сиринен алыс жайгашкан тоо аралык өрөөн­дөрдө ж-а этек тоолордо сутка ичиндеги орточо температура 32°Сден жогору болушу мүмкүн. Жаан­-чачын мол жааган жерлери – Тынч океандын жээги (2500 мм) ж-а Атлантика жээгиндеги ай­мактар (1000–1200 мм), калган жерлеринде 500 мм, арктика аралдарында 150 ммден аз. Кар катмары өлкөнүн бардык аймагында байкалат, калыңдыгы 150 см ж-а андан ашат (Лабрадор жарым аралында). Канаданын 70%ке жакын аймагы айыл чарба өсүмдүктөрүнүн бышып жетилүү чегинен түндүк тарапта жайгашкан; бирок түштүк аймактарында арктика абасы киргенде үшүк жүрүшү, ошондой эле түштүк-чыгышындагы түздүктөрдө кургакчылык болушу да мүмкүн. Азыркы муздуктарынын жалпы аянты 195 миң км², анын 146,5 км²и Канадалык Арктика архипелагында. Тоо мөңгү­лөрү Ыйык Илья, Жээк ж-а Аскалуу тоолордо жайгашкан. Дарыя тармактары жыш. Алар негизинен кар-жамгыр сууларынан куралат, түздүктөрүндө суусу жазында кирип, Кордилье­рада жайында ташкындайт. Дарыяларын түш­түгүндө 2,5–3 ай, түндүгүндө 8–9 ай муз кап­тайт. Канаданын жеринин ²/3 син түзгөн түздүктүү аймагы Атлантика ж-а Түн. Муз океандарынын алаптарына кирет. Мында татаал көл-дарыя системасы түзүлүп, зор аймакта агымды пайда кылат. Алардын ирилери: Ыйык Лаврентий арыясы. Улуу көлдөр м-н кошо (Канадага анын акватория-

Элсмир аралы.

сынын ¹/3 и гана таандык), жалпы узундугу 3 миң кмден ашык; Финли – Пис-Ривер – Эрксиз – Макензи дарыялары Кичи Эрксиз, Атабаска, Чоң Эрксиз көлдөрү м-н кошо; Боу – Саскачеван – Нель­сон дарыясы Боу, Сидар, Виннипег, Виннипегосис, Ма­нитоба, Кросс көлдөрү м-н кошо. Тынч океан­дын алабына кирген тоолуу батыштын дарыя­лары адатта кыска, өрөөндөрү кууш ж-а терең; ирилери – Фрейзер ж-а жогорку агымдары Канадага таандык – Юкон, Колумбия дарыялары. Канаданын тоо ж-а түздүк дарыялары кеме каттоого неги­зинен ыңгайсыз, бирок суу энергиясына бай.
Өлкөнүн жалпы гидроэнергетикалык потенциа­лы 50–65 млн кВт чамасында, анын 25 млн кВттан ашыгы пайдаланылат. Бардык дарыя­ларынын жылдык агымынын көлөмү 1207 км³. Көлдөрдүн көптүгүнөн дарыя агымдары жакшы жөнгө салынган. 200дөн ашык ири көлү бар. Түздүктөгү көлдөр негизинен реликт, мөңгүнүн аракетинен же мөңгү-тектоникалык, тоо көлдөрү – тектоникалык ж-а мөңгү-тектоникалык кыймылдардан пай­да болгон.
Өлкөнүн түндүк четин (Канадалык Арктика ар­хипелагынын түндүк аралдарын) ээлеген аркти­калык чөл зонасында сейрек эңилчек ж-а ай­рым чөп өсүмдүктөрү өсөт. Ал түштүгүрөөктө ма­мык чөп-эңилчектүү ж-а мамык чөп-бадалчалуу тундра зонасы м-н алмашат. Тундра зонасы Ка­надалык Арктика архипелагынын түштүк арал­дарын ж-а материктик жээкти ээлейт. Андан түштүктө Кордильеранын этегинен Атлантика­нын жээгине чейин тоң-тайга, көбүнчө таштак топурактуу токойлуу тундра ж-а сейрек токой зонасы созулуп жатат. Токойлуу тундра түш­түктө күл, айрым жерлеринде саз топурактуу, ак ж-а кара карагай, америка кара карагайы (лиственница), Банкс кызыл карагайы, баль­зам көк карагайы басымдуулук кылган тайга зонасы м-н алмашат. Борбордук аймагынын түштүгүн токойлуу талаа ж-а талаа зоналары ээлейт; алар­дын түндүгүнө парк сымал таралган байтеректүү токой мүнөздүү, түштүгүндө кургак талаа өсүм­дүктөрү (ак кылкан, грам чөбү) басымдуу. Бул аймактагы күрдүү токойдун боз, шалбаанын ка­ра, кара ж-а каштан топурактары айыл чарбасында ке­ңири пайдаланылат. Талаа зонасынын жары­мынан ашыгы айдалат. Өлкөнүн түштүк-чыгыш чет-жакасында, тайгадан түштүгүрөөк күл ж-а токойдун коңур топурактары мүнөздүү ийне­ жазы жалбырактуу токой зонасы жатат. Мын­да токой салыштырмалуу жетүүгө татаал жер­лерде (Аппалачи дөңсөөлөрүндө) сакталган, ал эми күрдүү топурактуу түзөң аймактары (Ыйык Лаврентий дарыясынын түздүктүү өрөөнү ж-а Онта­рио жарым аралы) айыл чарбасында пайдаланылат же курулуш текши ээлейт. Кордильера тоолоруна топурак, өсүмдүктөрдүн бийиктик алкактуулугу мүнөздүү.
Түндүгүндө өрөөндөрдүн тоо-тайга токою тоо капталдарында тоо-тайга сейрек токою м-н алмашып, андан жогору тоо тундрасына өтөт. Түштүктө, ички тоолуу аймактарда өрөөндөр тоо талаасы м-н капталган, ал өйдө карай тоонун токойлуу талаасы (парк токойлору), тоонун ийне жалбырактуу токою, субальп ийне жал­бырактуу токою ж-а альп шалбаасы зоналары м-н алмашат. Кордильера тоолорунун Тынч океанды караган капталдары этегинен кырла­рына чейин бийик өскөн жээк токойлору (би­йик туя, батыш гемлогу, дугласия көк кара­гайы, ситхин карагайы, бийик көк карагай ж. б. өтө продуктулуу түрлөрү) м-н капталган.
Токой өлкөнүн жалпы аянтынын ¹/3 бөлүгүнөн ашыгын, ал эми өнөр жайлык мааниси бар баалуу токой ¹/4 ин ээлейт. Канадалык Арктика архи­пелагын ж-а материктин тундра зонасын кари­бу бугусу, мускус бодосу, ак аюу, көгүш түлкү, лемминг, арктика коёну, тундра чили, уюл үкүсү, тайганы, ошондой эле токойлуу тундраны багыш, то­кой бугусу, бизон, кызыл тыйын чычкан, абыр­ган, чүткөр, коён, суусар, аюу, сүлөөсүн, кызыл түлкү, карышкыр, куну, өлкөнүн чыгыш бөлүгүндөгү ийне-жазы жалбырактуу токойду виргиния бугусу, уапити бугусу, суур, коён, жанат, боз тыйын чычкан, кызыл сүлөөсүн, түштүктөгү токойсуз аймактарды бугу, айры мүйүз антилопа, тыйын чычкандар, кандек чыч­кан, ач күсөн, талаа түлкүсү, кашкулак, койот мекендейт. Кордильера тоолорунда айбанаттар­дын бийик тоолордо жашаган түрлөрү басым-

Вуд-Баффало улуттук паркындагы токой бизондору.

