https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9D_%28%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F%29 2026-11-09T13:16:10Z Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.4 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9D_(%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F)&diff=104490&oldid=prev 2026-11-09T12:21:17Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">9 ноябрь 2026, саат 12:21 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9D_(%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F)&diff=104489&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;НАРЫН &lt;/strong&gt;(моңголчо нарайин - кууш, тар, ичке, кысык деген мааниде) - &lt;abbr data-short=&quot;Кырг-н&quot; data-full=&quot;Кыргызстан&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Кыргызстан&lt;/abbr&gt;дагы эң чоң &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; суусу мол дарыя, Сыр-Дарыянын оң куймасы. Уз. 534 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; (Чоң Нарынды кошкондо 807 &lt;em&gt;км), &lt;/em&gt;алабынын аянты 58 370 клг&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Алабы түндүктөн Тескей, Кыргыз, Талас Ала-Тоолору, түштүктөн Какшаал, чыгыштан Ак-Шыйрак, батыштан Фергана кырка тоолору &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; чектешет. Ак-Шый­рак кырка тоосунун &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-батыш капталындагы Петров мөңгүсүнүн этегинде 3730 &lt;em&gt;м&lt;/em&gt; бийиктикте жайгашкан көлдөн Кум-Төр деген ат &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; баш­талат да, Ара-Бел-Суу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кошулуп, Тарагайды (Жаак-Таш) түзөт. Тарагай &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Кара-Сай кошул­гандан кийин &lt;em&gt;Чоң Нарын&lt;/em&gt; деп аталып, тектир­челүү жайык өрөөн &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; батышты карай агат. Жогорку Нарын ойдуңунун &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; бөлүгүндө са­лааланып, нугу кеңейип, батышында кайра кууштайт. Бул бөлүгүндө дарыяга Каракол (чы­гыш) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Улан суулары кошулат. Улан суусу­нун чатынан Айры-Суунун (оң куймасы) кошу­лушуна чейин өтө кууш капчыгай &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; агат. Орто Нарын ойдуңунун чыгыш бөлүгүндө Чоң Нарын Кичи Нарын &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кошулат да, Н-ды түзөт. Мын­да дарыя Нарын ойдуңунун сол жак чети &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кеңдик багытта агат. Бул бөлүгүндө ойдуң ке­нен, тектирчелүү. Сол куймасы Теке-Секирик кошулган жерде гана Н-дын сол жээгиндеги па­леоген-неогендин кызыл түстүү тектери жакын­дашып, кууш өрөөндү пайда кылат. Ала-Мы­шыкты кууш Ак-Кыя капчыгайы аркылуу жан­дап өтүп, &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-батыш багытты карай шар агат. Андан төмөн бир нече &lt;em&gt;кмге&lt;/em&gt; чейин ойдуң кенен, жээктери жапыз, нугунун туурасы 80-100 лгге жетет. Куланак кыш-на жакын Н. бир нече са­лаага бөлүнүп, майда аралдард-Ы пайда кылат. Аралдар &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; дарыя жээктери майда токой &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; капталган. Бул бөлүгүндө Н-га &lt;em&gt;Ат-Башы&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;Алабуга&lt;/em&gt; суулары кошулат. Алабуганын чаты­нан батышты карай 50 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; аралыкта Молдо-Тоо &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Ак-Шыйрак (Чаар-Таш) кырка тоолорун бөлүп туруучу кууш (нугунун туурасы 40-50 &lt;em&gt;м) &lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;p&gt;капчыгай аркылуу агып, &lt;em&gt;Тогуз-Торо ойдуңуна &lt;/em&gt;чыгат. Ойдундун &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; бөлүгүндө жумуру ша­гыл таштуу аралдар &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кумдуу сайроондор &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; бөлүнгөн бир нече салаа