https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90МОЛЕКУЛА - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-04T07:10:01ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=102542&oldid=prevvol5_>KadyrM, 04:00, 4 ноябрь 2026 карата2026-11-04T04:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 04:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=102543&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:35:32Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:35 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ыкы </del>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ныкы </ins>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td></tr>
</table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=101723&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:43Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=100903&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:30Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=100083&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:16:33Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:16 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ныкы </del>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </del>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ыкы </ins>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </ins>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </ins>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td></tr>
</table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=101722&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=100902&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ыкы </del>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ын </del>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы </del>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ныкы </ins>болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </ins>өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ны </ins>изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div></td></tr>
</table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%90&diff=100082&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОЛЕКУЛА - </strong>берилген заттын негизги <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> касиеттерин алып жүрүүчү эң кичине бөлүкчө. М. бир же ар түрдүү элементтердин атомдорунан туруп, атом ядролору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> электрондордун бирдиктүү, кыймылдуу системасы катары жашайт. Атомдор М-га негизинен сырткы (валенттик) электрондору <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш аркылуу биригишип, мейкиндикте белгилүү ирет <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жайгашат. М-дагы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш бир, эки же үч жуп электрондор аркылуу ишке ашат да, алар <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомго бирдей тиешелүү болот. Байланышкан эки атомдун касиеттерине жараша уюлдуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> уюлсуз М. пайда болушу мүмкүн. Оң <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> терс заряддарынын борборлору дал келишпесе уюлдуу, дал келишсе уюлсуз М. пайда болот. Уюлдуу М-ын туруктуу диполдук моменти болот, ал эми уюлсуз М-ыкы болбойт. Валенттик электрондор металлдын атомунан металл эместин атомуна өтүп кетсе, анда иондор пайда болот. М-ы түзгөн атомдордун саны кеңири чекте өзгөрөт, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, Н<sub>2</sub>, F<sub>2</sub>, СО ж. б. М-лар эки атомдон баштап, көп миндеген атомдорго чейин куралат. Бир атомдуу М-да атом <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> М. түшүнүктөрү бири бирине дал келишет. М-ын курамы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Заттын эмпирикалык формуласы (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, суунуку - Н<sub>2</sub>О, метандыкы - СН<sub>4</sub>, этил спиртиники - С<sub>2</sub>Н.ОН ж. б.) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> массасы <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> анализдин натыйжасында М-ы түзгөн атомдордун сандык катыштарын аныктоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> табылат. <abbr data-short="Орг." data-full="Органикалык" data-extended="true">Органикалык</abbr> заттардын түзүлүш теориясы М-ын түзүлүшүн атомдордун ортосундагы байланыштардын иретин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тартибин чагылдыруучу структуралык формулалар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтууга мүмкүндүк берди. Бирдей эмпирикалык формулага ээ болгон М-лар ар түрдүү түзүлүшкө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> касиеттерге ээ болот (изомерлер). Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен эки атомдун ортосундагы аралык (А) түрдүү бирикмелердин М-сында бирдей болуп, байланыштын эселиги өскөн сайын азаят: С-С 1,54; С=С 1,34; С=С 1,20. М-ы түзгөн ар бир атом окистенүү даражасына жараша иондук, коваленттик же атомдук радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> туюнтулат. Бул радиустар М-ы түзгөн атомдордун электрондук катмарынын өлчөмүн көрсөтөт. Валенттик байланыштар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бириккен атомдордун бири бирине тыгыз жакындаша ала турган аралыктары ван-дер-ваальс радиустары <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (А) туюнту<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> М-дагы атомдордун коваленттүү байланыштары атомдук орбиталдардын гибриддик абалдарына жараша мейкиндикте белгилүу бир бурчтар <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> жайгашат. Ошондуктан көп атомдуу М-лар мейкиндикте өзүнө таандык конфигурацияга ээ болушат. Мындай байланыштардын багыттары же конфигурациялары байланыш үзүлмөйүнчө өзгөрбөйт. М. симметриясынын борбору <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атомдордун жайгашуу багыттары дал келбесе, түрдүү изомерлер пайда болот. Азыркы мезгилде <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыш теориясы М-ы түзгөн атомдордун аралыгын, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr> байланыштардын энергиясын, М-ын энергиясын ж. б. эсептөөгө мүмкүндүк берди. М. магниттик касиеттерине жараша парамагниттүү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> диамагниттүү болуп бөлүнөт. М-ын түзүлүшү рентгенструктуралык анализ, нейтронография, электронография, спектроскопия ж. б. методдор <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> изилденет. Жаратылышта жүрүп жаткан бардык процесс М-ын өз ара аракеттенүүсүнө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> айлануусуна байланыштуу болгондуктан, М-ы изилдөөнүн практикалык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="теор." data-full="теориялык" data-extended="true">теориялык</abbr> мааниси чоң.</p><p>Ад.: <em>Слэтер Дж.</em> Электронная структура молекул. М., 1965. <em>Флайгер У.</em> Строение и динамика молекул. М., 1982. Т. 1-2; <em>Патевский В. М.</em> Строение и физико-химические свойства молекул и веществ. М., 1993. .. <em>Т. Баидинов.</em></p><br />
<br />
[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div>vol5_>KadyrM