дуу: тоо теке, тоо эчки, гризли аюусу, пума. Да­рыялары, көлдөрү, ошондой эле жээк суулары балык­ка бай.
Канаданын өсүмдүктөр ж-а жаныбарлар дүйнөсү ландшафттын антропогендик өзгөрүүсүнөн кый­ла жапа чеккен (айрыкча өлкөнүн түштүгү). 21-кылымдын башталышында өлкөнүн 25%ке жа­кын аймагынын табияты өзгөрүүгө дуушарлан­ган. Экологиялык эң татаал кырдаал Онтарио жарым аралынын түздүктөрүндө ж-а Ыйык Лаврентий дарыясынын өрөөнүндө түзүлгөн, анткени ал жерлерде Канаданын калкынын ¹/2 и жашап, эң ири шаарлары ж-а негизги өнөр жай борборлору орун алган. Мындагы табигый жазы жалбырактуу токою айыл чарба өсүм­дүктөрү ж-а курулуш м-н алмашкан. Эң актуал­дуу проблема – атмосферанын, суунун ж-а топу­рак кыртышынын булганышы; ага кислоталуу жаан-чачын да кошулат, анын жарымы АКШнын чыгыш аймактарынан келет. Көл суусунун булгануусу, балыкты ашыкча кармоо ж-а анын урук таштоо жайынын бузулушу, жырткыч ми­ноганын каналдар системасы аркылуу таралып, баалуу промыселдик балыктарды (жилингир, сига) жеп салышы Улуу көлдөрдүн ихтиофау­насынын жалпы деградациясына алып келди. Натыйжада суу жээктеринде жашаган жаныбарлар популяциясы (кундуз, америка суу суу­сары) кыскарып, куштардын көп түрлөрү жого­луп кетти. Атлантиканын жээк сууларынын бул­ганышы деңиз балыкчылыгынын өнүгүүсүнүн негизин түзгөн – тресканын азайышына өбөлгө түздү. Урбанизациянын күчөшүнөн калкты ичүүгө жарамдуу таза суу м-н камсыз кылуу про­блемасы пайда болду. Тайгадагы негизги экологиялык проблема – жыгач даярдоого ж-а жаан­-чачынга байланыштуу токой массивдеринин де­градациясы. Кордильера тоолорундагы бийик өскөн дарактардан жыгач көп даярдалгандык­тан, токой аянты кескин кыскарууда. Өлкөдө жылына 100 млн м³ жыгач даярдалат. Тоо эте­гиндеги талааларда ландшафттын антропоген­дик өзгөрүүлөрү басымдуулук кылат. Мында айдоо жердин 60%и, жайыттын 80%и жайгаш­кан, кен казылып алынат, ири шаарлар жай­гашкан, көптөгөн транспорттук коммуникация­лар ж-а куурлар өтөт. Кургакчыл климаттын ж-а антропогендик жогорку басымдын шартын­да топурак кыртышынын эрозиясы, курулуш ж-а коммуникация үчүн тартып алынган күрдүү жерлерди жоготуу экологиялык жактан өтө коркунуч­туу. Канадалык Арктикада жергиликтүү элдердин салт­туу промысели (балык кармоо, деңиз промысе­ли ж-а бугу чарбасы) үчүн экологиялык коркунучту атмосфера­нын жалпы циркуляциясынын натыйжасында жааган радийактивдүү заттар, ошондой эле тирүү орга­низмдердин ткандарында топтолгон органикалык турук­туу булгагычтар түзөт. 1970-жылы кабыл алынган Арктика сууларын коргоо законуна ылайык нефть-газ кендерин казып алуу токтотулганды­гына ж-а Канадалык-Арктика архипелагынын кысыктары аркылуу нефть м-н газды ташуу­га тыюу салынгандыгына карабастан, али да болсо деңиз сууларынын нефть продуктулары м-н булгануу коркунучу бар; анын үстүнө Мак­кензи дарыясынын өрөөнүндө да нефть кендери өздөш­түрүлүп жатат. Канаданын коргоого алынган таби­гый аймагы кургактыктын 98,3 млн гасын, жээкке жакын деңиз акваториясынын 3,8 млн гасын ээлейт (2005); анын ичинде өлкөнүн аянтынын 7%и улуттук ж-а провинциялык парктарга таан­дык. Коргоого алынган ири аймактардын көбү түндүк тарапта жайгашкан; аларга Баффин Же- риндеги Вуд-Баффало (дүйнөдөгү ири парктар­дын бири), Ауюиттук (аянты 2 млн гадан ашык), Түндүк Юкон (1 млн га), Аскалуу тоолордун Тынч океандык капталындагы Йохо улуттук паркта­ры кирет. Аянты эң чоң – Райдинг-Маунтин (1,332 млн га), Саутвест-Нова (1,546 млн га), ошондой эле 2000-жылдарда уюшулган Гурон көлүнүн жээгиндеги Жоржия бухтасы, өлкөнүн атлан­тикалык бөлүгүндөгү Фанди ж-а Макуаган- Уабишка резерваттары ЮНЕСКОнун 15 биосфе­ралык коругуна кирет. Бүткүл дүйнөлүк мурас­тын тизмесине Вуд-Баффало, Наханни, Мигуа­ша, Грос-Морн улуттук парктары, Дайносор про­винциялык паркы, Канада Аскалуу тоолорунун парктары, ошондой эле АКШнын аймагында жайгаш­кан – Клуэйн, Врангель тоолору, Ыйык Илья тоолору, Глейшер-Бей парктары ж-а резерват­тары, Уотертон-Глейшер эл аралык тынчтык паркы кирген. Канада экологиялык коопсуздук, токой ре­сурстарын пайдалануу ж-а башкаруу боюнча эл аралык эрежени түзүү, деңиз чөйрөсүн ж-а жээк зоналарын коргоо боюнча маселелерди эл аралык деңгээлде курч коюуда.

Калкы. Канаданын калкынын этностук курамы жөнүндө к. Канадалыктар макаласын. 1901– 2001-жылдарда Канаданын калкы дээрлик 6 эсеге (5,4 млн­дон 31,0 млнго чейин) өскөн. Ошого жараша ж-а иммигранттардын көбөйүшүнө (20-кылымда 50%ке өскөн) байланыштуу төрөлүүнүн саны да өскөн (1950-жылдардын 1-жарымында 1000 адамга 28,0 бала). 1970-жылдарда төрөлүүнүн азайы­шынан (1971-жылы 1000 адамдан 16,8 бала төрөлсө, 2007-жылы 1000 адамдан 10,8 бала төрөлгөн) калк­тын табигый өсүүсү да төмөндөгөн (1971-ж. 1000 тургунга 9,5 адам туура келсе, 2007-ж. 1000 тур­гунга 3,0 адам гана туура келген). Өлүм-житим 1000 тургунга 7,8 адам туура келген. Канаданын кал­кынын курактык структурасында өнүккөн баш­ка өлкөлөргө салыштырмалуу 14 жашка че­йинки балдардын саны кыйла көбөйгөндүгү (17,3%) ж-а 65 жаштан өткөндөрдүн саны азай­гандыгы (13,4%) байкалат; эмгекке жарамдуу курактагы (15–64 жаштагы) калктын үлүшү 69,2%. Калкынын орточо жашы 39,1 жыл. Орто эсеп м-н 100 аялга 98 эркек туура келет (1970- жылдарга чейин аялдарга караганда эркектер көп болгон). Адам өмүрүнүн күтүлгөн орточо узак­тыгы 80,3 жыл (эркектердики 76,9, аялдарды­кы 83,8 жыл); бул дүйнөдөгү эң жогорку көр­сөткүчтөрдүн бири. 21-кылымдын башында Канаданын калкынын жалпы санынын өсүшүндө имми­грациянын мааниси зор болгон. 1991–2001-жылдарда Канаданын калкынын саны 3 млнго (анын 1,6 млну иммигранттар), 2006-жылдын июлунан 2007- жылдын июнуна чейин 311,7 миңге (238,1 миңи иммигранттар) өскөн. 20-кылымдын 2-жарымынан иммигранттардын улуттук курамы да кыйла өзгөргөн: 1950-жылга чейин К-га келгендердин ичи­нен европалыктар басымдуулук кылган (анын 25%тейи Улуу Британиялыктар болгон); 21- к-дын башында Канадага келгендердин 60%ин азия­лыктар (анын 25%тейи кытайлар), 20%тейин европалыктар, 8%тейин африкалыктар, 6%тен ашыгын борбордук америкалыктар түзгөн. Имми­гранттардын басымдуу бөлүгү – атайын адисти­ги бар, эмгекке жарамдуу адамдар. Ал эми калк­тын эмиграциясы төмөн (жылына 40–50 миң адам). Калкынын орточо жыштыгы төмөн, 1 км² жерге 3 адам туура келет. Алар аймак боюнча өтө ар түрдүү отурукташкан: 90%и АКШ м-н чек­тешкен тилкеде (жазылыгы 160 кмдей) топ­толгон. Канадалыктардын ²/3 синен ашыгы өлкөнүн 5% аянтында, анын түштүк-чыгышында (Онта­рия провинциясынын түштүк-чыгышында, Квебек провинциясынын түштүк-батышында; жыштыгы 1 км² жерге 100 адам) жашайт; анда ири шаар­лардын басымдуу бөлүгү (Торонто – Оттава – Монреаль урбанизацияланган тилкеси) жайгаш-

Калгари шаарынын ишкер борбору.

кан. Түндүк аймакта (өлкөнүн аянтынын 70%тейи) жашагандар (негизинен аборигендер, ошондой эле руд­никтерде вахтада иштегендер) калктын 1,5%ин түзөт. Шаар калкы 80%тен ашык; айылда жа­шагандардын ³/4 ү айыл чарба өндүрүшүндө иштебейт. Ири шаар агломерациялары: Торонто (2007-жылы калкы 6324,5 миң), Монреаль (3763,7 миң), Ван­кувер (2254,4 миң), Оттава (1152,7 миң), Калга­ри (1140,9 миң), Эдмонтон (1031,9 миң). Канаданын калкынын 77%и христиандар, анын ичинде 43,6%и ка­толиктер, 29,2%и протестанттык түрдүү дено­минациялардын өкүлдөрү, 1,6%и православный­лар; ошондой эле 2%и мусулмандар, 1,1%и иудейлер, 1%и буддисттер, 1%и индустар ж. б.