бар. Тогуз-Торо депрессиясынын батыш бөлүгүндө Н-га &lt;em&gt;Көк­Ирим&lt;/em&gt; (сол куймасы) суусу кошулуп, Молдо-Тоо &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Көк-Ирим тоосун бөлүп жаткан кууш кап­чыгай (уз. 40 &lt;em&gt;км)&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; түндүктү карай агат. Кап­чыгайдан чыга беришинде эң ири куймасы - &lt;em&gt;Көкөмерен&lt;/em&gt; кошулуп, батышты карай чулу тоо тектерден түзүлгөн тектирчелүү кууш өрөөн &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; жайылып (туурасы 100-150 &lt;em&gt;мге&lt;/em&gt; чейин) агат. Ба­тышты карай өрөөн улам кеңейип, &lt;em&gt;Кетмен-Төбө өрөөнунө&lt;/em&gt; чыгат. Мында Н-га &lt;em&gt;Чычкан&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;Узун­Акматп&lt;/em&gt; суулары кошулат. Н. Кетмен-Төбө өрөө­нүнөн кийин &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt;-батышты карай 100 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; ара­лыкта Ат-Ойнок &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Фергана тоолорун бөлүп, &lt;em&gt;антецеденттпик өрөөн&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; агат. Капчыгайдан чыккандан кийин түштүккө карай бурулуп, өрөөнү кеңейип, Н-га &lt;em&gt;Кара-Суу&lt;/em&gt; (оң) кошулат. Фергана ойдуңуна чыкканда Кара-Дарыя &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кошулуп, &lt;em&gt;Сыр-Дарыяны&lt;/em&gt; түзөт.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Н-дын алабында жалпы аянты 1357,8 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; бол­гон 2074 мөңгү бар. Көбү (70% ке жакыны) Ак­Шыйрак, Тескей Ала-Тоо, Жетим, Борколдой ж. б. кырка тоолордо жайгашкан. Ири мөңгү­лөрү: Петров (аянты 70,6 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;),&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;Түн.&quot; data-full=&quot;Түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түндүк&lt;/abbr&gt; Кара-Сай (49,0 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;/em&gt; ж. б. Н-дын уз. 10 кжден ашык 330 &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; андан чакан 500 куймасы бар. Ири куйма­лары: &lt;em&gt;Кичи Нарын, Он-Арча, Кажырты,&lt;/em&gt; Курт­ка, Көк-Ирим, Толук, Көкөмерен, Чычкан, Узун­Акмат, Кара-Суу (оң), Ат-Вашы, Алабуга, Кара­Суу (сол) ж. б. Н. негизинен кар-мөңгү &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; бу­лак сууларынан куралат. Апрелде кирип, сен­тябрда тартыла баштайт. Башталышында бир аз бөлүгү кышында тоңот; кышкысын Н-дын көп бөлүгүнө шыргалан &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жээк муздары мү­нөздүү. Жылдык орт. чыгымы Нарын ш-на жа­кын 88,4 &lt;em&gt;м?/сек,&lt;/em&gt; эн көбү 232 &lt;em&gt;м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/сек&lt;/em&gt; (июль), эң азы 25,2 &lt;em&gt;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек&lt;/em&gt; (январь), Фергана ойдуңунда (Үч­Коргон ш. тушта) орт. чыгымы 432 &lt;em&gt;м?)сек,&lt;/em&gt; эң көп чыгымы 963 &lt;em&gt;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;!сек&lt;/em&gt; (июнь), эң азы 161 &lt;em&gt;м?/сек &lt;/em&gt;(февраль). Сугатка (негизинен Фергана ойдунун­да) кеңири пайдаланылат. Н-дан &lt;em&gt;Чоң Фергана каналы&lt;/em&gt; башталат. Н. гидроэнергетика ресурста­рына өтө бай; энергиясынын кубаттуулугу &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; КМШда 7-, потенциалдык ресурсу &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; Волга­дан кийинки 2-орунда; жалпы кубаттуулугу 6956,3 миң &lt;em&gt;кВт.&lt;/em&gt; Н-да Ат-Башы, Токтогул, Үч­Коргон, Күрп-Сай, Таш-Көмүр, Шамалды-Сай, Камбар-Ата ГЭСтери иштейт; Боюнан Нарын, Таш­Көмүр, Кара-Көл, Үч-Коргон ш., Достук, Токтогул шаарчалары, Казарман ж. б. кыш. орун алган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ад.: &lt;em&gt;Щулъц В. Л.&lt;/em&gt; Реки Средней Азии. Л., 1965; Бассейн реки Нарын (физико-географическая харак­теристика). Фр., 1960; Основные гидрогеологические характеристики. Т. 14, в. 1. Л., 1967.&lt;/p&gt;<br /> <br /> [[Category:5-том,_501-600_бб]]</div>

vol5_>KadyrM