https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%AD%D0%AD 2026-11-09T13:08:51Z Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.4 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%AD%D0%AD&diff=104278&oldid=prev 2026-11-09T12:21:14Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">9 ноябрь 2026, саат 12:21 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%AD%D0%AD&diff=104277&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;МЭЭ - &lt;/strong&gt;адам_м-н жаныбардын нерв системасы­нын &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; бөлүгү. &lt;abbr data-short=&quot;Борб.&quot; data-full=&quot;Борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Борбордук&lt;/abbr&gt; нерв системасы бар омурткасыз жаныбарларда организмдеги негиз­ги функцияларды, жүрүм-турум реакцияларын ганглийлер башкарат. Хордалууларда нерв клеткаларынын чогундусу ланцетниктердин баш жагында пайда болгон. Оймок ооздуулар­да М-нин алдынкы, ортонку &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; арткы бөлүк­төрү болот. Балыктарда &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кургакта жашоочу омурткалуулардыкы да ушундай түзүлүштө. Ал эми жерде-сууда жашоочулар &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; сойлоочулар­да М-нин ортонку &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; алдынкы бөлүгү өзгөргөн. Сойлоочуларда аралык М. &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; эки жарым шар жакшы, ал эми куштарда кара куш М. кыйла өөрчүгөн. Сүт эмүүчүлөрдүн алдынкы М-си диф­ференцияланган &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; М-нин чоң жарым шарла­рынын кыртышы жакшы өөрчүгөн. Ал баш сөөк көңдөйүндө жайгашкан. Адамдын М-си болжол &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; 1,2-1,4 &lt;em&gt;кг&lt;/em&gt; гачейин жетет. Ал жогорку нерв ишин, адамдын психикалык &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; тиричилик функцияларын жөнгө салат, айлана-чөйрөдөн &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; ички органдардан кабыл алынган козголуу­ларды тынымсыз кайрадан иштеп чыгып, алар­ды анализдейт &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; синтездейт. Ар бир орган &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; системанын ишин башкарып, тартипке са­лат. М. бири-бири &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; тыгыз байланышкан бөлүктөрдөн - чоң жарым шарлардан, каракуш мээ &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; мээ сүмбөсүнөн (аралык, ортонку, сүйрү М.) турат. Аралык, ортонку &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; сүйрү М-де түрдүү милдетти аткаруучу көп сандаган нерв клетка­лары - борборлор жайгашкан. Сүйрү мээнин капталы нерв жипчелеринен туруп, калың бо­лот. Анда дем алуу, кан айлануу, жутуу, кусуу борборлору бар. Ортонку М-нин калың капта­лында кээ бир рефлекстик борборлор - көрүү &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; угуу, &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt; булчуңдарды чыңоо борборлору орун алган. М-нин сүмбөсүндө жайгашкан көп борборлордун ичинен тор сымал түзүлүштүн мааниси чоң. Ал өтө чоң &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кичине борбор­лордон туруп, бири-бири &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; нерв жипчелери аркылуу байланышкан. Ал нерв жипчелери &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; нерв системасынын бардык бөлүктөрүн бай­ланыштырып турат. Аралык М. эки чоң жа­рым шардын астында жайгашып, М-нин сүмбө­сүн чоң жарым шарлар &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; туташтырат. М-нин бул бөлүгүндө 40тан ашык түрдүү борборлор бар. Көрүү дөңчөсүнүн алдындагы нерв клеткалары­нын чогулган жери гипоталамус деп аталат. Анда дене &lt;abbr data-short=&quot;темп-ра&quot; data-full=&quot;температура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;температура&lt;/abbr&gt;сын, зат алмашууну, кан басымын &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; уйкуну жөнгө салуучу бор­борлор жайгашкан. Түзүлүшү &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; физиол. кыз­маты &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; ал &lt;em&gt;гипофиз&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; байланыштуу. Мээ сүмбөсүн үстүнөн &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; арт жагынан каракуш мээ басып турат. Адамдын алдынкы М-си эки (оң &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; сол) чоң жарым шардан туруп, ал ак &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; боз заттан түзүлөт. Нерв талчаларынан тур­ган ак зат мээ кыртышынын астында жайгаш­кан. Ал эми нерв клеткаларынан түзүлгөн боз зат жарым шардын үстүндө жайгашып, мээ кыр­тышын түзөт. М. кыртышынын калыңдыгы 2- 5 &lt;em&gt;мм&lt;/em&gt; болуп, анда болжол &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; 14 млрддан ашык нейрон бар. Бул эки жарым шарды узунунан кеткен терең жарака бөлүп турат. Эки жарым шар бири-бири &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; нерв жипчелеринен турган бириктиргич чор денече аркылуу бириккен. Жарым шарды каптаган мээ кыртышы көп сан­даган буткулдарга (жылгаларга) бөлүнөт. Бул жылгалар М. кыртышынын бетин чоңойтот. Алар түрдүү тереңдикте болот. Эң терең жылга­лар ар бир жарым шарды маңдай, эмгек, арткы &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; аралча бөлүктөрүнө бөлүп турат. М. кыр­тышында өтө көп борборлор орун алган. Алар функциялык өзгөчөлүгү, аткарган милдеттери­не жараша мээ кыртышынын белгилүү бөлүктө­рүндө жайгашат. Ар бир жарым шардын тере­ңинде (кыртыш алдында) топтошкон нерв бор­борлору жайгашкан. Жарым шарлар &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; нерв борборлорунун арасында ак заттан турган нерв жипчелери бар. Алар бор. нерв системасына сырттан &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; ичтен келген кабарларды жетки­рип турат. Мээнин бардык бөлүктөрүнүн ичин­де алардын карынчасы деп аталган көңдөйчөлөр болот. Бул карынчалар кан тамырлар бөлүп чыгарган мээ-жүлүн суюктугу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; толгон. М.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:МЭЭ_1.jpg|thumb|Мээ: 1 - мээ жарым шарынын алдынкы бөлүмү; 2 - мээ жа­рым шарынын сырт­кы катмары; 3 - лим­ба системасы; 4 - та­ламус; 5 - гипотола­мус; 6 - мээнин төрт урчугу; 7 - каракуш мээ; 8 - жүлүн.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; жүлүн сыртынан туташтырма ткандуу ка­бык &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; капталган. Ал кабык үч катмардан (катуу, желе сымал &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кан тамырлуу) турат. Кан тамырлуу кабык мээге тыгыз жайгашып, кан &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; камсыз кылат &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; мээ суюктугун иш­теп чыгарат. М-нин катуу кабыгы мээни бөлүк­төргө бөлүп, куту сымал каптап, аны сырткы күчтөн, урунуудан сактайт. М. кабыктарынын беттешкен жерлеринде мээ суюктугу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; толгон боштуктар болот. М-нин кызматын изилдөөдө И. М. &lt;em&gt;Сеченов,&lt;/em&gt; И. П. &lt;em&gt;Павлов, В. М. Бехтерев &lt;/em&gt;ж. б. окумуштулардын салымы чоң. &lt;abbr data-short=&quot;О. эле&quot; data-full=&quot;Ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Ошондой эле&lt;/abbr&gt; к. &lt;em&gt;Борбордук нерв системасы.&lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ад.: &lt;em&gt;Симонов П. В.&lt;/em&gt; Мозг. М., 1982; &lt;em&gt;Шеперд Т. &lt;/em&gt;Нейробиология. М., 1987.&lt;/p&gt;<br /> <br /> [[Category:5-том,_501-600_бб]]</div>

vol5_>KadyrM