Тарыхы. Канада аймагына адамдар мындан 12 миң жыл мурда отурукташа баштаган. Анын ба­йыркы калкы эскимостор ж-а индейлер деп эсеп­телет. Палеоиндей мезгилине (11,5–8 миң жыл мурда) таандык Олд-Кроу, Блуфиш-Кейв ж. б. байыркы археологиялык эстеликтер ж-а Гудзон булу­ңунун түндүк ж-а түндүк-батыш жээгинде (мисалы, Дор­сет маданияты), Улуу көлдөрдүн айланасында, Ыйык Лаврентий дарыясынын алабында жаңы эра­нын чегинде архаика (8–2 миң жыл мурда) мез­гилиндеги археологиялык маданияттар, анын ичинде Вудленд мад­аниятынын түрлөрү пайда болуп, жергиликтүү эл (к. Ин­дейлер, Ирокездер, Эскимостор) негизинен жер иштетип, балык кармап, карапачылык м-н ке­сиптенишкен. 10–11-кылым дарда Лабрадор ж-а Нью­фаундленд аралдарынын жээктерине келип, Ньюфаун­длендге соода колониясын негиздөөгө аракет жа­саган. Бирок жергиликтүү калктын каршылыгынан улам викингдердин бул максаты ишке ашкан эмес. Улуу географиялык ачылыштар доорунда европалык державалардын Түндүк Американы коло­ниялаштыруусу башталган. 1497-жылы англиялык ко­ролго кызмат кылган итальян Жон Кабот Нью­фаундленд аралынын жээгине жетип, бул жерди Ан­глия ээлиги деп жарыялаган. 1524-жылы флорен­циялык Ж. Верраццано жетектеген франциялык экспе­диция Жаңы Шотландия ж-а Ньюфаундленд аралдары­нын жээктерине келген. 17-кылымдын башында ан­гличандар Гудзон ж-а Жеймс булуңдарынын жээктеринен орун-очок алып, континенттин түштүк-чыгышын өздөштүрө баштаган. 1534-жылы франциялык деңиз саякатчысы Жак Картье Гаспе жарым аралына келип, Франция королунун ж-а католик чиркөөсүнүн бийлигин билдирген крест тургу­зуп, бул жерлер Францияга тиешелүү деп жа­рыялаган. 1541–42-жылдарда француздар индейлердин Стадакона кыштагына жакын жерге чакан коло­ния негиздешкен. 1605-жылы Канадада алгачкы франциялык Пор- Руаяль (азыркы Жаңы Шотландия), 1608-жылы Квебек кыштагы (саякатчы, картограф ж-а изил­дөөчү С. де Шамплейндин демилгеси м-н) пайда болуп, кийин франциялык колониянын (Жаңы Франция) борборуна айланган. 1608–63-жылдарда франциялык колония­ларда Франциянын ар кайсы шаарынан келген соодагерлер жеке соода компаниялары м-н би­ригип, колониялык саясат жүргүзүшкөн. 1627– 63-жылдарда кардинал Ришелье түзгөн жеке коммер­циялык жүз акционерлер компаниясы Жаңы Францияны башкарган. Бирок колониячылар­дын санынын аздыгынан (3 миң кишидей) ба­сып алган жерлер иштетилбей, ошондой эле жергиликтүү калк­тын, англичандар м-н француздардын тире­шүүлөрү француз колониячыларына киреше алып келген эмес. 1663-жылы Канадада калктын санын көбөйтүү ж-а француздардын таасирин күчөтүү максатында Франциянын королу Людовик XIV Жаңы Францияны королдун провинциясы деп жарыялап, колониялык администрацияга чек­сиз бийлик берилген. Колонияны коргоого ж-а тышкы иштерине губернатор, ал эми жарандык, сот акыйкаты ж-а каржы иштерине интендант жооптуу болгон. Жогорку Кеңеш королдун жар­лыктарын таратып, колониялык соттук аппе­ляциялык инстанция кызматын аткарган. Жа­ңы Франциянын өнүгүшүнө анын биринчи гу­бернатору Л. де Фронтенак, интендант Ж. Та­лон ж-а епископ Ф. Лаваль чоң салым кошуш­кан. 16-кылымдын 80-жылдарында Ньюфаундленд аралы англиялык ээлик деп жарыяланып, 17-кылымдын 20- жылдарында Канадада англиялык биринчи колония (Жаңы Шотландия) пайда болгон. 17–18-кылымдарда Англия м-н Франциянын Канада үчүн согуштары узакка созулган. Жети жылдык согушта (1756–63) жеңилген Франция Улуу Британия­га 70 миң калкы м-н Канаданы берүүгө аргасыз бо­луп, Квебек провинциясына айландырылган. Квебекте британдык колониялык администра­ция түзүлүп, француз калкы англичандарга баш ийген абалда калып, француз-католиктер бий­ликтен четтетилген. Түндүк Америкада көз каран­ды эместик үчүн болгон согуш (1775–83) башта­лар алдында революциялык идеялардан «коргоо» мак­сатында англис администрациясы француз кал­кынын ж-а чиркөө өкүлдөрүнүн укуктарын ке­ңейткен. Бирок америкалык аскерлердин Квебектеги согуштук компаниясы (1775–76) ишке ашкан эмес. АКШ түзүлгөндөн кийин революциядан чочула­ган 40 миңдей лоялист Квебек ж-а Жаңы Шот­ландия аймактарына качып барган, кийин алар­дын урпактары англис канадалык улуттун не­гизин түзгөн. 1784-жылы алар жашаган жерде өзүн­чө Нью-Брансуик провинциясы пайда болгон.

