https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF 2026-11-09T13:19:37Z Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.4 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=104894&oldid=prev 2026-11-09T12:21:23Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">9 ноябрь 2026, саат 12:21 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%98%D0%93%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=104893&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;НИГЕРИЯ, &lt;/strong&gt;Нигерия Федерация Р е с­публикасы- Батыш Африкадагы мамле-&lt;/p&gt;&lt;p&gt;[[File:НИГЕРИЯ_1.jpg|thumb]]&lt;/p&gt;&lt;p&gt;кет. Түндүгүнөн Нигер, &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-чыгыштан Чад, чы­гышынан Камерун, батышынан Бенин &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; чек­тешет. Түштүгүнөн Атлантика океанынын Гви­нея булуңу чулгайт. Аянты 923,8 миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;г&lt;/sup&gt;.&lt;/em&gt; Кал­кы 152,3 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt; (2010). Борбору - Абужа ш. &lt;abbr data-short=&quot;Адм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык&lt;/abbr&gt;- айм. жактан 36 штатка &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; федерация округуна бөлүнөт. Акча бирдиги - найра.&lt;/p&gt;&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;4&quot;&gt;&lt;p&gt;Ацминистрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Штаттары&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аянты, миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Калкы, &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;Адм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык&lt;/abbr&gt; борборлору&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Абия&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;6,32&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,84&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Умуахия&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Адамава&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;36,92&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,17&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Йола&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аква-Ибом&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;7,08&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,92&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Уйо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Анамбра&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,84&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,18&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Авка&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Байельса&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;10,77&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,70&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Йенагоа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Баучи&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;45,84&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,66&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Баучи&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бенуэ&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;34,06&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,26&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Макурди&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Борно&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;70,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,17&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Майдугури&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гомбе&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;18,77&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,36&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гомбе&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Дельта&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;17,7&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,11&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Асаба&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Замфара&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;39,76&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,28&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гусо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Жигава&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;23,15&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,36&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Дуце&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Имо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,53&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,93&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Оверри&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Йобе&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;45,5&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,33&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Даматуру&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кадуна&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;46,05&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;6,11&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кадуна&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кано&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;20,13&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,40&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кано&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кацина&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;24,19&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,80&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кацина&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Квара&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;36,82&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,37&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Илорин&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кебби&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;36,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,26&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бирнин-Кебби&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Коги&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;29,83&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,31&