https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9D%D0%95%D0%99%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%9DНЕЙТРОН - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-09T14:53:05ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%95%D0%99%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%9D&diff=104688&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-09T12:21:19Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">9 ноябрь 2026, саат 12:21 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%95%D0%99%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%9D&diff=104687&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">НЕЙТРОН </strong>(англ. neutron, <abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> neuter - тиги да, бу да эмес) - электр зарядсыз, спини 1/2, массасы <em>протондун</em> массасынан бир аз чоң <em>элементардык бөлүкчө</em> (п). Н. эркин абалда туруксуз <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 16 <em>мин</em> гана өзүнчө боло алат, оң заряддуу протон <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирдикте атомдун ядросун түзөт. Н. 1932-ж. англ. физик Ж. Чедвик тарабынан ачылган. Бул ачылышты 1939-ж. немис окумуштуулары В. Боте жана Г. Бекер жүргүзгөн тажрыйбаларында байкашкан. Жогорку энергиядагы р-бөлүкчөлөрдүн агымы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бериллийди ж. б. жеңил элементтерди аткылоодо протонго салыштырганда өтө күчтүү нурлануу алынган. Н-дун тынч абалдагы массасы т<sub>п</sub>»1,675-10"<sup>27</sup> <em>кг </em>энергиясы Е<sub>п</sub>»93,95731 <em>МэВ.</em> Алынган Н-дун массасы 1,23‘10"<sup>13</sup> <em>см</em> болгон радиустагы өтө кичине сферанын көлөмүнө топтолгон. Стабилдүү атом ядросунун курамында болгондо гана Н. туруктуу болот. Ал эми эркин Н. протон, электрон (е<sup>-1</sup>) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> электрондук антинейтриного ( <em>ч<sub>е</sub>) </em>ажырап кетүүчү, туруксуз бөлүкчө: <em>п—&gt;р+ ё+ ч<sub>е</sub>м </em>Н. ядролор тарабынан жутулуп кеткендиктен, заттардын курамында аз кездешет. Ошондуктан эркин Н. жаратылышта өз алдынча болот же лабор-да ядролук реакцияда алынат. Өз учурунда эркин Н. ядролор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> аракеттенишүүгө жөндөмдүү. Ал өзүн жоготуу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> оор ядролорду бөлүүдө өтө маанилүү тигил же бул ядролук реакцияларды пайда кылат. Н. ядролук физиканы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> катуу заттардын физикасын изилдөөдө негизги курал болуп саналат. Н-дун салыштырмалуу ажыроо мезгили болжол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 15,3 мин. Зат чоң жыштыкта болгондо, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, атом ядросунун ичинде <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Н-дук жылдыздарда Н. туруктуу абалда болот. Н. элементардык бөлүкчөлөр катышкан бардык белгилүү фундаменталдык өз ара аракеттенишүүлөргө катышат. Түрдүү заттарда Н-дор пайда кылган реакцияларды карап, жалаң гана Н-дордун санын эмес, алардын энергиясын аныктоого болот. Н. физикасы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> изилдөөлөр ядро реакторлорун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атом электр станцияларын курууга алып келди.</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_501-600_бб]]</div>vol5_>KadyrM