Квебек

18-кылымдын аягында англиялык бийлик кеңири коло­ниялык реформа жүргүзгөн. 1791-жылдагы Кон­ституциялык актынын негизинде Квебек айма­гы этностук принцип боюнча эки провинцияга бө­лүнгөн: англиялык Жогорку Канада ж-а франциялык Төмөнкү Канада. Эки провинцияда тең өкүлдүк ассамблеялар түзүлгөн. Аткаруучу ж-а мыйзам чыгаруучу бий­лик англичандардын (генерал-губернатор ж-а ак сөөктөрдүн) колунда болгондуктан, экономикалык ж-а саясий карама-каршылыктарды пайда кылып, бара-бара улуттук-боштондук кыймылга алып келген. Англия-Америка согушунан (1812–14) кийин Канаданы АКШнын басып алуу коркунучу туу­луп, ошондон улам өлкөдө демократиялык реформалар­ды жүргүзүү ж-а өзүн-өзү башкаруу укугуна ээ болуу кыймылы кулач жайган. 1837–38-жылдарда Жо­горку ж-а Төмөнкү Канадада Л. Ж. Папино, Р. Нель­сон, У. Л. Макензи, П. Мэтьюз ж. б. жетекте­ген куралдуу көтөрүлүш чыккан. Алар америкалык үлгүдөгү конституцияны кабыл алууну, «кана­далыктардын көз каранды эместик укугуна» ке­пилдик берүү ж. б. талаптарды коюшкан. Улуу Британия куралдын күчү ж-а өзү аргасыз бер­ген жеңилдик м-н Канададагы бийлигин сактап кал­ган. 1841-жылы эки провинция бир провинцияга (Канада) биригип, жалпы бир өкмөт ж-а эки аймактан тең бирдей сандагы депутаттардан турган шайлануучу өкүлдүк ассамблея түзүлгөн. Англис тили расмий тил болуп, англис-канада­лыктар (Жогорку же Батыш Канада) аз болго­нуна карабастан, алардын үстөмдүгү сакталып, француз-канадалыктар (Төмөнкү же Чыгыш Ка­нада) административдик-аймактык автономиясынан ажыра­ган. 1848-жылы Канадада Болдуин–Лафонтен өкмөтү түзүлгөн. 1854-жылы Канадада реформалар (губернатор­дун чексиз бийлиги, француздарга болгон диск­риминация, соодадагы чектөөлөр ж. б. жоюлуп, жер ээлеринин феодалдык жеңилдиктери алынып ташталган) жүргүзүлгөн. Бул реформалар өл­көнүн экономикасынын өнүгүшүнө жол ачкан. Канадада өнөр жай төңкөрүшү башталып, калктын саны көбөйүп, өз алдынча болгон колонияларда бир мамлекет түзүүгө шарт түзүлгөн. АКШ мындай абалдагы колонияларга оңой эле кол салып, Улуу Британиядан тартып алмак. Ошондук­тан Британиянын Түндүк Америкадагы бардык ээликтеринин биригиши үчүн кыймыл күчөгөн. 1867-жылы англиялык парламент Британиялык Түндүк Аме­рика жөнүндө акт кабыл алып, анын негизинде 4 провинциядан (Жаңы Шотландия, Нью-Бран­суик, Онтарио ж-а Квебек) түзүлгөн федерация Канада доминиону деп аталган. Доминиондун түзүлүшү Канаданын Британияга көз карандылык­тан кутулуу жолундагы маанилүү кадам бол­гон. Мамлекеттик борбордоштуруу өлкөнүн жалпы улуттук базарын түзүүгө мүмкүнчүлүк берген. 1869–70-жылдарда англистерге каршы француздардын Луи Риэль баш болгон көтөрүлүштөрү чыгып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 1920–40-жылдар­дын ортосунда айыл чарба, электр-энергетика, нефть өндүрүшү ж-а өнөр жайы өнүгүп, жумушчулардын саны көбөйүп, шаарлар өсүп, Канада өнүккөн аграр­дык-индустриялык мамлекетке айланган. 1-дүй­нөлүк согушта Канада Улуу Британия тарапта бо­луп, Советтик Россияга каршы интервенцияга ка­тышкан. Англиянын Канадага таасиринин начарла­шы доминиондун саясий өз алдынчалыгы үчүн күрөшүн күчөткөн. Англиянын башка доми­ниондорундай эле Канада Улуттар Лигасында өз ал­дынча өкүлдүккө ээ болгон. 1920–30-жылдарда Канаданын укуктары метрополия м-н теңештирилген. Канада экономикасынын тышкы соодага көз каранды­лыгы, сыртка жалаң сырьё чыгарышы 1929– 33-жылдардагы дүйнөлүк экономикалык кризис мезгилин­де өлкөнү бөтөнчө оор абалга дуушар кылган. Канадада өнөр жай өндүрүшү токтоп, жумушчулардын саны кыскарып, эмгек акы азайган. Темир жол ком­паниялары мамлекеттештирилип, коомдо ар кандай социал-демократиялык уюмдар, партиялар (Ка­нада жумушчу партиясы, Фермерлердин улут­тук-прогрессчил партиясы, Жумушчулар коопе­рация шериктештигинин федерациясы ж. б.) тү­зүлгөн. Премьер-министр, консерватор Р. Б. Бен­неттин өкмөтү (1930–35) экономикалык кризистен чыга албай, дыйкандардын абалы начарлап, жумуш­чулардын көтөрүлүштөрү (1929–35) көп болгон. 1931-жылы Вестминстер статуту аркылуу Канада Улуу Британиядан саясий көз карандысыздыкка ээ болуп, Канада өкмөтүнүн компетенциясы эл аралык ж-а ички иштерде кеңейген. 1939-жылы Канада парла­менттин чечиминин негизинде Франция ж-а Улуу Британиядан кийин 2-дүйнөлүк согушка кирип, гитлердик коалицияга каршы согушкан. Согуштан кийин Канаданын саясатына ж-а экономи­касына АКШнын таасири күчөгөн, ошол эле мез­гилде Англиянын позициясы начарлай башта­ган. 1947-жылы Канаданын калкы өз жарандыгына ээ болушкан. Канада НАТОго кирип (1949), АКШ м-н бир катар согуштук макулдашууларды түзгөн. 1950–60-жылдары өлкөдө либералдар, консер­ваторлор ж-а демократиялык партиялар түзүлгөн. Пар­тиялар тышкы саясатта Канада м-н Америка­нын ортосундагы мамилелерди жакшыртуу ж-а НАТОдо Канаданын ролун жогорулатуу боюнча маселелерди караган. 1960-жылдардын аягын­да Канаданын ири өнөр жай компанияларынын теңине жакыны АКШнын карамагына өткөн. Канадалык­тар АКШга көз каранды болуп калуудан чочу­лап, экономикасын ж-а улуттук маданиятын өнүктүрүүгө умтулушкан. Консерваторлор пар­тиясы прогрессивдүү-консерваторлор партиясы (ПКП) болуп өзгөрүп, 1957-жылкы шайлоодо жеңиш­ке жеткен. Бул партиянын төрагасы Ж. Ж. Ди­фенбейкер салык саясаты ж-а тышкы саясат аркылуу Канаданын экономикасын өз алдынча өнүктүрүүгө (АКШдан тышкары) аракеттенген. 1958-жылы Канада АКШнын ядролук согуш куралда­рын камсыздагандан баш тарткандыгы үчүн АКШ м-н Канаданын ортосундагы мамиле курчуп, прогрессивдүү-консерваторлор партиясы (ПКП) оор абалга туш болгон. Анын натыйжасында ПКП шайлоодо жеңилип (1963), Б. Пирсон же­тектеген Либералдар партиясы бийликке кел­ген (1963–68). Л. Б. Пирсон тескерисинче АКШ м-н «өзгөчө» жакшы мамиле түзүүгө умтулуп, натыйжада 1964-жылы Канадага ядролук куралдар алы­нып келинген. 1965-жылы Канада улуттук желегине ээ болгон. 1969-жылы француз тили англис тили м-н тең катар расмий тил болуп калган, 1982-ж. жаңы Конституциясы кабыл алынып, Канада Улуу Британияга көз каранды болбой, өз алдынча мамлекетке айланган. 1980-жылдардан АКШ м-н жакшы мамиледе. 1988-жылы эки мамлекет­тин ортосунда эркин соода жүргүзүү жөнүндө ке­лишимге кол коюлган. Мурдагы СССР м-н Канаданын дипломатиялык мамилелери фашисттик Герма­нияга каршы күрөштө 1942-жылы 12-июнда тү­зүлгөн. Кансыз согуштун башталышы эки мам­лекеттин мамилелерине терс таасир тийгизип, кийин 1950-жылдардын ортосунан соода, илимий- техникалык ж-а маданий байланыштар кайра өнүгө баш­таган. Чарбасы. Канада дүйнөдө экономикасы өнүккөн башкы өлкөлөрдүн тобуна кирет. ИДПнин жал­пы көлөмү (1266 млрд АКШ доллары) боюнча Канада дүйнөдө 13-орунда; ИДПнин көлөмүн киши ба­шына бөлүштүргөндө (38,4 миң доллар) Канада ири мамлекеттердин ичинен АКШдан кийинки орун­ду ээлейт. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,961 (2005; дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 4-орунда). 1990-жылдардын ортосунан дүйнөдөгү алдыңкы 5 өлкөнүн бири. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 69%, өнөр жайыныкы ж-а курулуштуку 29%, айыл, токой ж-а балык чарбаларыныкы 2% (2006). ИДПнин өсүүсү 2,5% (2007). Канаданын чар­балык системасына таасирин тийгизген негиз­ги факторлор: АКШ м-н чектеш жайгашып, эки өлкөнүн ортосундагы экономикалык интеграциянын ту­руктуу өнүгүүсү; аймагынын чоңдугу ж-а кал­кынын салыштырмалуу аздыгы; табигый ре­сурстарга байлыгы; капитал импортунун ж-а иммиграциянын маанилүүлүгү. Түндүк Америкада дүйнөдөгү эң ири аймактык чарбалык комплекс Канада м-н АКШнын ортосундагы эркин соода ма­кулдашуусу күчүнө киргенден (1989) тез өнүгө баштады. 1994-жылдан АКШ, Канада ж-а Мексика­нын катышуусу м-н эркин соода жөнүндө Түндүк Аме­рика келишими (НАФТА) иштеп, Канаданын эко­номикасында АКШнын таасири күчөй баштады.
Өнөр жайынын эң өнүккөн тармактары: казып алуу, энергетика, түстүү металлургия, машина куруу (негизинен транспорттук), химия ж-а нефть-химия, токой, жыгач иштетүү ж-а кебез-кездеме өнөр жайы. Казып алуу өнөр жайы – өлкөнүн негизги тармакта­рынын бири, негизинен экспортко багытталган (казып алынган сырьёнун 80%и сыртка саты­лат) минералдык сырьёнун 60ка жакын түрүн чыгарат. Канада энергия ресурстарына болгон ички муктаждыгын толук камсыз кылат. Энергия пайдалануу структурасында нефтинин үлүшү 30,6%, табигый газдыкы 27,0%, гидроэнергия­ныкы 24,6%, таш көмүрдүкү 10,8%, атом энер­гиясыныкы 7,0% (2006). 2006-жылы 151,3 млн т нефть (дүйнөдө 8-орунда), 190 млрд м³ газ казы­лып алынган (дүйнөдө Россия, АКШдан кийин­ки 3-орунда). Нефть м-н газ казып алынуу­чу негизги региону – Альберта провинциясы. 2006-жылы 62,9 млн т таш көмүр казылып алын­ган; казылып алынуучу негизги аймактары: Альберта (50%и), Британия Колумбиясы (30%и), Саскачеван (15%и) провинциялары. Канада уран рудасын казып алуу (12,6 миң T ) ж-а анын концентратын өндүрүү боюнча дүйнөдө алдың­кы орунда. Дүйнөлүк урандын 30%ке жакыны Саскачеван провинциясынан казылып алынат; башка ири кендери: Мак-Артур-Ривер, Раббит- Лейк, Мак-Клин-Лейк, Сигар-Лейк (запасы боюнча дүйнөдөгү ири кендердин бири).
Электр энергиясын өндүрүү боюнча (616 млрд кВт.с; 2006) Канада дүйнөлүк алдыңкы 10 өлкөнүн катарына кирет. Электр энергиясынын 62%и ГЭСтен, 20%и ЖЭСтен, 15,6%и АЭСтен, калган бөлүгү башка энергия булактарынан өндүрүлөт.
Канада – электр энергияны ГЭСтен өндүрүү боюнча дүй­нөлүк лидер (ГЭСтердин жалпы кубаттуулугу 67 млн кВттан ашык). Дүйнөдөгү эң ири гидро­курулуш – 8 ГЭСтен турган каскад (кубаттуулугу 16 миң МВттан ашык) Ла-Гранд дарыясында ж-а анын куймаларында (Квебек провинциясында)

