https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A 2026-11-04T07:09:54Z Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.4 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=102474&oldid=prev 2026-11-04T04:00:00Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 04:00 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=102475&oldid=prev 2026-11-04T03:35:31Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&amp;diff=102475&amp;oldid=101655">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=101655&oldid=prev 2026-11-04T03:30:43Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=100835&oldid=prev 2026-11-04T03:30:29Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=100015&oldid=prev 2026-11-04T03:16:32Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&amp;diff=100015&amp;oldid=101654">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=101654&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=100834&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&amp;diff=100834&amp;oldid=100014">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%97%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9A&diff=100014&oldid=prev 2026-11-01T18:00:00Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;МОЗАМБЙК, &lt;/strong&gt;Мозамбик Республика­с ы - Африканын &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt;-чыгышындагы мамле­кет. Түндүгүнөн Танзания, &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt;-батышынан ТАР &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Свазиленд, батышынан Малави, Замбия&lt;/p&gt;&lt;p&gt;[[File:МОЗАМБЙК_1.jpg|thumb]]&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Зимбабве &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; чектешет, чыгышын Инди океаны чулгап жатат. Аянты 799,4 миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;г&lt;/sup&gt;. &lt;/em&gt;Калкы 22,1 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt; (2010). Борбору - Мапуту (1,2 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt;). &lt;abbr data-short=&quot;Адм.-айм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык-аймактык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык-аймактык&lt;/abbr&gt; жактан 10 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги - метикал.&lt;/p&gt;&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td colspan=&quot;4&quot;&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)&lt;/strong&gt;==<br /> &lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Провинциялары&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аянты, миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Калкы, &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;Адм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык&lt;/abbr&gt; борборлору&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кабу-Делгаду&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;82,625&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,64&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Пемба&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Газа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;75,709&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,26&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Шаи-Шаи&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Иньямбане&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;68,615&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,32&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Иньямбане&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Маника&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;61,661&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,44&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Шимойо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Мапуту (шаар)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;0,602&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,13&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Мапуту&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;(провинциясы)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;25,756&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,24&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Матала&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Нампула&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;81,606&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;4,05&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Нампула&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ньяса&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;129,056&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,19&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Лишинга&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Софала&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;68,018&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,68&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бейра&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Тете&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;100,724&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,81&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Тете&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Замбезия&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;105,008&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,90&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Келимане&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;p&gt;М. - Африка өнүктүрүү банкынын, БУУнун (1975), Африка өлкөлөрү уюмунун (1975), ЭВФ­тин (1984), Эл аралык реконструциялоо &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; өнүктүрүү банкынын (1984), Африка Союзунун (2002), ЮНЕСКОнун, Эл аралык саламаттык сактоо уюмунун, ИНТЕРПОЛдун мүчөсү.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Мамлекеттик түзүлүшү. &lt;/strong&gt;==<br /> М. - унитардык мам­лекет. Конституциясы 1990-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик респ. Мам­лекет &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; өкмөт башчысы - президент. Мый­зам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Республика Ассамблея­сы). М-те көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Фрелимо партиясы, М. улуттук каршылык көрсөтүү пар­тиясы ж. б.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Табияты. &lt;/strong&gt;==<br /> &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt;-чыгыш Африкада, Мозамбик кысыгынын жээгинде, Танзания &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt; Аф­риканын ортосунда жайгашкан. Түндүгүн Мо­замбик (бийикт. 