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Локожа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кросс-Ривер&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;20,16&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,89&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Калабар&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Лагос&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,35&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,02&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Лагос&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Насарава&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;27,12&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,87&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Лафиа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Нигер&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;76,36&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,95&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Минна&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Огун&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,76&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,73&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Абеокута&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ойо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;28,45&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,59&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ибадан&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ондо —&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;14,61&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,44&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Акуре&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Осун&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,25&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,43&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ошогбо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Плато&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;30,91&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,18&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Жос&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Риверс&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;11,08&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,19&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Порт-Харкорт&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сокото&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;25,97&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,70&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сокото&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Тараба&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;54,47&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,30&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Жалинго&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Эбоньи&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,67&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,17&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Абакалики&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Эдо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;17,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,22&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бенин-Сити&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Экити&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;6,35&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,39&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Адо-Экити&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Энугу&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;7,16&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,26&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Энугу&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;Борб.&quot; data-full=&quot;Борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Борбордук&lt;/abbr&gt; федерация&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;7,32&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,41&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Абужа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;аймагы&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;p&gt;Н. - БУУнун (1960), Бүткүл дүй­нөлүк соода уюму­нун (1995), ЭВФтин (1961), Африка би­римдиги уюмунун (1963), Нефть экс­порттоочу өлкөлөр уюмунун (1971) ж. б. уюмдардын мүчөсү.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Мамлекеттик тү­зүлүшү. &lt;/strong&gt;Н. - федера­циялык мамлекет. Конституциясы &lt;/p&gt;&lt;p&gt;1999-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет, өкмөт баш­чысы &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Куралдуу күчтөрдүн башкы команда­чысы - президент. Мыйзам чыгаруу бийлиги­нин жогорку органы - эки палаталуу улуттук чогулуш (Улуттук Ассамблея). Аткаруу бийли­гин өкмөт - Федерациялык аткаруу кеңеши ишке ашырат. Негизги саясий партиялары: Элдик демокр. партиясы (центристтер), Жалпы элдик партия (консерваторлор).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Табияты. &lt;/strong&gt;Өлкөнү Нигер &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Бенуэ д. экиге бө­лүп агат. Түштүгүн дарыя шилендилеринен тур­ган түздүктөр &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; бөксө тоолор ээлейт. Баты­шындагы жээк тилкесиндеги түздүктөр кумдуу жалдардан турат. Деңиз жээгиндеги түздүктөр түндүктө Нигер д-нын батышындагы Йоруба &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; чыгышындагы Уди өтө бийик эмес бөксө тоолорго өтөт. &lt;abbr data-short=&quot;Түн.&quot; data-full=&quot;Түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түндүк&lt;/abbr&gt;-батышта Сокото бөксө тоо­су &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-чыгышта Борн түздүгү &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; алмашат. Эң бийик жери - Чаппал-Вадди чокусу (бийикт. 