https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0МУХАММЕД ХАЙДАР - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-04T07:49:33ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=103222&oldid=prevvol5_>KadyrM, 04:00, 4 ноябрь 2026 карата2026-11-04T04:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 04:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=103223&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:35:41Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:35 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=102403&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:50Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=101583&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:37Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=100763&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:16:41Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:16 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=102402&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=101582&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%94_%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=100762&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p anomaly-ttl-fixed="True"><strong data-text-type="type_1_article_title">МУХАММЕД ХАЙДАР, </strong>Мырза Мухаммед Хайдар ибн Мухаммед Хусейн-Көрөгөн (Куреган, Гураган) дуглат (1499/1500, Ташкент - 1551, Индия, Кашмир аймагы) - саясий ишмер, тарыхчы. Айрым изилдөөлөрдө Мырза Хайдар дуглат же Хайдар-мырза катары да белгилүү болуп, өзү Айаз деген адабий псевдонимди (тахаллус) колдонгон. Ата-теги <em>Моголстан</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Чыгыш Түркстандын тарыхында маанилүү роль ойногон <em>моголдордун</em> дуулат уруусунан чыккан белгилүү эмир болгон. Могол хандарына кылган артыкча кызматы үчүн Кашкар аймагы (к. <em>Манглай Субе)</em> түпкү аталарынын бири Ордобинин (Уртубу) энчисине тийген. Кийинки атасы Пуладчи (Буладжи) өз колу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Туглук Тимурду, дагы бир атасы Худайдад Моголстандын тагына алты хан отургузса, М. Х-дын үчүнчү атасы Сайид Али <em>Улугбектин</em> кол башчысын Кашкардан кууп чыгып, аны узак убакыт бою бийлеп турган. Чоң атасы Мухаммед Хайдар мырза да бир топ жылдар Кашкарды бийлеген, бирок 1480-ж. аны жакын тууганы Абу-Бакрга тарттырып жиберип, өзү Юнус хандын кол алдына кеткен. Өз атасы Мухаммед Хусейн жашынан Султан <em>Махмуд хан</em> <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чогуу тарбияланып, кийин Орто-Төбөнү башкарган <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Шейбанилер Ташкентти алганда, Кара-Тегинге, андан Кабулга качып, <em>Бабур</em> шахка каршы козголоңго катышууга үлгүргөн. Кийин Ферганага кайтып, ал жерден <em>Мухаммед хан Шейбанинин </em>буйругу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өлтүрүлгөн. Мындай шартта 9 жаштагы М. Х-дын башына да коркунуч туулуп, атасынын <em>нөкөру</em> (Маулан Мухаммед) аны 1509-ж. Бадахшанга, андан Бабурдун алдына жеткир<abbr data-short="ген." data-full="генетикалык" data-extended="true">генетикалык</abbr> Ал жерде бир нече жыл жүрүп, жүрүштөргө катышып, эрдиктерди көрсөткөн. 1512-ж. Анжияндагы <em>Султан Саиддин</em> алдына келип, өмүрүнүн аягына чейин ага кызмат кылган. <em>Абд ар-Рашид хандын</em> тарбиячысы болгон <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кол башчы катары Бадахшан, Тибет ж. б. жерге жасалган жортуулдарга катышкан. Султан Саид хан өлгөндөн кийин (1533) такка отурган Абд ар-Рашид дуулаттарга катуу кысым көрсөтүп, биринчилерден М. Х-дын аталаш агасы Сайид Мухаммед мырзанын башын алдырган. Ушуга байланыштуу М. X. адегенде Бадахшанга, андан Лахорго качып, Бабурдун уулу Камран мырзага кызмат кылган. 1539-40-ж. Агра ш-ндагы Хумаюнга (1530-1556) келип, анын жардамы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 1541-ж. Кашмирди каратып, 1551-ж. ушул жердеги тоолук уруулар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> болгон уруштун биринде өз жаачысынын байкоосуз атылган жебесинен каза болгон. Өз эскерүүлөрүнө ж. б. тарыхый эмгектерге таянып, 1541-47-ж. эки бөлүмдөн («дептер») турган фарсы тилиндеги <em>«Тарих-и Рашиди»</em> деген эмгегин жазган. Иш жүзүндө бул эмгек бийликтен ажыраган М. Х-дын Рашид ханга кайрылып, түпкү аталарынан (моңгол урууларынын ичиндеги дуулаттар) бери Чыңгыз хандын тукумуна адал кызмат кылып, колдоп, бир нечесин такка отургузганын, алардын бийлигин башка хандардан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> уруулардан коргоп келгенин эскерип отурат. Анда автор кыргыздар катышкан көптөгөн окуяларды да баян кылган. Мындан тышкары анын «Жахан наме» деген поэмасы сакталып калган.</p><p>Чыг.: Тарих-и Рашиди. А., 1999.</p><p>Ад.: <em>Бартольд В. В.</em> Хайдар-мирза//Соч. Т. VIII. М., 1973; <em>Абусейитова М. X., Баранова Ю. Г.</em> Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии в ХШ-ХУШ вв. А., 2001.</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div>vol5_>KadyrM