КАБО-ВЕРДЕ

КА́БО-ВЕ́РДЕ , К а б о - В е р д е Р е с п у б л и­ к а с ы – Африканын батыш жээгине жакын

жайгашкан өлкө. Атлантика океанындагы Жашыл Тумшук аралынан орун алган (бардыгы 18 арал, анын 9унда эл жашайт). Аянты 4033 км². Калкы 483,4 миң (2021). Борбору – Прая (Сан­тьягу аралында). Расмий тили – португал тили. Акча бирдиги – эскудо. Административдик жактан эл жаша­ган аралдары 17 муниципалдык округга бөлүнөт (к. таблицаны). Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008) Таблица (Администрациялык-аймактык бөлүнүшү) (2008)

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)

Кабо-Верде – БУУга (1975), Африка биримдиги уюму­на (1975; 2002-жылдан Африка союзу), Бейта­рап кыймылына (1975), ЭВФке (1978), Батыш Африка өлкөлөрүнүн экономикалык биримдигине (ЭКО-ВАС; 1975), Португал тилинде сүйлөгөн өлкөлөр коомуна (ПАЛОП; 1996) мүчө.

Мамлекеттик түзүлүшү. Кабо-Верде – унитардык мамлекет. Конституциясы 1992-жылы 25-сентябр­да кабыл алынган. Башкаруу формасы – пар­ламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент, түздөн-түз жалпы элдик шайлоодо 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея). Саясий партиялардын тизмеси боюнча 5 жылга шайланат, 66дан 72ге че­йинки депутаттан турат. Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат. Премьер-министр прези­дент тарабынан дайындалат. Калган министр­лерди ж-а мамлекеттик катчыны премьер-министрдин сунушу м-н президент дайындайт. Өкмөт Улут­тук ассамблеянын алдында жоопкерчиликтүү. Кабо-Вердеде көп партиялуу система орун алган. Же­тектөөчү саясий партиялары: Кабо-Верде көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИКВ), Демократия үчүн кыймыл (ДМД), Демократиялык би­римдик үчүн партиясы (ПДЕ).

Табияты. Жашыл Тумшук аралы жанартоодон пайда болгон. Жээктери негизинен тик, аска­луу; ыңгайлуу гавандары аз, эң ириси – Сан- Висенти аралындагы Минделу булуңу (өчкөн жанар­тоонун суу астындагы кратери). Аралдардын ба­сымдуу бөлүгүнө тилмеленген тоолуу рельеф мүнөздүү. Өлкөнүн эң бийик жери – Фогу аралында­гы жанартоо (2829 м). Чыгыш бөлүгүндөгү арал­дары (Сал, Боа-Вишта, Маю) рельефинин кый-

Санту Антан аралындагы тектирленген каптал.