2419 лг). Климаты өлкөнүн көпчүлүк бөлүгүндө экватордук муссондук &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; субэкватордук. Май­дын орт. &lt;abbr data-short=&quot;темп-ра&quot; data-full=&quot;температура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;температура&lt;/abbr&gt;сы 33°С, январдыкы 26°С. Жыл­дык жаан-чачыны &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-чыгышында 500 &lt;em&gt;мм,&lt;/em&gt; түш­түгүндө 4000 лглгге чейин. Ири дарыялары: Ни­гер, Бенуэ, Сокота, Кадуна, Гонгола ж. б.; көлү - Чад. Түштүгүндө тропика токою &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; түндүгүндө бийик чөптүү саванна, дарыя жээктеринде мангр токою өсөт. Топурагы кызыл сары, кызыл кү­рөң. Фаунасы негизинен эндемик [&lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; толугу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; жок болуп кеткен жайчылар (балык) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кичи кериктер кездешет]. Жаратылыш газы, таш көмүр, темир, калай, колумбит (ниобий) ж. б. казылып алынат. Боргу, Квиамбана, Янкари ж. б. резерваттары уюштурулган.&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:НИГЕРИЯ_2.jpg|thumb|Нигериядагы табигый кооз аймак.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Калкы. &lt;/strong&gt;Калкынын көпчүлүк бөлүгүн йоруба (21%) түзгөнү &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; андан башка ар кандай тилде сүйлөгөн 200дөн ашык эл жашайт (хауса, фу­лани, игбо, ижо, канури, ибибио, тив ж. б.). Расмий тили - англис тили. Калкынын 50,4% и мусулман, 48,2% и христиан, калгандары салт болуп калган &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; диндерди тутат. Орт. жыштыгы 1 клг&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ге 167 киши (2010). Калкы­нын жашынын орт. узактыгы эркектериники -&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:НИГЕРИЯ_3.jpg|thumb|Лагос шаарынын дениз жээги.]][[File:НИГЕРИЯ_4.png|thumb|Image]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;46 жаш, аялдарыныкы - 48. Шаар калкы 48% (2008). Ири шаарлары: Лагос, Кано, Ибадан ж. б.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Тарыхы. &lt;/strong&gt;Н-нын азыркы аймагында адам ор­тонку полеолит доорунда эле жашаган. Н-да &lt;abbr data-short=&quot;б. з. ч.&quot; data-full=&quot;биздин заманга чейинки&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;биздин заманга чейинки&lt;/abbr&gt; 1-миң жылдыкта эле материалдык &lt;abbr data-short=&quot;мад-т&quot; data-full=&quot;маданият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;маданият&lt;/abbr&gt; өнүгүп, калк мал багып, дыйканчылык &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кесиптенген. 8-к-да Н-нын түндүгүндө Иорубо &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Ифа мамлекеттери өкүм сүргөн. 9-к-да Бор­но мамлекети ислам динин кабыл алып, 13- к-да исламдын борборуна айланган. 15-к-да Н-га &lt;abbr data-short=&quot;европ.&quot; data-full=&quot;европалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;европалык&lt;/abbr&gt; колониячылар (португалдар, кийин англичандар, француздар &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; немистер) келип, жерин ээлеп алып, элин кулга айландырган. 19- к-дын 60-жылдарында Н. аймагында Улуу Бри­таниянын бир нече протектораты түзүлүп, 1914-ж. региондогу британ ээликтери бир ко­лонияга (протекторатка) биригип, Нигерия &lt;/p&gt;&lt;p&gt;атал­ган. 1947-ж. Н-га өзүн-өзү башкаруу укугу бе­рилген. 1960-ж. 1-сентябрда Британ шериктеш­тигинин чегинде (к. &lt;em&gt;Шериктештик)&lt;/em&gt; Н-нын көз карандысыздыгы жарыяланган. 1966-ж. өлкөдө 2 жолу аскер төңкөрүшү, 1967-70-ж. согуш бо­луп, ал федерациялык өкмөттүн жеңиши &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; аяктап, Биафра Респ. түзүлгөн. 1999-ж. Н-ны 14 жыл башкарган аскер режими кетип, бий­лик демокр. жол &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; шайланган президентке өткөн. Бирок өлкөнүн демокр. жол &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; өнүгүү­сүнө кедерги болгон диний (исламчылар) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; эт­ностук каршылашуулар кандуу кармашка че­йин жетип, улуттун биримдиги &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; аймактык бүтүндүккө коркунуч туудурууда. Н. - БУУнун ж. б. эл аралык уюмдардын мүчөсү. 2011-жыл­дан өлкө президенти - Гудлак Жонатан.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Экономикасы. &lt;/strong&gt;Н. - нефть өндүрүшү өнүккөн, агрардык өлкө. ИДПнин көлөмү 357,2 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; дол­ларды (2010; АКШ) түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 2,4 миң доллардан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt;) 32,5, ө. ж-дыкы 34,1, а. ч-ныкы 33,4 (2009). Өлкөнүн бюджеттик кирешесинин 80% ин нефть казып алуу түзөт. 2007-ж. 21,92 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;кВт-с&lt;/em&gt; электр&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:НИГЕРИЯ_5.jpg|thumb|Лагос шаарындагы аэропорт.]][[File:НИГЕРИЯ_6.png|thumb|Image]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;энергиясы (ЖЭСтен) өндүрүлгөн. Кара (болот прокаты) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; түстүү металлургия, автомбиль чо­гултуучу, нефть ажыратуу, &lt;abbr data-short=&quot;хим.&quot; data-full=&quot;химиялык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;химиялык&lt;/abbr&gt;, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, а. ч. продуктусун кайрадан иштетүүчү, цемент, текстиль, бут кийим, тамак­аш - татымал ж. б. ө. ж. ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Эмгекке жарамдуу кал­ктын 70% и а. ч-нда эмгектенет. Жүгөрү, ак жүгөрү &lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:НИГЕРИЯ_7.png|thumb|Нигерия акчасы - найра.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;(сорго), шалы, таруу, кассава, ямс, ба­тат айдалат. Эчки, кой, чочко асыралып, үй куш­тары багылат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун уз. - 193,2 миң &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; (2004; &lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; асфальт­талганы 30,0), т. ж-нуку 3,5 миң &lt;em&gt;км,&lt;/em&gt; магистрал­дык нефть куурунуку 3,4миң, азык-түлүктүкү 4,1 миң (2009) Нигер, Бенуэ &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Кросс д-нда кеме жүрөт. Ири порттору: Лагос, Порт-Харкорт ж. б. Сыртка нефть, нефть продуктуларын, какао (дүйнөдө 4-орунда), каучук, жер жаңгак, паль­ма майын ж. б. чыгарат. Негизги соода шерик­тери: АКШ, Кытай, Германия, Бразилия, Ни­дерланд ж. б.