курулган. Ири ЖЭСтер жайгашкан шаарлар: Нантикок (кубаттуулугу 4000 МВттан ашык; Түндүк Америкадагы эң ири ЖЭС, көмүрдө иштейт; Онтарио провинциясында), Ламбтон (2000 МВт чамасында; көмүрдө иштейт; Квебек провинция­сында), Леннокс (2140 МВт; газда иштейт; Он­тарио провинциясында). Атомдук энергетика өлкөнүн өзүнүн сырьёсунда иштейт. Эң ири АЭСтери Онтарио провинциясында жайгашкан. Металлургия – иштеп чыгуучу өнөр жайынын негиз­ги тармактарынын бири; жергиликтүү сырьёлордо иш­теп, продукциясы негизинен экспортко чыгары­лат. Темир кенташтары (17,9 млн r металл) Кэ­рол-Лейк (Ньюфаундленд, Лабрадор провинция­ларында) ж-а Маунт-Райт (Квебек провинция­сында) кендеринен казылып алынат; темир кон­центраты, окатыш, чоюн, болот, феррокуйма, прокат өндүрүлөт. Түстүү металлдардан кобальт­туу жез-никель, полиметалл, жез-молибден кен­таштары казылып алынат. Түстүү металлдардан цинк (дүйнөдө Кытай, Австралия, Перудан кий­инки 4-орунда), жез, никель (Россия, Австра­лиядан кийинки 3-орунда), коргошун, молиб­ден, кобальт, күмүш, селен казылып алынат. Алгачкы алюминийди өндүрүү (2,9 млн r; Бра­зилия ж-а Австралия сырьёлорунда иштейт) маанилүү орунда; негизинен Квебек провинция­сынын түштүк-чыгыш бөлүгүндө, ошондой эле Китмат шаарында өндүрүлөт. Калий тузун казып алуу (10,6 млн r ) боюнча дүйнөдө 1-орунду ээлейт; жалпысы­нан 10 ири кени бар; алардын негизгилери – Саскачеван ж-а Нью-Брансуик провинцияла­рында. 2005-жылы 243 млн r асбест казылып алын­ган (Россия, Кытай ж-а Казакстандан кийинки 4-орунда); кендери негизинен Квебек провинция­сынын түштүк бөлүгүндө жайгашкан. Алмаз ка­зып алуу (12,3 млн r; 2005) боюнча дүйнөдө Бот­свана, Россия ж-а Австралиядан кийинки 4- орунда; негизги кендери: Дайавик, Экати, Же­рико, Снап-Лейк.
Машина куруу өнөр жайы (иштеп чыгаруучу өнөр жайы продукциясынын наркынын ¹/4 ин түзөт) неги­зинен транспорт каражаттарын, авиакосмос тех­никасын, электрондук продукцияларды, теле­коммуникация жабдууларын чыгарууга адис­тешкен. Автомобиль куруу ишканалары (өнөр жай продукциясынын 12,5%и) негизинен Онтарио провинциясынын түштүк бөлүгүндө топтолгон. 2005-жылы 2,5 млн жеңил автомобиль чыгарган (продукциясынын наркы 65 млрд доллардан ашык). Жүк ташуучу оор автомобиль, шасси ж-а автобустар (продукциясынын наркы 3,7 млрд доллардан ашык) 35 ишканада чыгары­лат. Канада авиакосмос техникаларын (аэробус, са­молёт, самолёт-амфибия), ылдам жүрүүчү поезд ж-а темир жол кыймылдуу курамын (ылдам жүрүүчү экспресс ж-а анын локомотивдерин, метрополи­тен үчүн кыймылдуу курам) чыгарат. Электрон­дук өнөр жай да тез өнүгүүдө: телекоммуникация жабдууларын, компьютер ж. б. офис техника­ларын чыгарат, ошондой эле кеме куруу ж-а кеме ре­монттоо да өнүккөн. Машина куруу ишканала­ры, ошондой эле электр-энергетика, казып алуучу тар­мактар, токой өнөр жай ишканалары үчүн жабдуу­ларды чыгарат.
Хим. ж-а нефть-химия өнөр жайы өзүнүн сырьёсу м-н иштейт. Органикалык синтездин (этилен, пропилен, түрдүү полимерлер, синтетикалык була, пласт­масса ж. б.) ж-а негизги химиянын түрдүү про­дукцияларын, минералдык жер семирткич ж. б. чыгарат. Канада минералдык жер семирткич чыгар­ган дүйнөдөгү башкы өлкө болуп саналат; иш­каналарынын 80%тен ашыгы Альберта провин­циясында жайгашкан. Минералдык жер семирт­кичтин жарымынан көбү (86%и АКШга) экс­порттолот.
Токой, жыгач иштетүү ж-а целлюлоза-кагаз өнөр жайы үчүн токой ресурстары арбын. Токой не­гизинен мамлекеттик менчикте; 21-кылымдын башында 190 миң м³ге жакын жыгач, анын ичинде 150 миң м³

«Bombardier Jne» ком­паниясынын продук­циялары.

