ЙАКУБ БЕК

ЙАКУБ БЕК , Мухаммед Йакуб-бек, Жакыпбек-Бадөөлөт Мирлатифбек уулу (1820, Кокон хандыгы, Пскент шаары – май, 1877, Чы­гыш Түркстан, Комул) – Чыгыш Түркстандагы Жети-Шаар мамлекетинин башкаруучусу. Оозе­ки маалыматтарда кыргыздын кыпчак уруусу­на караштуу тору айгыр уругунан экени айты­лат. Айрым жазма маалыматтарда Йакуб бектин кичүү карындашы Ташкент шаарынын акими Нармухаммедке (Нармат) турмушка чыкканы айтылат. 1851-жылы Кокон хандыгы тарабынан Ак-Мечит (азыркы Кызыл-Ордо) шаарына бек болуп да­йындалган. 1852-жылы Ак-Мечитке кол салган пол­ковник Бларамбергдин колуна катуу сокку бер­ген. Кийин «Сары-Камыш көлүн орус өкмөтүнө сатты» деген айып менен өлүм жазасына бую­рулуп, бирок Алымкул аталыктын жардам берип, Бухарага качкан (1853). Кудаяр хан тактан түш­көндө (1858) Коконго кайтып келген. Кудаяр хан экинчи жолу бийликке келгенде (1862), Йакуб бек кайрадан өлүм жазасына буюрулган. 1863-жылы Алымкул аталык ага ордо кызматынын бирин берген. 1864-жылы Чыгыш Түркстанда Цин баскын­чылыгына каршы көтөрүлүш башталып (кара: Дуң­ган көтөрүлүшү, Дуңган хандыгы), «Канкожо» деген ат менен кара тоолук кожо Рашид-ад Дин хан шайланган (кара: Исхакийа тарыкаты). Анын иниси Искак кожо кол башчы болуп, бул жактагы шаарларды кытай аскеринен бошото баштаганда, кара тоолуктар­га каршы Кашкардын беги Сыдыкбек (бул дагы кыпчактын тору айгыр уругунан) жардам су­рап, Кокон хандыгына кайрылган. Ушундай учурдан пайдаланып, аларды өз таасирине алуу­ну көздөгөн Алымкул ал жакка актоолук (кара: «Ышкиййа тарыкаты») кожо – Жааңгер­дин тукуму Бузурукту жиберген. 1864-жылы Бузу­рук кожо Йакуб бектин жана Алымкулдун тууганы Алдаштын коштоосунда 60 киши менен Кашкар­га киргенде, Сыдыкбек бийликти Бузурук ко­жого берген. Йакуб бек баатыр-башы кызматын алып, Кашкардын айланасында жети шаарды басып алган (ошондуктан кийин тарыхта «Жети-Шаар мамлекети» деп аталат). Бузурук кожону күч менен Мекеге жиберип, өзүн Жети-Шаар мамлеке­тинин башчысы – «Йакуббек бадавлат» («бай дөөлөт» – дөөлөт ээси) деп жарыялаган (1866). 1867-жылы Йакуб бек Чыгыш Түркстандагы Кашкар, Жаркент, Котон, Аксу ж. б. шаарларды биротоло баш ийдирген жана тышкы саясатында Англия менен Россиянын ортосундагы карама-каршылыкты пайдаланган. Россиядан Жети-Шаар мамлеке­тин расмий таанууну, өздөрүнө курал-жарак са­тууну жана Түркстан, Жети-Суудан Жети-Шаар­га өтүүнү каалоочуларга тоскоолдук кылбоону сураган. Бирок орус өкмөтүнүн Йакуб бек менен мами­ле түзүү аракети оңунан чыккан эмес. Россияга каршы кыргыз манаптарын колдоп (кара: Үмөтаа­лы Ормон уулу, Осмон Тайлак уулу), Ат-Ба­шыны өзүнүкү деп эсептеп, Кара-Кужур, Соң-Көлдү алууга ниеттенген. Сарыбагыштын мана­бы Адыл, бугудан Балбай баатыр, солтодон Май­мыл менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, ал үч урууну орус баскынчыларына каршы көтөрүүгө чакы­рат, бул кеңеште Шабдан да болгон. Аны менен байланышы бар деген орус бийлиги Адыл, Бал­бай баатырларды кармап, Верный шаарына жөнөтүп, Маймылды Олуя-Атада атып өлтүрүшкөн. Ошол эле убакта Йакуб бек Форсайт баштаган Англия элчилигин жылуу кабыл алып (1870), ачык эле Түркия менен Британияга ыктай баштаган. Жети-Шаардын туусу Түркиянын желеги болуп, түрк султаны Абдул-Азиздин атынан тыйын чыга­рылып, түрк султаны ага эмир даражасын ый­гарган. Кашкар шаарынын атынан Мекеге сарай сал­дырган. 1870-жылы Йакуб бек өз ээлигин дагы кеңейтүү максатында Кулжага кол салган. Орус бийли­гинен катуу запкы тартып жатышкан кыргыз, казактар аны тирек кылып, көбү Чыгыш Түркстанга качышкан. Орус бийлиги аларды кайра кайтарууну талап кылат, бирок ал атка­рылган эмес. Натыйжада, 1871-жылы июль айында генерал Колпаковский 3 отряд аскерин Кулжага кийрип, Иле аймагын караткан жана Таранчы султандыгы жоюлган. Йакуб бек менен Россия үчүн пай­далуу соода келишими түзүлгөн (1872). 1874-жылы Англия менен келишим түзүлүп, ал Кашкардын көз карандысыздыгын жана Йакуб бектин бийлигин таа­ныган. Анын аскеринин басымдуу бөлүгү кыр­гыз, казактардан турган. 1876-жылы Синьцзяндагы көтөрүлүштү басуу үчүн башкы командачы болуп дайындалган Цзо Цзунтан 180 батальондон (юн) турган 70 000 цин аскери менен адегенде Гучэн шаарын алып, андан кийин Үрүмчү жана Манас шаарларына жүрүшкө чыккан. Алар каратылгандан кийин 1877-жылдын апрель айында цин аскери Жети-Шаарга каршы аттанып, Кашкар, Жаркент, Котон шаарларын басып алышкан. Тарыхый маалыматтарда Йакуб бек 1877-жылы Комулга жа­кын жерде Котон шаарынын беги Нияз-бек тарабынан ууландырылып өлтүрүлгөн.

Ад.: Веселовский Н. Бадаулет Якуб-бек Аталык Кашгарский. СПб., 1898; Куропаткин А., Кашгария. СПб., 1879; Тихонов Д. И. Восстание 1864 г. в Восточ­ном Туркестане. М., 1948; Кузнецов В. С. Империя Цин и Мусульманский мир. Новосибрск, 1990; Сол­тоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. Б., 1993; Ха­лид К. Тауарих-хамса. А., 1992.

Э. Турганбаев.