ла түзөңдүгү м-н айырмаланат, бийиктиги 436 мге чейин. Бузулган жанартоо конустары ж-а каль­дералары, лава платолору кеңири таралган. Тропиктик пассаттык климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айларынын (сентябрь–октябрь) орточо температурасы жээктеринде 24–26°С, эң суугунуку (январь-февраль) 21–22°С, тоолордо температура 3– 4°Сге төмөн. Аба ырайы жылдын басымдуу мез­гилинде кургак ж-а ачык, октябрь – июнда хар­матан деп аталган кургак ж-а ысык шамалдын таасири астында турат, август – октябрь – жаан­чыл мезгил. Жаан-чачындын өлчөмү (жылына 300 ммге чейин) жылдар боюнча бирдей эмес, кур­гакчылык басымдуу, тоолордо нөшөрлөгөн жам­гырдан кыртыш жуулуп кеткен учурлар да бо­лот. Ири аралдарында мезгил-мезгили м-н соо­луп калуучу кыска суу тармактары арбын. Ка­лыбына келип туруучу суу ресурстары өтө аз (0,3 км³); өлкөнүн ар бир тургунуна жылына 634 м³ суу туура келет. Чарбада негизинен жер астындагы суу пайдаланылат. Суунун 90%и айыл чарбасында (сугат жеринин аянты 1821 га), 7,3% коммуналык-тиричилик чарбасында, 1,8%и өнөр жай ишканаларында керектелет. Жери айыл чарбасында көп жылдар бою ж-а сарамжалсыз пайдаланыл­гандыктан, антропогендик чөлдөшүүгө кыйла дуушарланган. Жер кыртышы эрозиядан өтө жабырланып, таштак топурактар кеңири тарал­ган. Өсүмдүктөр дүйнөсүнө жарды, ксерофиттик дарак ж-а бадал өсүмдүктөрү (ажыдаар дарагы, сидероксилон) тоолордун жетүүгө татаал жер­леринде гана кездешет. Дарак өсүмдүктөрүн (ака­ция, эвкалипт) ж-а эрозияга каршы көчөттөрдү отургузуунун эсебинен өлкөдөгү токойлуулук азыр 20%ке жеткен. Жаныбарлар дүйнөсүнө да жарды (жапайы болуп кеткен эчкилер, жашыл мартышка, кемирүүчүлөрдүн бир нече түрү); ор­нитофаунасы кыйла ар түрдүү (куштардын 40тан ашык түрү уялайт). Жээк суусу балыкка бай. 2003-жылы коргоого алынган табигый аймак­тын улуттук системасы түзүлгөн (жалпы аян­ты 1 миң га). Калкы. Креол-кабо-верделиктер өлкөнүн кал­кынын 73%ин түзөт; атлантика тилдеринде 24,4%и сүйлөйт; португалдар 2%. Калкынын жылдык орточо өсүүсү 0,6%. Төрөлүү (1000 тур­гунга 24,4 бала) өлүм-житимден (1000 тургунга 6,5 адам) 4 эсе ашык. Калктын 56,4%и эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаш), балдар (14 жашка чейинки) 36,9%, 65 жаштан ашкан­дар 6,7%. Калкынын орточо курагы 20,2 жаш. Жа­шоонун күтүлгөн орточо узактыгы 71 жыл (эр­кектердики – 67,7, аялдардыкы – 74,4 жыл). Калкынын 95%и христиандар – көбү католик­тер, ошондой эле протестанттар да бар. Өлкөнүн кал­кынын 82%тейи 3 аралда (56%и Сантьягу аралында) жашайт. Шаар калкы 22% (2007). Ири шаарлары: Прая (калкы 124,7 миң; 2008), Мин-

Минделу шаарынын жалпы көрүнүшү.

делу (74,6 миң; Сан-Висенти аралында), Санта- Мария (20,1 миң; Сал аралында), Педра-Бадежу (10,0 миң; Сантьягу аралында), Сан-Филипи (8,2 миң; Фогу аралында).

Тарыхы. 12-кылымда алгачкы жолу Жашыл Тум­шук аралдары жөнүндө араб саякатчысы Идриси эс­керген. Кийин венециялык деңиз саякатчысы А. Кадамосто (1455–56), португал саякатчыла­ры Д. Афонсу, Д. Гомиша ж-а А. Нолилер (1455–60) аркылуу бул аралдар европалыктарга кеңи­ри таанылган. 1462-жылы Жашыл Тумшук аралына португалдар келип, Сантьягу аралына алгачкы ев­ропалык Рибейра-Гранди кыштагын (1533-жылдан шаар) негиздешкен. 1466-жылдан аралдарды португал­дар ээлеп, 1495-жылы Португалиянын колониясы деп жарыяланган. 1564-жылдан Португалия ко­ролдугуна баш ийген. 16-кылымда аралдарга карак­чылар кол салып турган (1585-жылы Ф. Дрейк баш­таган англис каракчылары Рибейра-Гранди кыштагын тоноп кеткен). 15-кылымдын аягы – 16-кылымдын башында Жашыл Тумшук аралдары Африканын Гвинея жээгиндеги кул сатуу борборунун бири­не айланган. 1581-жылдан арал Испания ээли­ги, 1640-жылы кайрадан Португалиянын колония­сы болуп калган. 1650–1879-жылдарда португалиялык Гвинея (Бисау) м-н бириккен. 17-кылымда аралдар­да плантациялык чарба өнүгүп, пахта, индиго, жүгөрү, 19-кылымдан кофе өстүрүлгөн. Кул сатууга тыюу салынып (1876), аралдын экономикасы на­чарлап, жергиликтүү эл (өзгөчө андан пайда таап тур-

