https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90МУЗЫКА - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-04T21:09:53ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=102942&oldid=prevvol5_>KadyrM, 04:00, 4 ноябрь 2026 карата2026-11-04T04:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 04:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=102943&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:35:37Z<p>1 версия</p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=102943&oldid=102123">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=102123&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:47Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=101303&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:34Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=100483&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:16:37Z<p>1 версия</p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=100483&oldid=102122">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=102122&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=101302&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=101302&oldid=100482">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%A3%D0%97%D0%AB%D0%9A%D0%90&diff=100482&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МУЗЫКА </strong>(<abbr data-short="гр." data-full="грекче" data-extended="true">грекче</abbr> ши81ке - музалар өнөрү) - исквонун бир түрү. Добуш салуу, обон жаратуу көркөм өнөрү; айлана-чөйрөнү добуш аркылуу көркөм чагылдыруу, адамдын ички дүйнөсүн добуштун, үндүн жардамы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> алардын бийиктик, ыргактык, тембрдик ж. б. касиеттерин айкалыштыруу аркылуу көркөм жыйынтыктоого жетишүү, чыгарма жаратуу өнөрү. М. адамдын дилиндеги ар кандай ой-сезимдерди ачып беро алат <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> эмоциялык таасири аркылуу бүткүл адамзат тарыхында коомдук идеялык, маданий-тарбиялык маанилүү роль аткарат. М. белгилүү бир адабий чыгарманын мазмунуна (сюжетине) негизделип жаралат. Турмушта кездешүүчү башка үндөрдөн <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> үндөрдүн айырмасы алардын бийиктик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> убакыттык (ыргактык) катнаштары жагынан өтө тактыгында. М-ын пластикалык өнөрдөн, <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>тан, театрдан айырмасы - образдарды үн каражаттары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> гана сүрөттөгөнүндө. М-да эпикалык, драмалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> лирикалык мазмун, айрыкча лирикалык ой-сезимдер, таасирлер көбүрөөк баяндалып, жагымдуу образдар басымдуулук кылат. АнДа байыртан, айрыкча романтизм доорунан баштап терс образдар да (ирония, карикатура, гротеск) туюнтулат. Ар кайсы кылымда улуттук М. белгилүү типте калыптанган үн кайрыктары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлөт. Бул үн кайрыктары ошол доордун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> улуттун <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> «тили» деп айтылат. <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> «тилдердин», көбүнчө тондордун бийиктик катыштары <em>ладдын,</em> ал эми убакыттык катыштары метрдин негизинде жүрөт. <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> үндөр белгилүү мыйзам ченемде куюлушуп, обонду пайда кылат. Обон - М-ын эң жөнөкөй <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алгачкы формасы, негизги өзөгү (к. <em>Обон).</em> Музыканын негизги элементтери <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көркөм каражаттары: лад, ыргак, метр, темп, динамика, тембр, обон, гармония, полифония, аспапташтыруу. М. нотага түшүрүлүп аткарылат. Адамдын <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> жөндөмү негизинен <abbr data-short="чыг-лык" data-full="чыгармачылык" data-extended="true">чыгармачылык</abbr> (музыка жазуу), аткаРУУчулук (к. <em>Музыкалык аткаруу)</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кабылдоо деп үч түргө бөлүнөт. Бул үчөө музыканы жайылтуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> пропагандалоо, <abbr data-short="ил.-из." data-full="илим-изилдөө" data-extended="true">илим-изилдөө</abbr>, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> сын (к. <em>Музыка таануу),</em> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> кадрларды даярдоо иш-чаралары коомдук <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ты түзөт. <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr> ар бири өзүнө таандык белгилери бар чыглык түрлөргө бөлүнөт: 1) мазмуну жагынан лирикалык, эпикалык, драмалык, баатырдык, трагедиялык М., <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> - олуттуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>жеңил музыка; 2)</em> аткаруучулук жагынан-вокалдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> аспаптык музыка, <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> жеке аткарылуучу, ансамблдик, оркестрдик, хордук, аралаш М.; 3) <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>нун башка түрлөрү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге театр музыкасы, бий музыкасы, программалуу-аспаптык, мелодрама (музыка фонунда көркөм окуу) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сөз <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айтылуучу вокалдык М.; 4) аткарылыш ордуна карай - оюн-зоок (<abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> театр, драмалык театр, кино