ЙЕМЕН

ЙЕ́МЕН (Аль-Йаман), Й е м е н Р е с п у б л и­ к а с ы (аль-Жумхурий аль-Йаманий) – Түштүк- Батыш Азиядагы мамлекет; Араб жарым аралынын түштүк-батышында. Батышынан Кызыл деңиз (ан­дагы Баб-эль-Мандеб кысыгы Йеменди Африкадан бөлөт), түштүгүнөн Аден булуңу м-н чулганып, түндүгүнөн Сауд Арабиясы, чыгышынан Оман м-н чектешет. Йеменге ошондой эле Араб деңизиндеги Со­котра ж-а Эль-Ихван, Баб-эль-Мандеб кысы­гындагы Перим, Кызыл деңиздеги Зубайр, Эль- Ханиш-эль-Кабир ж. б. аралдар да карайт. Аян­ты 528,1 миң км²; түндүк ж-а түндүк-чыгыш чек ара­сы чөл аркылуу өткөндүктөн, так аныкталган эмес. Калкы 34,9 млн (2024). Расмий тили – араб тили. Борбору – Сана шаары. Аден өлкөнүн экономикалык борбору статусуна ээ. Акча бирдиги – Йемен риа­лы. Административдик-аймактык жактан 20 мухафазага бөлүнөт, Сана шаары өзгөчө административдик бирдик болуп саналат.
Йемен – БУУнун (1947), Араб өлкөлөр лигасы­нын (1945), Ислам конференциясы уюмунун (1969), ЭВФтин (1969) мүчөсү. Мамлекеттик түзүлүшү. Йемен – унитардык мамлекет. Конституциясы 1991-ж. 16-майда

Администрациялык-аймактык бирдиги (2007) (таблица)

Администрациялык-аймактык бирдиги (2007)

кабыл алынган. Башкаруу формасы – президент­тик республика. Мамлекет башчысы – прези­дент (7 жылга шайланат). Президент вице-пре­зидентти ж-а премьер-министрди дайындайт. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – Өкүлдөр палатасы (Мажлис ан-нувваб), андагы 301 де­путат жалпы эл тарабынан 6 жылга шайланат. Кеңеш берүү советинин (Мажлис аш-шура) 111 өкүлүн президент шайлайт. Аткаруу бийлиги президент м-н Министрлер кеңеши тарабынан ишке ашырылат. Өкмөттү премьер-министр баш­карып, ал президент м-н кеңешип министрлер­ди дайындайт. Премьер-министр ж-а өкмөт жал­пысынан президенттин ж-а Өкүлдөр палатасы­нын алдында жооптуу. Мыйзам чыгаруу ша­риатка негизделген. Сот системасы ислам, түрк, англис ж-а жергиликтүү уруулук укуктарга таянат. Бүгүнкү күнгө чейин Йеменде уруулар аралык ма­милелер өкүм сүрүп, расмий бийлик м-н уруу­лардын ортосунда чыр-чатактар болуп турат.
Йеменге көп партиялуулук мүнөздүү. Негизги сая­сий партиялары: Элдик жалпы конгресс, Йемен ре­формаларды коргоо бирикмеси (Ислах), Йемен социалисттик партиясы ж.б.

Табияты. Кызыл деңиздин ж-а Аден булуңу­нун жээктеринде булуң-буйткалар аз, жапыз, айрым жерлеринде шуру (коралл) рифтери бар. Инди океанында Сокотра аралы, Кызыл деңизде жа­нартоодон ж-а кораллдан пайда болгон арал­дар көп. Жээк түздүктөрүнүн эң ириси – Тиха­ма (жазылыгы 50–70 км) чөлдүү, кум дөбөлөрү ж-а шор жерлер, айрым жерлеринде саздак лагу­налар кездешет; кургак сайлар (вади) м-н жыш тилмеленген. Батышында ж-а борбордук аймакта­рында тоолор басымдуу; эң бийик жери Йемен

Йемен тоолорундагы жасалма тектирлер.

тоолорундагы Эн-Наби-Шаиб чокусу, 3660 м. Тоо­лордун түндүк капталдары барган сайын жапыз­дап Руб-эль-Хали чөлүнө өтөт, түштүк беттери де­ңиз жээгиндеги ойдуңдарды (эң жазы жери 50 км) карай тик түшөт. Чыгышын кенен түздүктөр ээлейт (бийиктиги 1000 мге чейин). Туз, нефть, газ ж. б. кендери бар. Климаты тропик­тик, кургакчыл; деңиз жээгинде (Аденде) ян­вардын орточо температурасы 25°С, июлдуку 32°С; жылдык жаан-чачыны 40 мм. Тоолуу бөлүгү са­лыштырмалуу салкыныраак келгендиктен, жаан-чачын 700 ммге чейин жаайт. Туруктуу аккан дарыясы жокко эсе, жылдын көп мезги­линде соолуп калат. Чөл ландшафты басымдуу; тоолорунда алтыгана, сейрек дарактуу саванна

Хадрамаут каньону.