ган португал колониячылардын көбү) Сенегал, АКШ, Бразилия, Аргентина ж. б. өлкөлөргө массалык түрдө көчө баштаган. 1951-жылы Жашыл Тумшук аралы деңиздин ары жагындагы Португа­лия провинциясы статусун алган. 20-кылымдын ортосунда бул аралдарда көз каранды эместик үчүн улуттук-боштондук кыймыл башталган. 1956-жылы Көз карандысыз африкалык партия [1960-жылдан Гвинея ж-а Кабо-Верде аралынын көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИГК) деп аталган] түзүлүп, анын генералдык секретары­на А. Л. Кабрал шайланган. 1961-жылы аралдын тургундары Португалиянын жарандыгын алган, бирок көз каранды эместик үчүн күрөш (1963- жылдан партизандык согушка айланган) ула­на берген. Португалиядагы Апрель революциясынан (1974) кийин аралда согуш аракеттери токтоп, 1974-жылы ноябрда ПАИГК партиясынын өкүлдө­рү ж-а португалиялык өкмөт Жашыл Тумшук аралдарын көз карандысыз деп таануу жөнүндө кели­шимге кол коюшкан. 1975-жылы июндагы шайлоо­до ПАИГК партиясы жеңишке жетип, прези­дент болуп А. М. Перейра шайланган. 1975-жылы 5-июлда көз каранды эмес Кабо-Верде Республикасы жарыя­ланган. Ошол эле жылы Кабо-Верде БУУга мүчө бо­луп, мурдагы СССР м-н дипломатиялык мамилелерин түзгөн. Конституциялык мыйзам боюнча Кабо-Верде Гви­нея-Бисау м-н биригип, бир партиялуу режим түзүлгөн. А. М. Перейранын өкмөтү ири жеке менчик чарбаларды мамлекеттештирип, мамлекеттик чарба ж-а кооперативдерди түзүп, өлкөдөн ка­чып кеткендердин жерин конфискациялап, өл­көнүн айыл чарбасын өнүктүрүү ж. б. иштерди жасаган. 1980-жылы 14-ноябрда Гвинея-Бисауда мамлекеттик төң­көрүш болуп, ПАИГК бөлүнүп кеткен. 1981-жылы январда Кабо-Верде көз карандысыз африкалык партиясы (ПАИКВ) түзүлүп, конституциялык мыйзам боюнча Кабо-Верде Гвинея-Бисаудан бөлүнүп чыккан. 1990-жылы мамлекетте көп партиялуу сис­тема киргизилип, 1991-жылы январда парламент­тик шайлоодо Демократия үчүн кыймыл пар­тиясы (МПД, 1990-жылы түзүлгөн) жеңишке жет­кен. Анын өкүлү А. М. Монтейру Кабо-Верде мамлеке­тинин президенти болуп шайланган. 1992-жылы 25-сентябрда өлкөдө жаңы Конституция кабыл алынып, көп партиялуу система бекемделген. Монтейрунун өкмөтү рынок экономикасын өнүктүрүү ж-а чет элдик инвестиция киргизүү саясатын жүргүзгөн. 2001-жылы январда өткөрүлгөн парламенттик шайлоодо ПАИКВ 40, МПД 30 орунду ээлеп, ПАИКВнин өкүлү П. Пиреш Кабо-Верденин Президенти болуп шайланган. 2006-жылы П. Пирештин президенттик ыйгарым укугу экин­чи мөөнөткө узартылган. П. Пирештин жүргүз­гөн саясаты экономиканы либералдаштыруу ж-а жакырчылык м-н күрөшүүгө багытталган.