М-сы), концерттик (<abbr data-short="симф." data-full="симфониялык" data-extended="true">симфониялык</abbr>, камералык, эстрадалык), көпчүлүк-турмуштук (ыр, бий) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> үрп-адат М-сы (чиркөө ырлары ж. б.); 5) композициялык түзүлүшү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> «тили» <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> бир бөлүмдүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> циклдик жанрлар болот. <abbr data-short="Мис." data-full="Мисалы" data-extended="true">Мисалы</abbr>, оюн-зоок М-сы - <em>опера, балет, оперетта</em> ж. б.; концерттик М. - <em>симфония, сюита, увертюра,</em> поэма, аспаптык концерт, <em>оратория,</em> кантата, трио, квартет, романс ж. б.; үрп-адат М. - хорал, месса, реквием ж. б. Бул жанрлардын ар бири өз ара жанрдык түрлөргө бөлүнөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, операда, опереттада, оратория <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кантатада <em>ария, хор;</em> балетте <em>адажио</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жеке бийленүүчү <em>вариация;</em> симфонияда, сонатада, камералык-аспаптык ансамблде <em>анданте </em><abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>скерцо</em> ж. б. кездешет.</p><p>Батыш Европада 6-7-к-да бир үндүү чиркөө ырлары, кийин көп үндүү ырлар, вокалдык (хор) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> вокалдык-аспаптык чыгармалар (хор <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> орган) калыптанган. 12-к-да Францияда алгач композитор мектеби (Париж Теңир эне соборунда), 18-к-дын 1-жарымында опера театры, </p><p>филармония (концерттик) коому ж. б. <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> мекемелер түзүлгөн. Жаалуу кыл аспап түрлөрү (скрипка, виолончель), алгачкы фортепиано (1709, Б. Кристофори, Италия) пайда болгон. <abbr data-short="Муз." data-full="Музыкалык" data-extended="true">Музыкалык</abbr> билим берүү (Италия консерваториясы) өркүндөп, <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> илимден <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> сын бөлүнүп чыккан (И. Маттезон, Германия 18-к-дын башы). Вокалдык аспаптык жанрдан опера (Италия, Франция, Англия), оратория (Германия, Италия, Англия), кантата (И. С. Бах), <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> жаңы аспаптык жанрлар - оркестрлик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жеке концерт (А. Корелли, А. Вивальди, Ж. Тартини, И. Вах, Г. Гендель), камералык ансамблде <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жеке аткарылуучу соната (Ж. Витали, А. Корелли, Д. Скарлатти), орган (Ж. Фрескобальди, Д. Букстехуде, И. Бах, Г. Гендель) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> клавесин М-сы (Англия - У. Берд, Ж. Булл ж. б., Франция - Ф. Куперен, Ж. Рамо) өнүккөн, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> бий сюитасы, симфония <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> соната (Й. Гайдн, В. Моцарт, Л. Бетховен), балет (К. Глюк, Л. Бетховен) өзүнчө жанр катары калыптанган. 19-к. улуттук композиторлор мектебинин гүлдөө мезгили болду, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, орус (негиз салуучусу М. И. Глинка), поляк (Ф. Шопен, С. Монюшко), чех (Б. Сметана, А. Дворжак), венгр (Ф. Эркель, Ф. Лист). 19-к-дын <em>2- </em>жарымында орус М-сында П. И. Чайковский <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <em>«Кубаттуу топтун»</em> композиторлорунун (М. А. Балакирев, А. П. Бородин, М. П. Мусоргский, Н. А. Римский-Корсаков, Ц. А. Кюи) ишмердиги айрыкча көрүнгөн. 20-к-дын дүйнөлүк <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> өнөрүндө <abbr data-short="сов." data-full="советтик" data-extended="true">советтик</abbr> М-га зор роль таандык. Көптөгөн көрүнүктүү композиторлор: Н. Я. Мясковский, Ю. А. Шапорин, С. С. Прокофьев, Д. Д. Шостакович, Т. Н. Хренников, Д. Б. Кабалевский, <abbr data-short="А. И." data-full="Анын Ичинде" data-extended="true">Анын Ичинде</abbr> Хачатурян, Н. Г. Свиридов, Р. К. Щедрин, Е. Г. Брусиловский, К. Караев ж. б. өсүп чыккан.</p><p>Кыргыз М-сы элдин эзелтен берки тарыхын түркүн жанрлар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чагылдырып келген. Токтогул, Муратаалы, Карамолдо, Ыбрай, Атай сыяктуу залкар комузчулар ар кандай окуяны, эл мүдөөсүн күүгө салып, журтчулукка тартуулаган. Мындан тышкары ырчылык өнөр да (айтыш, кошок ж. б.) <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын өнүгүшүнө өбөлгө болгон. Бул айрыкча <em>Эшмамбет, Калык, Алымкул, Муса, Мыскал</em> өңдүү аткаруучулардын өнөрүнөн көрүнөт. Кыргыз профессионал М-ын өнүгүшүнө А. Малдыбаев, А. Түлеев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, А. Аманбаев, Т. Эрматов, Н. Давлесов өндүү композиторлордун кошкон үлүшү зор. Алар улуттук <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ты өнүктүрүүдө зор эмгек кылышты.</p><p>Ад.: <em>Алагушев</em> Б. Кыргыз композиторлору. Ф., 1969; <em>Розеншильд</em> К. История зарубежной музыки. В. 1-е, 3-е изд. М., 1973. Кыргыздын <abbr data-short="муз." data-full="музыкалык" data-extended="true">музыкалык</abbr> аспаптары. Ф., 1975; Комузчулар өнөрү. Ф., 1976; Музыкальная энциклопедия, Т. 1. М., 1976. <em>Михайлов А. В.</em> Музыка в истории культуры. М., 1995; <em>Алагушов</em> Б. Кыргыз музыкасы. Энциклопедия. Б., 2007. Музыкакак форма интеллектуальный деятельности. 2-е изд. М., 2009. <em>Б. Алагушов.</em></p><br />
<br />
[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div>vol5_>KadyrM