ЗООТЕХНИЯ

ЗООТЕ́ХНИЯ (зоо... ж-а гр. ttchnē – өнөр, чебер­чилик) – мал тукумдатуу, тоюттандыруу, багуу ж-а пайдалануу жөнүндөгү илим. Мал чарбасын өнүктүрүүнүн теориялык ж-а практикалык ыкмала­рын иштеп чыгат. «Зоотехния» терминин 1848-жылы франциялык илимпоз Ж. Бодеман сунуш кылган. Азыркы зоотехния илими мал чарба азык-түлүгүн алуунун үнөм­дүү технологиясын иштеп чыгуу м-н бирге, та­бият илимдерин кеңири пайдаланып, малдын биологиялык өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү (жалпы биоло­гия, зоология, анатомия, гистология, физиоло­гия, биохимия, эмбриология, генетика ж. б.) ж-а зоотехнияга тыгыз байланыштуу болгон ветерина­рия, агрономия, айыл чарбасын уюштуруу ж. б. илимдерге таянат. Башка илимдердей эле зоотехния илими өзүнүн изилдөөлөрүндө тарыхый, салыштырма, таж­рыйбалык, статистикалык ж. б. ыкмаларды пайдаланат. Жалпы ж-а айрым (мал түрү боюнча) зоотехнияга бөлүнөт. Ж а л п ы зоотехния малдын бардык түрлөрүн ж-а породаларын көбөйтүү, тоюттан­дыруу, багуу ж-а пайдалануунун негизин, а й­р ы м зоотехния мал чарба тармагын жүргүзүүнүн тех­нологиясын иштеп чыгат. Жалпы зоотехния мал өс­түрүү, тоюттандыруу, багуу деген бөлүмдөрдөн турат. Зоотехниянын мал өстүрүү бөлүмүнүн негизги мил­дети малдын сапатын жакшыртуу ж-а санын көбөйтүү, ошондой эле малга таасир кылуунун жаңы жолдорун издөө болуп эсептелет. Малдын про­дуктуулугун (эт, сүт, жумуртка, жүн ж. б.) арт­тырууга ж-а жаңы породаларды чыгарууга асыл­дандыруу ишин жүргүзүүнүн (тандоо, ылгоо, аргындаштыруу ж. б.) негизинде жетишилет, анын теория м-н практикасын мал өстүрүү жөнүндөгү илим иштеп чыгат. Зоотехниянын мал тоюттан­дыруу бөлүмү малдын сиңимдүү заттарга (белок, май, углевод, витамин ж. б.) муктаждыгын ж-а тоюттун химиялык курамы м-н аш болумдуулу­гун изилдөөнүн негизинде нормалап тоюттан­дыруу ыкмаларын, мал багуу бөлүмү малды ба­гуу жолдорун (короо-сарайда, үйүрдө ж. б.) иш­теп чыгат; ыкмалардын натыйжалуулугун ж-а фермадагы оор жумуштарды механикалашты­руу, автоматташтыруу мүмкүнчүлүктөрүн изил­дейт. Зоотехния байыртадан эле мал чарбачылыгы пай­да болгондон өнүгө баштап, мал тоюттандыруу, багуу ж-а уруктандыруу жөнүндөгү жолдомолор, ошондой эле порода түшүнүгү пайда болгон. Орто кылым­да ат армияда кеңири пайдаланылгандыктан, жылкы жөнүндө атайын изилдөөлөр жүргүзүлгөн. 14-кылымда араб окумуштуусу Абу Бекрдин жыл­кынын дене түзүлүшү жөнүндөгү трактаты жарал­ган. 18-кылымдын аягында жаңы породалар түзүлгөн. Зоотехниянын өнүгүшүнө Ч. Дарвиндин «Түрдүн келип чыгышы» (1859) деген эмгегиндеги эволюциялык окуу зор таасир тийгизген. Зоотехния илиминин негизинде Кыргызстандын мал чарбасы да өнүгүп, мал чарба азык-түлүгүн көбөйтүүдө чоң ийгиликтерге жети­шилди. Кыргызстанда зоотехния илиминин өсүп, өнүгүшүнө академиктер А. С. Всяких, М. Н. Лущихин, Н. И. За­харьев, Р. Э. Садыков, И. М. Ботбаев, профессорлор Е. Г. Мезенцев, В. Ф. Денисов, Б. С. Сарбагышев, А. Н. Назаркулов, Ю. Г. Быковченко, О. Д. Дүй­шөкеев, К. Алагушев, А. А. Абдыкеримов, А. С. Ажыбеков, И. Р. Раззаков ж. б-дын са­лымдары чоң. Республикада малдын жаңы порода­лары – ала-тоо ую, олуя-ата ую, кыргыз уяң жүндүү кою, тянь-шань кою, алай кою, кыргыз жаңы жылкысы чыгарылды. Кыргызстанда зоотехния боюнча илимий иштер КР УИАнын биология ж-а биотех­нология институтунда, Кыргызстан мал чарба ветерина­рия ж-а жайыт ИИИде, КАУда ж. б. жүргүзүлөт.

Ад.: Иванов М. Ф. Полн. собр. соч. Т. 1–7. М., 1963–65; Борисенко Е. Я. Разведение сельскохозяй­ственных животных. 4-ое изд. М.; 1967; Зоотехни­калык справочник. 2-бас. Ф., 1977; Достижения сель­скохозяйственной науки / Отв. ред. А. А. Никонов. М., 1987.

Т. Ж. Чортонбаев.