кездешет. Деңиз жээгиндеги оазистерде курма ж-а кокос пальмасы өсөт. Калкы. Калкынын басымдуу бөлүгү арабдар; калгандарын индиялыктар, пакистандыктар, эфиопиялыктар, сомалиликтер ж-а еврейлер түзөт. Өлкөнүн чыгышын ж-а түндүк-чыгышын 100 миңге жакын көчмөн бедуиндер мекен­дейт. Йемендиктердин 750 миңге жакыны Араб жарым аралындагы башка өлкөлөрдө жашайт. Калкы­нын табигый өсүүсү 3,1%. Калкынын орточо жыш­тыгы: 41,4 адам/км², эң жыш отурукташкан аймак – Хадрамаут мухафазасы 1113,3 миң), шаар провинцияларынын ичинен Аден шаары ж-а

Айылга мүнөздүү алачык.

анын айланасы (калкы 650,7 миң), эң сейрек жайгашканы өлкөнүн чыгышындагы – Махра (98 миң). Шаар калкы 26% (2005). Мамлекеттик дини – ислам. Конфессиялык белгилери боюнча калкы негизги эки топко бөлүнөт: зейдиттер сектасын­дагы шииттерге (түндүк батышындагы тоолуу ай­мактарда) ж-а шафиит багытындагы сунниттер­ге. Исмаилиттер бар. Ири шаарлары (2008): Сана

Сана – Йемендин борбору.

(калкы 1876,7 миң), Аден (649,9 миң), Таиз (522,6 миң), Ходейда (448,0 миң), Эль-Мукалла (198,7 миң).

Тарыхы. Йемен аймагында б. з. ч. 2–1-кылымдарда түштүк- араб цивилизациясы калыптанып, Хадрамаут, Катабан, Аусан, Саба, Маин мамлекеттери пай­да болгон. Б. з. 4–6-кылымында аймакты Абиссиния королдугу ж-а Персия каратып алган. 7-кылымдан Йемен Араб мусулман халифатынын курамына ки­рип, өлкөгө ислам дини тараган. 16-кылымдын ба­шында Осмон империясынын курамына кошул­ган. 1633-жылы өз алдынчалыкка ээ болгон. 1839-жылы Түштүк Йемен Улуу Британиянын бийлигине карап калган. Түндүк Йемен 1918-жылы Осмон империясына көз карандысыздыктан кутулуп, 1926-жылы имам ба­шында турган Йемен королдугу аталган. Экинчи дүйнөлүк согушта Йемен бейтараптык саясат жүргүз­гөн. 1962-жылы Йемен Араб республикасы түзүлгөн. Ал эми Түштүк Йемен 1967-жылы көз карандысыздыкка жетип, 1967-жылы көз каранды эмес Түштүк Йемен Эл Республикасы жарыя­ланган. Түштүк Йемен 1970-жылы Йемен Элдик Демократиялык Республикасы

деп аталып, советтик үлгүдө өнүккөн. Жыйырма жыл­га жакын убакыт бул эки мамлекеттин орто­сунда айыгышкан күрөш жүргөн. 1990-жылы 21- майда эки өлкө биригип, Йемен Республикасы жарыя­ланган. 1991-жылы жаңы конституциясы кабыл алынганына карабастан, өлкөдө түндүк ж-а түш­түккө бөлүнүү тенденциясы сакталып кала бер­ген. 1994-жылы алардын ортосунда ири согуштук чыр-чатак чыгып, түндүктөгүлөрдүн жеңиши м-н аяктаган ж-а биримдик сакталып калган. 1999-жылы шайлоодо Али Абдалла Салех жеңиш­ке жетишип, өлкөнүн президенти болуп калган. 2006-жылы сентябрда ал экинчи мөөнөткө кайра­дан шайланган.