Чарбасы. ИДПнин көлөмү 3,7 млрд доллар (2007), аны киши башына бөлүштүргөндө 7 миң доллардан туура келет. ИДПнин реалдуу өсүшү 7% (2007). Өлкөнүн аралдарда жайгашуусуна, табигый ресурстарга жардылыгына, тез-тез ж-а узакка созулган кургакчылыкка ж. б. себептер­ге байланыштуу анын экономикасы начар өнүк­көн; көбүнчө импорттук энергия булактарына ж-а азык-түлүккө күнкор. Валютанын кыйла бөлүгүн (ИДПнин 20%ке жакыны) чет өлкөлөр­дөгү кабо-верделиктерден түшкөн акча түзөт.
Өлкөнүн экономикасында инвестициянын (2006-жылы 60 млрд доллар чамасында) ж-а жеңил­детилген кредиттин мааниси зор. Өлкөнүн экономикалык саясаты жеке менчик секторду чыңдоого, тейлөө чөйрөсүн (айрыкча чет элдик туризм, аба ж-а суу транспорту) өнүктүрүүгө багытталган. 20-кылымдын аягында 40ка жакын ишкана мамлекеттин мен­чигинде болгон; 2007-жылы алар бүт (улуттук ТАСV авиакомпаниясынан сырткары) менчиктештирил­ген же жоюлган. Жеке менчик компаниялардын иш-аракетин мамлекеттик агенттик көзөмөлгө алган. ИДПнин 73,8%и тейлөө чөйрөсүнө, 16,9%и өнөр жайына, 9,3%и айыл чарбасына таандык.
Энергетикасы импорттук энергия булактары­нын (60%и нефть ж-а нефть продукциялары) негизинде иштейт. 2006-жылы 45 млн кВт⋅с электр энергиясы өндүрүлүп (эл жашаган аралдарда электр станциялары дизель м-н иштейт), 41,9 млн кВт⋅с. керектелген. Сал ж-а Маю аралынан жылына 60 миң т дан ашык туз, Санту-Антан аралынан пуццолан, дагы башка табигый курулуш материалдары ж-а карапа сырьёлору (базальт, акиташ теги, гипс, чопо, каолин) казылып алы­нат. Декорациялык таштарды иштетүүчү, куру­луш материалдарын чыгаруучу фабрикалар (Прая шаарында, Маю ж-а Боа-Вишта аралында) бар. Айыл чарба сырьёлорун кайра иштетет; алкоголсуз ичимдиктерди, пиво, балык унун ж-а консерваларын (Прая, Сал аралы), текстиль кездемелерин ж-а бут кийим (Манделу) чыгарат. Кеме ремонттолот (Минделу шаарындагы Порту-Гранди); деңиз суусун тузсуздандыруучу заводдор иштейт. Өндүрүштүк ишканалардын 80%тен ашыгы Сантьягу, Сан- Висенте, Сал аралдарында жайгашкан.
Тоолуу рельефине ж-а топурагынын күрсүздү­гүнө байланыштуу айыл чарбасы аз продукция берет. Азык-түлүктүн 80%тен ашыгы импорттолот же гуманитардык жардам иретинде сырттан келет.
Өлкөнүн аймагынын 11,5% аянты айыл чарбасында пай­даланылат. 1990-жылдардагы кургакчылыкта дан эгин эгилген аянттын дээрлик 80%и кыс­карган (21-кылымдын башында 3 миң га сугат жер болгон). Буурчак, томат, жүгөрү, батат, картөш­кө, төө буурчак, ошондой эле кокос пальмасы, бал ка­мыш, кофе, банан, ананас, манго, жер жаңгак, клещевина өстүрүлөт. Мал чарбасы этке болгон ички муктаждыктын 95%ин, сүткө болгон мук­таждыктын 25%ин камсыз кылат. 2000-жыл­дын башталышында 640 миң чочко, 112 миң эчки, 22 миң уй болгон. Куш чарбасы өнүккөн (жумурткага болгон муктаждыкты толук камсыз кылат). Балык уулоонун мааниси зор (ИДПнин 5%и); жыл сайын 12 миң т чамасын­да балык кармалат; деңиз продуктуларынын көбү Европа өлкөлөрүнө экспорттолот.
Чет өлкөлүк туризм өнүгүүдө. Туристтердин саны жылдан жылга өсүүдө (1993-жылы 20 миң турист келсе, 2007-жылы ал 320 миңге жеткен). Ту­ризмден түшкөн киреше 50 млн доллардан ашат. Туризмдин негизги түрлөрү: кумдуу пляждарда эс алуу ж-а спорттук сайраңдоо (дайвинг). Банк ­кредиттик система 3 мамлекеттик банкты, борбордук банк­ты, 4 коммерциялык, 3 офшордук банкты, 5 банкка кирбеген финансы институтун камтыйт.
Автомобиль жолунун узундугу 1,4 миң км. Өлкө аралдарда жайгашкандыктан, анда аба ж-а де­ңиз транспорттору кеңири пайдаланылат. Не­гизги порттору: Порту-Гранди (Минделу шаарында; көбүнчө круиздик лайнерлер келет), Прая, Пал­мейра (Сал аралы). Деңиз соода флоту 8 кемени кам­тыйт (жалпы 7,7 миң дедвейт; 2007). 8 аэропор­ту (Илья-Брава аралынан башка бардык аралдарда) бар; эл аралык аэропорттору: Прая (Сантьягу аралы), Рабил (Боа-Вишта аралы), Амилкар (Сал аралы).