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Маданияты. &lt;/strong&gt;Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 6 жылдык милдеттүү акысыз баш­талгыч &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; 6 жылдык орто, атайын кесиптик &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаш­тан жогору калктын сабаттуулугу 90% ти түзөт (2008). ЖОЖдору, китепкана, музейлери ири ш-нда жайгашкан. «Дейли Таймс», «Уэстафри­кан пайлот», «Дейли Скетч», «Санди Таймс» ж. б. гезит-журналдар чыгып турат. Радиоук­туруу (1950-жылдан), телекөрсөтүү (1952-жыл­дан) иштейт. Н. басма сөзү Тропикалык Афри­кадагы маданий тармактардын ичинен эн өнүккөнү деп эсептелет.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Н. эл &lt;abbr data-short=&quot;ад-т&quot; data-full=&quot;адабият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;адабият&lt;/abbr&gt;ы элдик оозеки &lt;abbr data-short=&quot;чыг-лык&quot; data-full=&quot;чыгармачылык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;чыгармачылык&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; тыгыз байланышта өнүгүүдө. Н. жазуучуларынын көп­чүлүгү англис тилинде жазышкан. 19-к-дын аягы - 20-к-да публицистика өнүксө, 20-40- жылдары &lt;abbr data-short=&quot;гражд.&quot; data-full=&quot;граждандык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;граждандык&lt;/abbr&gt; поэзия пайда болгон (Н. Ази­кив, Д. Осадабей). 30-жылдары Библиялык те­мада драматургия жанры жанданган. Көрүнүктүү жазуучулары С. Эквенси, А. Тутуол, 0. Нзекв, Э. Амади, Н. Нванко, Ч. Ачебе. 60-жылдары драматургияда &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; поэзияда социалдык мазмун басымдуу болгон. Анын өнүгүшүнө Шойинк («Ид­ране» поэмасы, 1967, «Токой бийи» пьесасы, 1960), Ж. Кларк («Озиди», 1966, «Ырлар» жый­нагы, 1962) ж. б. чоң салым кошкон. «Окике» адабий журналы чыгып турат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Н. элдик &lt;abbr data-short=&quot;арх-ра&quot; data-full=&quot;архитектура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;архитектура&lt;/abbr&gt;сынын ар түрдүүлүгү анын жаратылыш &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; климаттык шарттарынын өз­гөчөлүктөрү &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; аныкталат. &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt;, &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt;-Батыш &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt;-Чыг. жагындагы тропикалык токой­луу райондорунда үстү саман, камыш &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; паль­ма жалбырактары &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; эки катмар жабылган, топурактан согулган үйлөр көп. 13-15-к-да &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt; &lt;/p&gt;&lt;p&gt;райондордо шаар курулушу гүлдөп өнүккөн. 14- к-да Н-нын түндүгүндө исламдын таралышы &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; мечиттер, минареттер пайда болгон. 19-к-дын аягында Бразилиядан келген репатрианттар &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt; Н. &lt;abbr data-short=&quot;арх-ра&quot; data-full=&quot;архитектура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;архитектура&lt;/abbr&gt;сына латын америкалык &lt;em&gt;барокконун &lt;/em&gt;элементтерин киргизген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Н-нын шаарларында көп кабаттуу заман­бап имараттар курула баштаган. Н-нын айма­гында сүрөт &lt;abbr data-short=&quot;иск-во&quot; data-full=&quot;искусство&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;искусство&lt;/abbr&gt;нун (терракоталык пласти­ка) байыркы эстеликтери Нок &lt;abbr data-short=&quot;мад-т&quot; data-full=&quot;маданият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;маданият&lt;/abbr&gt;ына барып такалат. 12-17-к-да Бенин, Ифа мамлекеттерин­де скульптура өнүккөн. Жыгачтан жасалган жөрөлгө маскалары (азыркы кезде карнавалдар­да колдонулат) ар түрдүү. Көз каранды эместик орногондон кийин кесипкөй сүрөтчүлөр &lt;abbr data-short=&quot;иск-во&quot; data-full=&quot;искусство&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;искусство&lt;/abbr&gt;су калыптанган. Скульпторлор 0. Идах, Ф. Иди­бор, А. Аканжи; живописчи У. Океке; график И. Вангбоже Н. &lt;abbr data-short=&quot;иск-во&quot; data-full=&quot;искусство&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;искусство&lt;/abbr&gt;сунун салттарына тая­нышкан. Театрдык жасалга &lt;abbr data-short=&quot;иск-во&quot; data-full=&quot;искусство&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;искусство&lt;/abbr&gt;су өнүккөн.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Н-нын &lt;abbr data-short=&quot;муз.&quot; data-full=&quot;музыкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;музыкалык&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;иск-во&quot; data-full=&quot;искусство&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;искусство&lt;/abbr&gt;су негизинен диний нукта өнүккөн. «Барабандын тилинде» музыканттар сарай хроникаларынын, падышалардын санжы­расын, уламыштарды &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; байыркы жомоктор­ду айтып келишкен. Эн кенири тараган аспап - барабан (ар кандай формадагы). 19-к-дагы мис­сионерлердин колониялык иш-аракеттери &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; салттуу диндердин таасирин басандатып, акы­рындап диний музыканын жоголуп кетүүсунө алып келген. 2-дүйнөлүк согуштан (1939-45) кийин музыканттар &lt;abbr data-short=&quot;европ.&quot; data-full=&quot;европалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;европалык&lt;/abbr&gt; аспаптарды колдо­но башташкан. Н. көз каранды эместикти ал­гандан кийин &lt;abbr data-short=&quot;муз.&quot; data-full=&quot;музыкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;музыкалык&lt;/abbr&gt; окуу жайлар түзүлгөн. 60- 70-жылдарда биринчи кесипкөй композиторлор чыккан. Алардын белгилүүлөрү А. Юба, Ф. Со­ванте, С. Акробот, А. Банколе, А. Фиберезима болгон. Шаарларында жыл сайын музыка &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; бий фестивалдары өткөрүлуп турат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Лагосто 1950-жылдардын бери иштеп жаткан англ. ишкерлер тарабынан «Федерал фильм юнит» деп аталган кинокомпания уюштурул­ган. 60-жылдардын башында чет элдик опера­торлор &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; режиссёрлор даректүү фильмдерди гана тарткан. 60-жылдардын орто ченинде ев­роп. кино мектептеринен кесиптик билим алыш­кан нигериялык кинематографисттердин тасма­лары пайда болгон. Эл аралык кинофестивал­дарга катышып турат.&lt;/p&gt;<br /> <br /> [[Category:5-том,_501-600_бб]]</div>

vol5_>KadyrM