таарынды ж-а бекемдөөчү материалдар, 30 миң м³ден ашык целлюлоза үчүн жыгач даярдалган. Целлюлоза-кагаз өнөр жай ишканалары (бардыгы 155тен ашык, көбү ири ишканалар) кагаз м-н картондун түрлөрүн чыгарат (продукциясынын наркы 25 млрд доллардан ашык). Ишканала­рынын ²/3 си өлкөнүн түштүк-чыгыш бөлүгүндө (ири ГЭСтерге жакын), ошондой эле Канаданын түштүк-баты­шында (Британия Колумбиясынын аймагында) топтолгон. Тармактын продукциясынын негиз­ги кардары – АКШ (80%ин сатып алат). Тек­стиль, кийим, булгаары буюмдар ж-а бут ки­йим өндүрүштөрү Монреалда (50%тен ашыгы), ошондой эле Торонто, Ванкувер, Виннипег шаарларында топ­толгон.
Тамак-аш өнөр жайы негизинен өзүнүн айыл чарба сырьёло­рун (эт, сүт, дан) иштетүүгө багытталган. Ошондой эле пиво, этил спиртин ж-а спирт ичимдиктерин (виски, ром, жин, ликёр) чыгарат. Балык иш­тетүүчү көптөгөн ишканалары өлкөнүн чыгыш ж-а түштүк-батыш жээк аймактарында жайгашкан.
Канада – айыл чарба продукцияларын өндүрүүчү дүйнөдөгү ири өлкөлөрдүн бири; азык-түлүктүн негизги түрлөрү боюнча ички муктаждыкты толук камсыз кылат. Агрардык продукцияны экспорттоо боюнча дүй­нөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт (айыл чарба продукциясынын ¹/2 и экспорттолот). Канаданын агрардык секторуна – адистешүүнүн жогорку деңгээли, өндүрүшүнүн топтолушу (иштетилүүчү жердин 75%ке жакыны түштүктөгү Манитоба, Саска­чеван, Альберта провинцияларындагы талаалар­га туура келет), механикалаштыруу ж-а эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн жогорулугу мүнөздүү. Айыл чарбагага жарактуу жеринин аянты 68 млн га (Канаданын аймагынын 7,4%и), анын 53%и айдоо, 47%и шалбаа ж-а жайыт. Фермер чарбалары басым­дуу (алардын саны 2006-жылы 229 миңден ашык болгон); фермерлердин 95%тен ашыгынын жеке менчик жерлери бар, калгандары жерди ижа­рага алып иштетет. Айыл чарба продукцияларын не­гизги өндүрүүчүлөр – адистешкен ири чарбалар; ферма жеринин орточо өлчөмү 300 га. Азыркы айыл чарба техникалары кеңири пайдаланылат, бирок фер­малардын жеринин өтө чоңдугуна байланыш­туу 1000 га жерге туура келген трактордун саны боюнча (1000 га жерге 16 трактор) жогорку өнүккөн өлкөлөрдөн өтө артта калган.
Башкы тармагы – мал чарбасы (айыл чарба продук­циясынын наркынын 60%тен ашыгы); анда эт ж-а сүт багытындагы мал, чочко, үй кушу ж-а кой асыралат. 2007-жылы 15,9 млн бодо мал (сааны 1,5 млн), 14,5 млн чочко, 0,6 млн кой, 660 млндон ашык үй кушу болгон. Мал чарба­сы өндүргөн продукциялардын негизги түрлөрү: 7,6 млрд л сүт (каймагы м-н кошо), 32,6 млн т уй эти, 1,5 млн т торпок эти, 50 млн т чочко эти, 2,2 млн т кой эти, 58 млн т дан ашык куш эти, 6,9 млрд даана жумуртка даярдалган.
Териси баалуу айбанат чарбасы (продукция­сынын наркы 90,2 млн доллар; 2006) ж-а тери промысели (31,4 млн доллар) да өнүккөн. Айба­нат асыроочу фермалары негизинен суу сууса­рын өстүрүүгө адистешкен (негизинен суу сууса­рынын, ошондой эле түлкүнүн терилерин даярдайт). Ошондой эле териси үчүн калтар чычкан, куну, суусар, тыйын чычкан, койотко аңчылык кылынат.
Фермалардын көбү Канаданын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Канада буудай жыйноо боюнча (2007-жылы 26,8 млн т ) 5–6-орунду ээлейт. Жыйналган буу­дайдын 80%ке жакыны экспорттолот. Ошондой эле арпа, канола, жүгөрү, соя, нокот, жашылча, ка­ра күрүч, күн карама, кара буудай ж. б. да эги­лет. Өлкөнүн түштүгүндөгү айрым жерлерде ал­ма, алмурут, шабдалы, өрүк, алча, гилас өстүрү­лөт; жүзүмчүлүк да өнүккөн. Накта канадалык продукт – ак чечек ширеси (2006-жылы 30 млн л өндүрүлгөн; дүйнөлүк өндүрүштүн 80%ке жакы­ны); ширенин 70%ке жакыны Квебек провин­циясында өндүрүлөт. Айыл чарба өндүрүшүнүн башкы аймагы – Манитоба, Саскачеван, Альберта про­винцияларынын түштүк бөлүктөрү; негизги адис­тешүүсү – дан эгиндерин өстүрүү (буудайдын 50%тен ашыгы Саскачеван провинциясынан жыйналат); жайытта багылган эт багытында­гы мал ж-а эт-жүн багытындагы кой чарбала­ры. Экинчи маанилүү аймагы – Квебек, Онта­рио провинцияларынын түштүгү, анда саан уй басымдуулук кылган мал чарбасы, жашыл­чачылык ж-а бакчылык (негизинен Ниагара жарым аралында) өнүккөн. Адистешкен айыл чарбасы бар башка аймактар – Эдуард канзада аралы ж-а Нью-Бран­суик провинциясы (картөшкө), Жаңы Шотлан­дия провинциясы (Аннаполис д-нын өрөөнүндө

Эдуард Канзада аралында картөшкө жыйноо.

канада алмасынын түшүмүнүн 10%и жыйна­лат), Британия Колумбиясы провинциясынын түштүгү (Оканоган дарыясынын өрөөнүндө – бакчы­лык ж-а жүзүмчүлүк, саан уй), Британия Ко­лумбиясынын борбордук бөлүгү (негизинен эт багы­тындагы мал чарбасы).
Балыкчылыктын да мааниси зор. 2004-жылы 600 миң т дан ашык деңиз балыгы (негизинен треска, сельд, лосос, палтус) ж-а 530 миң т ча­масында деңиз продуктулары (краб, омар, уст­рица) кармалган. Балыкчылык чыгыш провин­цияларында ж-а батышында (кармалган балык­тын ¹/3 и Британия Колумбиясы провинциясы­на туура келет) өнүккөн. Канада – тоңдурулган ба­лыкты экспорттоо боюнча дүйнөдөгү алдыңкы өл­көлөрдүн бири.
Өлкөнүн экономикасынын ири сектору – тей­лөө чөйрөсү. Эң маанилүүлөрү – финансы ж-а ишкердик жактан тейлөөлөр. Финансылык тейлөөлөрдү банк-кредит сектору, камсызданды­руу бизнеси, биржалар жүргүзөт. Ишкер секто­ру – бухгалтер-аудитор, маалымат-кеңеш берүү, инженер-техникалык, компьютердик, юридикалык ж. б. боюнча тейлөөнү камтыйт. Рекреациялык тейлөөнүн ж-а аны м-н байланыштуу мейманкана, ресто­ран бизнестеринин мааниси зор. 2005-жылы Канадага келген 36 млн туристтин 14,4 млну АКШлык­тар; Кытайдан келген туристтердин саны тез өсүүдө. Туризмден түшкөн киреше 14 млрд дол­ларды түзөт. Туризмдин негизги борборлору: Квебек, Монреаль, Торонто, Ванкувер. Турист­терди, ошондой эле табигый объектилер кызыктырат: Ниагара шаркыратмасы (Канаданын аймагындагы – Така сымал шаркыратманын жазылыгы 800 м, бийиктиги 48 м чамасында), аскалуу тоолордогу Колумбия мөңгүсү, көл ландшафттары. Альбер­та, Британия Колумбиясы провинцияларында жайгашкан улуттук парктардагы ж-а коруктар­дагы экол. туризм тез өнүгүүдө.
Канаданын транспорт системасынын өзгөчөлүк­төрүн анын чарбасынын ж-а калкынын аймак боюнча жайгашуу структурасынын бөтөнчөлүгү түзөт: аянты чоң башка өлкөлөргө салыштыр­малуу Канадада жүк ташуу чыгымы кыйла жогору, ал эми жүргүнчүлөрдүн каттоосунун орточо узак­тыгы төмөн. Өлкөнүн түштүгүндө негизги транс­порттук коридор-тилке (Атлантика м-н Тынч океанынын жээктериндеги портторду байланыш­тырган ж-а жарыш жаткан бир нече темир ж-а автомобиль жол магистралдары) түзүлгөн. Ошол коридорду жээктей көптөгөн ири транспорт түйүндөрү жайгашып, негизги транспорт агым­дары өтөт.
Автомобиль жолунун узундугу 1408,8 миң км (2006); анын 7,3%и – ылдам жүрүү үчүн автомагист­ралдар ж-а улуттук шосселер. Өлкөнүн түштү­гүндөгү автомобиль жол тармактарынын негиз­ги өзөгү – Трансканада шоссеси (Виктория, Ванкувер аралдык / паромдук катнаш – Ванкувер – Калгари – Режайна – Виннипег – Тандер-Бей – Су-Сент-Мари – Садбери – Оттава – Монреаль – Квебек – Фредериктон – Сидни Майнс / Ньюфа­ундленд аралына паромдук байланыш) – Чаннел- Порт-о-Баск – Сент-Жонс ж-а анын Торонто, Га­лифакс, Эдуард канзада аралына (узундугу 13 км көпүрө аркылуу) кеткен тармактары. Өлкөнүн түндүгүнө меридиан багытында: Руэн – Форт-Жорж (Кве­бек провинциясы); Виннипег – Гранд-Рапидс – Томпсон – Кинусао (Манитобо провинциясынын түндүгү); Саскатун – Принс-Альберт – Саутенд; Саскатун – Баффало-Нарроус (Саскачеван про­винциясынын түндүгү); Эдмонтон – Форт-Мак- Марри – Битьюмаунт (Альберта провинция­сынын түндүк-чыгышы) автомагистралдары кетет. Дагы башка маанилүү автомагистралдары арбын.
Деңиз транспорту аркылуу сырткы сооданын кыйла бөлүгү өтөт (экспорттун 64%и, импорт­тун 42%и). Темир жолунун узундугу 74,6 км (2006). Темир жол тармагы трансканадалык 3 магистралдан турат: Галифакс – Квебек – Кокран – Виннипег – Сас­катун – Эдмонтон – Принс-Жорж – Принс-Ру­перт; Квебек-Монреаль – Торонто – Садбери – Тандер-Бей – Виннипег – Режайна – Калгари – Камлупс – Ванкувер; Квебек – Монреаль – Кап­риол – Виннипег – Эдмонтон – Ванкувер. То­ронто м-н Монреалда метрополитен иштейт. Куур транспортунун жалпы узундугу 360 миң кмден ашык, анын 316,8 миң кми газ, 45,7 миң кми нефть ж-а нефть продукту өткөргүч куур. Кеме каттоо Ыйык Лаврентий ж-а Улуу көлдөр ар­кылуу өтүп (узундугу 3,8 км), Атлантика океанынын портторун деңиз кемелери Улуу көлдөрдүн порт­тору м-н байланыштырат. Паромдук байланыш­тар да арбын. 1300дөн ашык аэропорту бар. Ири аэропорттору: Торонто, Ванкувер, Монреаль, Калгари, Эдмонтон.
Канада товарды экспорттоо (дүйнөлүк экспорттун 3,2%и; 2006) ж-а импорттоо (дүйнөлүк экспорт­тун 2,9%и) боюнча дүйнөдө 9-орунда. Экспорт нар­кынын ²/3 синен ашыгы (55,6%) иштеп чыгуучу өнөр жай тармагынын продукциясына туура келет.
Экспортко негизинен нефть, газ, көмүр (19,7%), автомобиль куруу өнөр жайынын продукциялары (16,7%), металлдар ж-а куймалар (8,1%), то-