Экономикасы. Йемен – экономикасы начар өнүккөн, кедей өлкө. ИДПнин көлөмү 52,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2400 доллардан туура келет. Чарбасынын негизин – нефть өндүрүү өнөр жайы түзөт. Сыртта, айрыкча Сауд Арабиясында иштегендерден түшкөн акчанын (1,3 млрд доллар; 2005) ж-а сырткы экономикалык жар­дамдын (252 млн доллар) мааниси зор. ИДПнин 46,7%ин тейлөө чөйрөсү, 40,9%ин өнөр жайы, 12,4%ин айыл чарбасы ж-а балыкчылык түзөт. Туз, нефть, темир кенташтары, асыл таштар казылып алы­нат. Йемендеги нефтинин запасы 4,5 млрд т; 2005-жылы 20,8 млн т нефть казылып алынып, аны экспорттоодон түшкөн киреше 2,1 млрдды түз­гөн. Нефть казып алынуучу негизги региондору: Мариб, Шабва, Хадрамаут мухафазалары. Аден, Мариб ж. б. шаарларында нефть ажыратуучу заводдор иштейт. Табигый газдын запасы 452 млрд м³. Пахта тазалоочу, кийим тигүүчү, энергетика ж-а тамак-аш-татымал (анын ичинде тамеки, кофе та­залоочу ж. б.), дары-дармек, сигарета, курулуш материалдар, цемент өнөр жай ишканалары, кеме ремонттоочу завод (негизинен Аденде ж-а анын ай­ланасында) бар. Үй-тиричилик буюмдарын, кез­деме, булгаары-бут кийим, карапа ж-а зер буюм­дарын, курал чыгаруучу майда кол өнөрчүлүк өндү­рүштөрү иштейт. Оор өнөр жайынын жоктугу, транспорт­тук инфраструктуранын на­чар өнүгүшү, суунун жетиш­сиздиги Йемендин өнөр жай инф­раструктурасынын өнүгү­шүнө кыйла кедерги болот. Айыл чарбасы – өлкөнүн экономи­касынын маанилүү тарма­гы. Өлкө өзүнүн азык-тү­лүккө болгон муктажды­гын камсыз кыла албаган­дыктан, анын көбүн сырт­тан сатып алат. Өлкөнүн аймагынын 1%тен азыраа­гы гана иштетүүгө ыңгай­луу. Дыйканчылыктын не­гизги аймагы – Йемен тоо­лорунун тектирленген капталдары. Айыл чарбасынын башкы тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Башкы экспорттук өсүмдүгү – кофе (жебель); ошондой эле курма ж-а кокос пальмасы, жүзүм, мөмө дарак­тары (анжир, шабдалы, манго, анар ж. б.), техникалык ж-а жыпар жыттуу өсүмдүктөр (кунжут, им­бирь, пахта, тамеки) өстүрүлөт. Башкы айыл чарба өсүмдүктөрү: дурра, арпа, буудай, жүгөрү, буур­чак, жашылча. Өлкөнүн түштүгүндөгү ж-а түштүк-чыгышындагы чөлдөрдө ж-а жарым чөлдөрдө оазистик дыйканчылык (дан эгиндери – таруу, ак жүгөрү, буудай, арпа), техникалык өсүмдүктөр (кун­жут, пахта, кофе, тамеки), ошондой эле жашылча,

Кофе жыйноо.

тропик мөмө-жемиштери, курма ж-а кокос пальмасы өстүрүлөт. Көчмөн мал чарбасы өнүк­көн; 2003-жылы 1,4 млн бодо мал, 6,6 млн кой, 7,3 млн эчки, 0,3 млн төө болгон. Балык карма­лат. Кургатылган ж-а туздалган балык экспорт­ко чыгарылат. Бермет алынат. Деңиз промысе­ли бар.
Тейлөө чөйрөсүндө Суэц каналына өтүп бара­тып, Аден портуна кирген чет өлкөлүк кеме­лерди тейлөөнүн (май куюу, ремонт ж. б.) маа-

Йемен акчасы.

ниси зор. Йеменде чет өлкөлүк туризм өнүгүүсү үчүн жетишерлик ресурстар (маданий-тарыхый эсте­ликтер, ыңгайлуу табигый-климаттык ресурс­тар) бар. Бирок, өлкө ичиндеги туруксуздук, ин­фраструктуранын начардыгы ж-а сервистин на­чарлыгы туристтердин келүүсүнө кедерги бо­лууда. Борбордук банк, 11 коммерциялык банк, 2 адистештирилген мамлекеттик, 3 ислам банкы иштейт. Эң ири коммерциялык банкы – Араб банкы (ага бардык банк активинин 60%и таандык). Чеке­не ж-а дүң соода өнүккөн.
Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 71,3 миң км. Башкы деңиз порт – Аден, негизгилери – Ходейда, Моха, Салиф, Аль-Мукалла. 50 аэро­порту бар; эң ири эл аралык аэропорту – Сана­да, калгандары – Аден, Сайяон, Таиз, Ходейда шаарында. Магистралдык куур транспортунун узундугу 1402 км, а. и. нефть куурунуку 1309 км, газ куу­рунуку 71 км, суюлтулган газдыкы 22 км. Экс­портко негизинен нефть, кофе, кургатылган ж-а туздалган балык чыгарып, сырттан машина ж-а жабдуу, азык-түлүк, тирүү мал, химикат сатып алат. Негизги соода шериктери: Кытай, Индия, Таиланд, Сауд Арабиясы, Түштүк Корея, АКШ, Бириккен Араб Эмирликтери, Кувейт.

