ЗООЛОГИЯ
ЗООЛО́ГИЯ (зоо... ж-а ...логия) – жаныбарлар жөнүндөгү илим; биологиянын негизги бөлүгү. Жаныбарлардын келип чыгышын, көп түрдүүлүгүн ж-а алардын бөлүнүшүн, ошондой эле жер бетинде таралышын, айлана-чөйрө м-н байланышын, жашоо-тиричилигин, түзүлүшүн, өөрчүшүн үйрөтөт. Бир топ илимий тармакка: жаныбарлар морфологиясы, анатомия (жаныбарлардын ички ж-а сырткы түзүлүшү), гистология, цитология (микроскоптук структурасы) ж-а эмбриологияга (алардын жекече өөрчүшү) бөлүнөт. Жаныбарлардын түрдүү топтогу формаларын салыштырып, тарыхый өөрчүү процессиндеги негизги өзгөргүчтүк закон ченемин жаныбарлардын салыштырма анатомиясы ж-а эмбриологиясы, организмдин жекече өөрчүшүндө ички ж-а сырткы себептердин маанисин эксперименттик морфология изилдейт. Зоология физиология, биохимия, экология, зоогеография ж. б. илимдер м-н байланыштуу. Систематика, ошондой эле зоология тармактары (протозоология – бир клеткалуулар, гельминтология – мите курттар, энтомология – курт-кумурска, ихтиология – балыктар, орнитология – канаттуулар, териология – сүт эмүүчүлөр жөнүндөгү ж. б.) пайда болду. Зоология ботаника м-н бирдикте жалпы маселелерди чечет. Жаныбарлар жөнүндөгү маалыматтар илгертен эле белгилүү болгон. Аларды сыпаттаган ж-а адамдын турмушундагы мааниси жөнүндөгү адабияттар байыркы Кытай, Индия ж. б. өлкөлөрдө пайда болгон. Зоология боюнча алгачкы маалыматтар грек философу Аристотелге таандык. Кайра жаралуу доорундагы саякаттар, ачылыштар европалыктарга жаңы ачылган жерлердеги жаныбарлардын ар түрдүүлүгүн изилдөөгө мүмкүндүк берген. Зоологиянын өнүгүшүнө К. Линней, Ж. Ламарк, Ч. Дарвин ж. б. илимпоздор зор салым кошкон. 17-кылымда микроскоптун жасалышына байланыштуу майда организмдер ачылып, алардын түзүлүшүн изилдөө башталган. Жөнөкөйлөр жөнүндөгү изилдөөлөрдөн алардын үй жаныбарларына, адамга оору козгогуч экендиги белгилүү болду. Ичеги көңдөйлүүлөр, үлүлдөр, рак сымалдар, ийне терилүүлөр ж. б-ды изилдөө океан, көлмөлөрдү иликтөөгө байланыштуу. Кенелер, оору таратуучулар адамга, жаныбарларга ж-а айыл чарбасына зыян келтиргендиктен, өсүмдүк, жаныбар ж-а адамга мителик кылуучу курттарды изилдөө гельминттердин таралуу закон ченемин, физиологиясын, экологиясын ж. б. маселелерди чечүүгө шарт түздү. Айыл чарба зыянкечтерине каршы чараларды иштеп чыгуу ж-а пайдалууларын көбөйтүү үчүн курт-кумурсканы изилдөө милдети келип чыкты. Омурткалуулардын ичинен балыктар, канаттуулар ж-а сүт эмүүчүлөр терең изилденген. Зоология жаныбарлардын таралышын, санын жөнгө салуунун, коргоонун ж-а айыл ж-а токой чарба зыянкечтерин жок кылуунун илимий негизи болуп эсептелет. Зоологиялык изилдөөлөрдү түрдүү өлкөлөрдө ИАлардын зоологиялык институттары, музейлер, зоологиялык коомдор, ЖОЖдордун тийиштүү кафедралары жүргүзөт.
Ад.: Жизнь животных: В 7 т. 2-е изд. М., 1983–1989; Хадорн Э., Венер Р. Общая зоология. М., 1989.