Канада акчасы.

Эдмонтон шаарындагы нефть ажыратуу заводу.

кой, жыгач иштетүү ж-а целлюлоза-кагаз өнөр жай продукциялары (6,3%), жалпы машина куруу продукциялары (4,9%), авиакуруу продукция­лары (4,5%) чыгарылат. Импортунда иштеп чы­гаруу өнөр жай продукциялары басымдуу (78,2%; 2006); анын маанилүүлөрү: автомобиль куруу өнөр жай продукциялары (19,2%), керектөө товар­лары (13,2%), нефть (8,8%), жалпы машина ку­руу продукциялары (7,6%), химия ж-а нефть-­химия өнөр жай продукциялары (7,3%), металлур­гия өнөр жай продукциялары (6,9%), айыл чарба ж-а ба­лык чарба продукциялары (6,1%). Канаданын не­гизги соода шериги – АКШ (ага экспорттун 79%и, импорттун 54,2%и туура келет; 2007). Башка маанилүү соода шериктери: Кытай (экс­порттун 9,4%и, импорттун 2,1%и), Мексика (ирети м-н 4,2% ж-а 1,1%), Япония (3,8% ж-а 2,1%), Улуу Британия (2,8% ж-а 2,9%), Норве­гия (1,3 ж-а 0,8%). Канаданын сырткы соода тейлөөсүнүн экспорт­тук наркы 57,8 млрд доллар, импорттук наркы 71,7 млрд доллар (2006). Эң маанилүүлөрү – ту­ристтик (экспорттун 25,4%и, импорттун 28,6%и) ж-а транспорттук (ирети м-н 18,5 ж-а 23,6%) тейлөөлөр.

Маданияты. Канаданын б и л и м б е р ү ү система­сы бирдей эмес, башталгыч жана орто билим берүү маселеси провинция бийлигинин карамагында. Ар бир провинция өзүнүн билим берүү мыйзам­дарына жана башкаруу органдарына (министрликке) ээ. Алардын ишин 1960-жылдан Канада билим берүү министрлер комитети (1967-жылдан би­лим берүү министрлер кеңеши) башкарат. Мек­тепке чейинки билим берүү мекемелеринде 4–5 жаштан тарбияланат. Толук орто билим берүү көпчүлүк провинцияларда 12, Манитобе жана Онтариодо 13, Квебекте 11 жылга созулат да, үч баскычтан турат: башталгыч мектеп – 6 жыл (Манитобеде, Онтариодо – 8 жыл), жалпы орто мектеп – 3 жыл, толук орто мектеп – 3 жыл.
Окутуу өлкөнүн расмий эки тилинин биринде (англис же француз) жүргүзүлөт. Өлкөдө мамлекеттик жана конфессиялык (католиктик) мектептер бар. Канадада 175ке жакын мамлекеттик жана менчик коллежде 300 миңдей окуучу окуйт. Коллеждер, коомдук, техникалыык, жалпы жана кесиптик билим берүү систе­маларына бөлүнөт. 100гө жакын жогорку окуу жайларда (университет, университеттик коллеждер) 1,5 млндой студент билим алат. Белгилүү окуу жайлары: Фредерик­тон шаарындагы Нью-Брансуик провинциясынын университети (эң эски жогорку окуу жай, 1785), Торонто (1827), От­тава (1848), Лаваль (1852), Виннипег (1871), Монреаль (1876) жана башкалар, ошондой эле консерваториялар: Торонто (1886), Монреаль (1942), Квебек (1944) жана башкалар. Ири китепканалары: Виннипегдеги Мани­тоба юридикалык (1877), Оттавадагы Канада айыл чарба (1910), элдик, академиялык, университеттик., коллеждик жана башкалар. Архивдери: Викториядагы Британдык Колум­бия (1893), Виннипегдеги Манитоба (1884), Кве­бектеги Квебек (1920), Галифакседеги Жаңы Шотландия (1929), Эдмонтондогу Альберта (1963), Фредериктондогу Нью-Брансуик (1968) провинциялары жана башкалар. Канадада 2 миңден ашуун му­зей жана тарыхый парктар бар. Музейлери: От­тавадагы улуттук галерея, Монреалдагы асем өнөр музейи, Торонто көркөм галереясы, Ван­кувер, Виктория, Виннипег, Квебек, Калгари, Галифакс музейлери жана башкалар. Канаданын байыркы илимий мекемеси – Оттавадагы Канада королдук коому (1882). Анын курамына адабият жана гуманитардык илим­дер, Социалдык жана гуманитардык илимдер академиясы, илимий-изилдөө мекемелери иштейт.

Канадада күн сайын 100дөн ашык гезиттер чыгат (2006), анын ичинде француз тилинде 11, калгандары англис тилин­де. Канаданын эң биринчи гезити 1752-жылы Жаңы Шот­ландияда чыккан. Ири гезиттери: англис «The To- ronto Star» (1892-жылдан), улуттук гезиттери: англисче «Globe and Mail» (1844), «National Post» жана башкалар. Алгачкы журналы «The Nova Scotia Ma- gazine and Comprehensive Review of Literature, Politics and News» (1789–1792). англисче жана французча көп­төгөн журналдар чыгат. Улуттук башкы кабар­лар агентчилиги – Canadian Press (1917-жылы тү­зүлгөн). радио уктуруу 1930-жылдардан, теле­ көрсөтүү 1950-жылдардан жалпы улуттук маа­лыматтык радио жана теле берүүнү «Canadian Broadcasting Corporation» корпорациясы ишке ашырат.
Канада адабияты англис жана француз тилдеринде өнү­гүүдө. Канадада байыртадан индейлер менен эскимос­тордун фольклордук салты болгон. XVIII кылымдын 2-жарымынан журналистика өнүгө баштап, классикалык духтагы чыгармалар жарык көр­гөн.

Монреаль. «Habitat–67» турак үй комплекси. Архитектор М. Сафди.