Маданияты. Йеменде билим берүү системасы өлкө көз карандысыздыкка жетишкенден кийин өнүгө баштаган. Билим берүү жөнүндөгү мыйзам 1992-жылы кабыл алынган. Балдар менен кыздар бө­лөк окушат. Окуу 6дан 15 жашка чейин милдет­түү жана акысыз. Кесипчилик-техникалык билим берүү 2 жылдык кесиптик борборлордо жүргүзүлөт. Жогорку билимди 15 жогорку окуу жайы, анын ичинен 5 мамлекеттик университет бе­рет. 15 жаштан жогорку курактагы калктын 54,1%и сабаттуу (2004). Илимий изилдөө университеттерде жүргүзүлөт. Китепканалар, улуттук музей, эт­нография, фольклор жана башка музейлер иштейт.
Йеменде 120дан ашык мезгилдүү басылма чыгат. Гезиттери араб («Ас-Саура», «Аль-Жумхурия» ж. б.); англис («Йемен таймс», «Йемен обсер­вер») тилдеринде чыгат. Радио уктуруу Түштүк Йеменде 1940-, Түндүк Йеменде 1946-жылдан иштейт. Те­лекөрсөтүү 1964-жылдан иштейт.

Адабияты XX кылымга чейин орто кылымдагы араб адабиятынын нугунда өнүккөн. Жаңы адабияттын жа­ралышы 1940-жылы аденде арабча «Фатат аль-Джа­зира» гезитинин чыгышына байланыштуу.
Катабан падышалыгынын борбору Тимнанын (биздин заманга чейинки IX–I кылымдар) таш чыңдоолору, дубалдарында жазуулары бар имараттардын калдыктары бар урандылары сакталган. Хадрамаутта биздин заманга чейинки V–IV кылымдардагы коргонуу үчүн таш дубал шаарлардын урандылары (Шабва) табылган, аскадагы күм­бөздөрү менен көлмөлөр да сакталган. Падыша сарайларынан храм калдыктары сакталган. Йемен жергесинде биздин заманга чейинки V кылымдан биздин замандын I кылымында топу­рак, таштан салынган шаар имараттарынын калдыктары (төрт чарчы пландагы мунара, храм, турак үйлөр жана башкалар) жолугат. Биздин заманга чейинки I кылымда жасалган эллиндик мүнөздөгү статуялар, дубал­га түшүрүлгөн коло рельефтер учурайт, ошондой эле коло, алтын асем буюмдар, жөнөкөй оймо-чий­ме менен кооздолгон чопо идиштер да табылган. Кээ бир шаарлары байыркы келбетин сактап, орто кылымдагы архитектураны элестетет. Йеменде муна­ралуу үйлөр басымдуулук кылат. Азыркы кез­де Йеменде өнөр жай ишканалары жана сугат тармакта­ры жана жаңы шаарлар курулууда. Йемен элдеринин байыртадан келаткан салттуу музыкалык маданияты коңшу араб өлкөлөрүнүн маданияты менен жалпылыктарга ээ болгон өлкөнүн борбордук райондорунда сакталып калган. Музыкасынын айрым түрлөрүнүн өнүгүшүнө африка маданиятынын таасири тийген. Популярдуу жанры – «Сана му­зыкасы». Лирикалык жана саясий ырлардын лахжи стили алгач Аденде жаралып, 1980-жыл­дардан Йемен өлкөсүнө кеңири тараган. XX кылымдын ортосунда көрүнүктүү өкүлдөрү – ырчы-аткаруу­чулар: Мухаммад Жума хан Салих, Абдаллах аль Антари, Ахмад Фадль аль Лахжи. XX кылымдын аягында маданият ишмери, фольклорчу, этнограф Жамиль Ганим «Тахт Йамани» аттуу Йемендеги биринчи эл аспаптар ансамблин, музыка институ­тун (1973), Йемен Куралдуу күчтөрүнүн кыл аспап­тар оркестрин негиздеген. Музыка институтунун ба­засында элдик бийлердин мамлекеттик ансамбли (1974) түзүлгөн. Йемен музыкасын өнүктүрүүгө М. Атраш, А. бен Гоудаль, А. Касем жана башка композиторлор салым кошушкан. 1970-жылдардан батыш ти­биндеги поп-музыка кеңири жайылган.

Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Общий обзор. Юго-Западная Азия. М., 1979; Новейшая исто­рия арабских стран Азии. 1917–1985. М., 1988; По­ляков К. И. Объединенный Йемен: эволюция идеоло­гии и ислам. М., 2000; Деловой Йемен: экономика и связи с Россией. М., 2002; Йемен // Большая Россий­ская энциклопедия. Т. 12. М., 2008.

Ө. Бараталиев, А. Кубатова.

Йемендеги мечит.

Санадагы Йемен борбордук банкы. 1980

Эль-Укдадагы сейиддердин үйү.

.