Сан Филина порту.

Сырткы соодасы 827 млн долларды түзүп (2007), анын 727 млн доллары импортко, 100 миң доллары экспортко таандык. Экспортунда деңиз продуктулары, туз, банан, жер жаңгак басымдуулук кылат. Негизинен Испанияга (нар­кынын 39,4%и), Португалияга (19,3%), Нидер­ландга (11,3%), Германияга (10,9%), Маррок­кого (4,1%) экспорттойт. Негизинен нефть про­дуктуларын, азык-түлүк, машина ж-а жабдуу­ларды Португалиядан (импорттук нарктын 42,2%и), Нидерланддан (10,6%), Испаниядан (6,5%), Италиядан (5,5%), Кот-д’Ивуардан (5,2%), Бразилиядан (4,8%) алат. Маданияты. Мектепте б и л и м б е р ү ү системасы Португалиянын таасири менен калып­танган. Кабо-Вердеде 6дан 12 жашка чейинки балдар үчүн акысыз билим берүү киргизилип, үч бас­кычтан турат: башталгыч мектеп – 6 жыл, то­лук эмес орто мектеп – 3 жыл, толук орто (ли­цей) мектеп – 2 жыл. Сабактар 3 багытта жүргүзүлөт: гуманитардык, табигый-илимий жана техникалык. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 81,2%ти түзөт. Негизинен Прая шаарында илимий ме­кемелер, жогорку окуу жайлар, китепканалар жана музейлер; Сан-Висентиде деңиз жана инженердик илимдер институту (1984), Минделуда педагогикалык институт жайгашкан.
Кабо-Вердеде жума сайын чыгуучу басылмалар: өкмөттүк – «Horizonte» (1975-жылы негизделген), «Boletim Informativo» (1976, португал тилинде) жана көз каранды эмес – «A Semana» (1991, пор­тугал жана анлис тилдеринде). Маалымат агент­чилиги – «Inforpress» (1988). 1984-жылдан Телекөрсөтүүсү, 1975-жылдан радио уктуруусу (пор­тугал, француз жана креоль тилдеринде) иштейт. Телекөрсөтүүлөрдү жана радио уктурууларды «Radio e Televisao de Cabo Verde» (RTS) мамлекеттик компаниясы ишке ашырат. XIX кылымдын 2-жарымынан Кабо-Верденин а д а б и я т ы креол жана португал тилдеринде өнүккөн. Алгач креоль тилинде Ш. да Куньинин «Сүйүү

Кабо-Верде акчасы.

кайгысы» романы (1893), португал тилинде Ж. А. ди Алмейданын «Кул» романы (1856) жа­рык көргөн. XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башын­да фольклорго жакын поэтикалык түрдөгү – морна (Э. Тавариш, «Креолдук морна», 1931) жана коладейра пайда болгон. XX кылымдын 1-жары­мында прозада социалдык проблематика басым­дуулук кылган (П. Кардозу, «Гесперид багы» ро­маны, 1928 жана башкалар). 1936-жылы «Claridade» журна­лы негизделип, белгилүү жазуучулар Б. Лопиш, М. Лопиш, акын Ж. Барбоза жана башкалар эмгектенишкен. 1960–1970-жылдарда революциялык маанайдагы поэзия (К. Кунотинин ырлары), 1990-жылдары психологиялык детектив роман жанры (Алмейда «Эки бир тууган», 1994) жаралган. XX кылымдын 2-жарымынан сүрөт өнөрү өнүк­көн. Белгилүү сүрөтчүлөрү: Б. Барруш-Гиззи, Д. Ж. Корвалью, Л. Лопиш, Ж. Миранда, М. Фернандиш, М. Фигуэйра жана Ч. Фигуэйра жана башкалар. Эл ичинде карапа идиштерди кооздоо, жы­гачты оюу-чийүү, самандан буюм согуу, токуу, ар кандай кооздуктарды жасоо иштери кеңири таралган.

Ад.: Ряузова Е. А. Португалоязычные литературы Африки. М., 1972; Григорович А. А., Грибанов В. В. Кабо-Верде. М., 1988; Данилов П. П., Шмельков П. М. Република Кабо-Верде. Справочник. М., 2001; Кабо- Верде // БРЭ. Т. 12. М., 2008.

Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.