XIX кылымдын ортосунда романтизм кеңири жайылып, лирикалык поэзия (Ф. К. Гарно, Н. Обен, О. Ж. Кремази, П. Леме, А. Пуассон жана башкалар) өнүккөн. Прозада Ж. Мармет, Э. Руссо, Н. Бурасс, Л. Конан жана башкалар эмгектенген. Адабий монреаль мектебинин түзүлүшү (Ж. Шарбонно, Э. Неллиган) адабиятты жандандырган. XX кылымдын 20–30-жылдарында Канада адабиятында реализмдин өнүгүшүнө Л. Эмондун «Мария Шанделен» романы нук салган, XX кылымдын 2-жарымында ро­ман жана повесть, ошондой эле драма өнүккөн.
Канаданын көркөм маданиятында жергиликтүү элдердин (ин­дейлер менен эскимостордун), Европа жана Америка Кошмо Штаттардан келген келгиндердин искусствосунун салттары сакталган. Тынч океан жээгиндеги индейлер жыгач үйлөрдү курушуп, оймо, сүрөт түшүрүп, чегүү, саймалуу кездеме токуу, жыгач жана са­мандан бет кеп жасоо, бугу жана багыштын жүнүнөн саймалап өрүү жана башкалар менен алектениш­кен. Европалыктардын келиши менен Канадага Англия менен Франциянын искусствосу жайылган. XVII кылымдан француз типтеги турак үйлөр, коомдук имараттар (госпиталдар, семинарийлер жана башкалар) таштан ку­рула баштаган. XVII кылымдын ортосунда Квебекке епископ Лавалдын келиши менен Канадада чиркөө­лөр (Орлеан аралында Сен-Лоран 1695; Сен-Пьер 1716; Сан-Фамий 1743–1746 жана башкалар) салынган. XIX кылымда Канадада Ж. Демер, Т. Байарже жана башка архитек­торлор иштеген. Англис тибиндеги имараттар XVIII кылымдын аягы – XIX кылымдын башында Дублин, Кин­гстон, Олд-Ирокуой шаарында таштан салына баш­таган. Канаданын сүрөт өнөрүндө алгачкы ийги­ликтер француз кол өнөрчүлөрдүн ишмердиги менен байланышкан. XVIII кылымдын аягында Канадада реалист­тик пейзаж чеберлери (Ф. Бокур, А. Пламон­дон Т. Дэйвис, П. Кейн, Х. Уотсон, Х. Уокер, М. О. де Фуа Сюзор-Коте, М. Каллен жана башкалар) иште­ген. XIX кылымдын 2-жарымынан анча бийик эмес үйлөрү бар түз көчөлүү жаңы шаарлар, аларда америкалык типтеги асман тиреген үйлөр пайда боло баштаган. Өнөр жайына XIX кылымдын 2-жарымы – XX кылымдын башындагы коомдук жана ишкер комплекстер неоклассика жана неоготика мүнөздүү. XX кылымдын 2-жарымында интернационалдык стиль кеңи­ри жайылган [Торонтодогу Доминион-сентер (1964–1971, архитектору Л. Мис ван дер Роэ) ишкана ком­плекси; Оттавадагы улуттук сүрөт борбору (1964–1969)]. XX кылымдын 70-жылдарынан көп функциялуу заманбап имараттар курулган. XX кылымда көркөм өнөрүндө шаар жана айыл пейзажы, элдик мо­тивге каныккан (Ж. У. Моррис, К. Ганьон), айкел (Ф. Лоринг), графика (Э. Сетон-Том­псон), живопись (Д. Милна), пейзаж (Э. Карр), дизайн жана элдик чыгармачылылык өнүккөн.
Музыка жергиликтүү калк менен келгиндердин салт­тык музыкасынын негизинде өнүккөн. Англис­-канадалыктар менен француз-канадалыктардын музыкасы бири-бирине көз каранды болбой өз алдынча өнүккөн. XVIII кылымдан чиркөө музыкасы ба­сымдуулук кылса, XIX кылымдан опера оюндары кою­ла баштаган. XIX кылымдын 2-жарымынан ири шаар­ларда музыка өнөрү жанданып, ышкыбоздор коому түзүлүп, натыйжада улуттук музыка ка­лыптанган. Канадада алгачкы симфониялык оркестр «Кве­бек гармоникалык коому» (1819), Торонто (1845–1894) жана Монреалда (1875–1899) филармониялык коом пайда болгон. Өлкөдө хор маданиятынын өнүгүшүнө Монреалдын Мендельсон хору (1864–1894) маанилүү роль ойногон. XIX кылымдын аягында Америка Кошмо Штаттары жана Европадан билим алып, ошол жакта иштеген канадалык профессионал композиторлор, му­зыкант-аткаруучулар (Э. Альбани, Э. Готье жана башкалар) дүйнөгө таанымал болгон. XIX кылымда К. Ла­валле, А. Контан, Г. Кутюр жана башкалар, XX кылымдын 1-жарымында «Деирдра» операсын жаратуучу –Х. Уиллан, XX кылымдын 2-жарымында профессио­нал композиторлор Ж. Бекуит, Н. Бикфорт, Б. Ма­тер, К. Вивье жана башкалар, пианисттер: Г. Гульд, О. Пи­терсон жана башкалар, ырчылар Т. Стратас, Н. Аржента, Й. Виккерс, П. Барца, жана башка пианист жана композитор М. А. Амлен, дирижёр жана виолончелист Ш. Уд­ре, музыка изилдөөчү И. Шартье, Т. Бейли, Т. Макжи жана башкалар үзүрлүү эмгектенишкен. XX кылымдын 2-жарымында Канаданын көп шаарларында консер­ваториялар, симфониялык оркестрлер жана опералык театрлар ачылган. Алгачкы канадалык профес­сионал хор коллективи «Фестивал Сингерс» (1954). «Тафельмузик» ансамбли (1979, Торон­то) дүйнөгө таанылган. Канадада көптөгөн музыкалык эл аралык конкурстар жана фестивалдар өткөрүлүп турат. 1930-жылдардын башында алгачкы балет коллективдери пайда болгон. 1951-жылы Торонтодо С. Франка Канада улуттук балетти негиздеп, кийин ири балет тобуна айланган. 1957-жылы Монреалда ири канадалык балет «Людмила Ширяеванын балети» труппасынын негизинде Канада чоң балети түзүлгөн. 1959-жылы Канада улуттук балет алдында ба­лет мектеби ачылган. Ошондой эле «Виннипег заман­бап бийчилери» (1964), Торонто бий театры (1968) жана башка бий труппалары бар. 1985-жылдан Монреалда жаңы бийлердин эл аралык фести­валы өткөрүлүп турат.

Канада театр өнөрү XVII кылымдан өнүгө баштаган. 1606-жылы Пор-Руаяль кыштагындагы «Нептун» теат­рында М. Лескарбонун ыр түрүндөгү «Деңиз мас­касы» пьесасы коюлган. 1788-жылы Галифакс гар­низонунда өткөрүлгөн Р. Шеридандын «Ушак­чылар мектеби» спектаклинде офицерлер аялдардын ролун аткарышкан. 1789-жылы Галифакс­та, 1820-жылы Торонтодо, 1825-жылы Монреалда, Кве­бекте, 1862-жылы Виктория жанаа Гамильтон шаарларында театр курулган. Театр труппаларынын репер­туарына канадалык драматургдардын

«Дракула» балетинен кө­рүнүш. Композитор Г. Ма­лер. Виннипег королдук театры.

(Ж. Ке­нель, Ч. Хевисиж, Ч. Мейр) чыгармалары кир­ген. 1-дүйнөлүк согушка чейин өлкөдө профес­сионал театрлардын көчүп жүрмө системасы кеңири тараган. 1940-жылдардын аягында ири шаарларда (Монреаль, Торонто, Оттава) профес­сионал театрлар иштей баштаган. Театр фести­валдары өткөрүлүп турат. XVIII кылымдын аягында Канада аймагында америкалык цирк труппалары гастролго келишкен. 1984-жылы Мон­реалда Г. Лалиберте жетектеген алгачкы улут­тук цирк «Сирк дю Солей» («Күн цирки») ачы­лып, XXI кылымдын башталышында трансулуттук корпорацияга айланган, бул циркте ар кайсы өлкөлөрдөн келген 500дөн ашык артист иштейт. 1993-жылы Квебекте Монреал цирк окуу жайынын (1981-жылы негизделген) бүтүрүүчүлөрү «Элуаз» жаштар циркин түзүшкөн.
Канада аймагында алгачкы тасмаларды 1898-жылы Т. А. Эдисондун кесиптештери тарткан. 1900-жылдары өлкөгө иммигранттарды кызыктыруу максаты менен даректүү тасмалар тартыла баштаган. 1906-жылы Монреалда алгачкы кино­ театр ачылган. И. П. Салливен жана У. Х. Кова­нонун биринчи тарткан оюн тасмасы – «Эван­желина» (1914). 1922-жылы америкалык Р. Флаэрти эс­кимостордун жашоо-турмушу жөнүндө «Түндүктөгү Нанук» тасмасын тарткан. 1931-жылы Канадада алгач­кы «Викинг» үндүү тасмасы тартылган. Улут­тук киноматографиянын өнүгүшүнө 1939–1946-жылдары Канадада иштеген англис режиссёру Ж. Грирсон чоң салым кошкон. 1943-жылы Улуттук кино кеңешин­де анимация (мультипликация) секциясы не­гизделген. 1967-жылы кино өнүктүрүү боюнча Канада корпорациясы түзүлгөн соң, кино өндүрүшү жо­горулаган. Монреал, Торонто, Ванкувер жана башка шаарларында жылына Эл аралык кинофестивалдар өтөт.

Ад.: Антипова А. В. Канада. Природа и естественные ресурсы. М., 1965; Данилов С. Ю., Черкасов А. И. Двенадцать лиц Канады. М., 1987; Кулышев Ю. А. Канада. М.,1989; Овчаренко Н. Ф. Канадская лите­ратура 20 в.: три грани революции. К., 1991; Совре­менная Канада. М., 1998; Акимов Ю. Г. Очерки ранней истории Канады. СПб., 1999; Соколов В. И. Канада и международное экологическое сотрудничество// США–Канада, 2000. № 7; Канада//Большая Рос­сийская Энциклопедия. Т. 12. М., 2008.

Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.