ИСПАНДАР

ИСПАНДАР (өздөрүн эспаньолес деп аташат) – эл, Испаниянын жергиликтүү калкы. Европа өлкөлө­рүндө (Германия, Франция, Швейцария, Порту­галия, Италия), Латын Америкасында (Арген­тина, Мексика, Бразилия), Түндүк Америкада (Ка­нада) ж-а Австралияда да жашашат. Жалпы саны 50 млн киши, анын ичинде Испанияда 40 млндой (2006). Испан тилинде сүйлөшөт. Христиан ди­нинин католик тармагын тутушат. Испандар м-н бир­дикте автономия укугуна ээ болгон аймактарда тилдик, улуттук өзгөчөлүгүн сактап калган су­бэтностук топтор (каталондор, галицийлер, баск­тар ж. б.) жашашат. Б. з. ч. 1-миң жылдыкта Пиреней жарым аралына көчүп келген ибер, кельт уруу­лары испандардын этностук курамын түзгөн. Рим

империясынын тушунда (б. з. ч. 2-кылым – б. з. 5-кылымы) Пиреней жарым аралындагы урууларды романдаш­тыруу саясаты жүргүзүлгөн. 5–6-кылымдарда журт ко­торуп келген герман уруулары да жергиликтүү калк м-н ассимиляцияланган. Ошондой эле 711–718-жылдарда Ис­панияга басып кирген арабдар, берберлер да ис­пан этносунун калыптанышына таасирин тий­гизген. 19-кылымдын аягында испан эли улут болуп түзүлгөн. Латын Америкасынын азыркы эл­деринин (бразилиялыктардан башкасы) этнос­тук калыптанышына испандар чоң таасир тийгизген. Испандардын негизги кесиби – дыйканчылык, мал чар­бачылык ж-а балыкчылык. Өлкө аймактары­нын географиялык шартына карай испандардын турак үйлөрү ар түрдүү. Түштүк аймактарда испандар байыркы мезгилде жер төлөлөрдө, түндүк-батышында үстү саман м-н жабылган, тегерек сымал үйлөрдө (пальясо), кийинчерээк түндүк бөлүгүндө дубалы топурактан согулуп же кыш ж-а таштан тургузулган эки кабат үйлөрдө жашашкан. Анын астыңкы ка­баты чарбачылыкка, үстүңкү кабаты үй тири­чиликке ылайыкташтырылган. Улуттук ки­йимдери – эркектери тизеге чейин кыска шым, ак көйнөк, ар түрдүү үлгүдөгү желетке ж-а курт­ка кийип, белине матадан белбоо байланган. Башына кең жээктүү кийиз же чий калпак, бу­туна булгаарыдан жасалган же эспартодон то­кулган бут кийим кийген. Аялдары түрдүү түстө саймаланган узун көйнөк, кенен тигилген бел­демчи, алжапкыч, кыска куртка, айрым жер­лерде сарафан, башына жоолук салынып же жа­мынгыч оронушат. Тамак-ашы негизинен эт, балык ж-а жашылча-жемиш азыктарынан даяр­далып, суусундук катары кофе, сүт, апельсин, лимон ж-а жүзүм ширелери көбүрөөк колдону­лат. Испандар жаз карнавалы, диний ж. б. майрам­дарды майрамдоодо ярмаркалар уюштурулуп, корридалар аренага чыгат. Театрлаштырылган оюндар көрсөтүлөт. Испандардын элдик бийи – фла­менко.

Ш. Керимова.