2419 &lt;em&gt;м),&lt;/em&gt; батышын Матабеле платосу (1500-1600 &lt;em&gt;м),&lt;/em&gt; чыгышын Мозамбик өрөөнү (туурасы 80-400 &lt;em&gt;км)&lt;/em&gt; ээлеп жатат. М-тин аймагынын көпчүлүк бөлүгү Инди океанынын жээк тилкеси аркылуу (3000 кждей) созулуп жатат. Ал түндүгүндө бир нече бухта (Аскалуу жээк) &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; бөлүнгөн. Түштүктү көздөй жээктер­дин бийиктиги төмөндөп, саздуу келет да, та­бигый гавандарды (Бейра, Мапуту, Накала, Пемба) түзөт. Эң бийик жери - Бинга тоосу (2436 &lt;em&gt;м).&lt;/em&gt; Климаты түндүгүндө субэкватордук муссондук, түштүгүндө тропиктик пассаттык. Январдын орт. &lt;abbr data-short=&quot;темп-ра&quot; data-full=&quot;температура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;температура&lt;/abbr&gt;сы 26-30°С, июлдуку 15-&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:МОЗАМБЙК_2.jpg|thumb|Замбези провинциясындагы чай плантациясы. Арт­кы планда Муррес тоосу.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;20°С. Жылдык жаан-чачыны 750-1500 &lt;em&gt;мм.&lt;/em&gt; Ири дарыялары: Замбези, Лимпопо, Сави ж. б.; Ньяса (Малави) көлүнүн чыгыш жээги М-ке таандык. Нымдуу саванна, дайыма жашыл &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; сейрек учуроочу токой өсөт. Жаныбарла­ры: африка пили, антилопа, зебра, керик, арс­тан, чөө ж. б. Кен байлыктары: көмүр, уран, темир, асбест, слюда, алтын ж. б. Коргоого алынган аймак өлкө аянтынын 6%тейин түзөт. Улуттук парктар, Эл аралык маанидеги Мар­роммеу комплекси бар.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Калкынын &lt;/strong&gt;==<br /> көпчүлүгүн банту тилинде сүйлөгөн элдер (макуа, тсонга, малави, маконде ж. б.; 99,6%) түзөт. 0. эле европалыктар, индейлер &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; метистер да бар. Расмий тили - португал&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:МОЗАМБЙК_3.jpg|thumb|Бейра шаары.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;тили. Калкынын 80% и &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; динди, калганда­ры христиан &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; мусулман диндерин тутат. Орт. жыштыгы 1 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ге&lt;/em&gt; 24 киши (2004). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 65 жаш, аялдарыныкы - 72. Төрөлүүнүн деңгээли жогору (1000 адамга 44,6), өлүм-житим ЮООге 15,94 (жаш балдардын өлүмү өтө жогору, ЮООге 126). Шаар калкы 37% (2008). Ири шаарлары: Мапуту, Бейра, Нампула.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Тарыхы. &lt;/strong&gt;==<br /> М. аймагында байыртан эле койсан тилинде сүйлөгөн адамдар (бушмендер &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; гот­тентоттор) жашаган. &lt;abbr data-short=&quot;Б. з.&quot; data-full=&quot;Биздин замандын&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Биздин замандын&lt;/abbr&gt; 300-ж. аларды түндүктөн келген банту тилинде сүйлөгөн уруу­лар сүрүп чыккан. &lt;abbr data-short=&quot;Б. з. ч.&quot; data-full=&quot;Биздин заманга чейинки&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Биздин заманга чейинки&lt;/abbr&gt; 1-миң жылдыктын аягында - 2-миң жылдыктын башында алгач­кы таптык түзүлүш (эң ириси Мономотапа мам­лекети) пайда болгон. 8-к-да М-ке арабдар ке­лип, бир нече шаар-мамлекетти негиздешкен. 11-к-да М-ке &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Зимбабвеге шона элинин экс­панциясы башталган. 16-к-да М-ке португалдар келип, мусулман шаар-мамлекеттерин бузуп, өз фортторун (Софала ж. б.) курган. Алар алтын издеп, ички аймактарга өтүп, плазо аталган ээликтерди түзүшкөн. Европалыктардын кели­ши &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; калк (бантулар) жер которуп ке­тишкен. 1820-40-жылдарда М-тин түштүгүн нгон уруулары басып алган. 1895-ж. португал­дар нгондордун Газа мамлекетин талкалап, 20- к-дын башына чейин М-ти толук караткан. Биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-18) кийин М-ке Рувума д-нын түштүгүндөгү жерлер кошул­ган. Португалия соода &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; Индия, &lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt;-Чыгыш Азия &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Вразилия колониясы &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; өнөктөшүүгө көңүл бурган. Эл аралык майданда улуттук­боштондук кыймылдардын таасиринин өсүшү­нөн улам, 1964-ж. М-ти боштондукка чыгаруу фронтунун (МБЧФ, 1962-ж. түзүлгөн) жетекчи­лиги &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; португал колониячыларына каршы ку­ралдуу көтөрүлүш башталып, 1973-жылдын ба­шында МБЧФ өлкөнүн &lt;sup&gt;х&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; бөлүгүн өз көзөмө­лүнө алган. Португалиядагы куралдуу төңкөрүш­төн кийин (1974-ж. апрель), М. боштондук алып, 1975-ж. 25-июнда көз карандысыз М. Эл Респуб­ликасы деп жарыяланган. 1980-ж. М-ке каршы&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:МОЗАМБЙК_4.jpg|thumb|МОЗАМБИК]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;Түш.&quot; data-full=&quot;Түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түштүк&lt;/abbr&gt; Родезиянын, кийин ТАРдын жарыясыз баштаган согушунан өлкө бүлгүнгө учурап, баш аламандык күчөгөн. 1987-ж. калктын 1 млндон ашыгы оокаттын айынан үй-жайын таштап кетсе, 250 миң адам тамак-аш жетишсиздиги­нен чет элдик өлкөлөрдүн жардамы &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; күн көрүп калган. 1994-ж. М-тин тарыхында алгач­кы жолу демокр. парламенттик шайлоолор өткөрүлүп, Фрелимо партиясы жеңген (лидери Жакиму Чиссано, 1994-жылдан президент). 1994-98-ж. Фрелимо өкмөтү рынок реформасын ишке ашырууга багыт алган, &lt;abbr data-short=&quot;мамл.&quot; data-full=&quot;мамлекеттик&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;мамлекеттик&lt;/abbr&gt; ишканалар­ды менчиктештирүү башталган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Экономикасы. М. &lt;/strong&gt;==<br /> - дүйнөдөгү жакыр мамле­кеттердин бири. М-ын экономикасы чет элдик финансынын жардамы &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; өнүгүүдө. ИДПнин көлөмү 20,17 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; долларды (2009, АКШ) түзгөн. Аны киши башына бөлүштүргөндө 900 доллар­дан туура келет. Андагы тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү (% &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt;) 45,4, ө. ж-дыкы 30,6, а. ч-ныкы 24. Боксит, таш көмүр, хром, титан ж. б. казы­лып алынат. 2007-ж 15,9 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;кВт-с&lt;/em&gt; электр&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:МОЗАМБЙК_5.jpg|thumb|Көчө базары.]][[File:МОЗАМБЙК_6.jpg|thumb|Shape 3142]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;энергиясы өндүрүлгөн. Анын 90% ин «Кабора­Басса» ГЭСи өндүргөн. Алюминий (жылына 500 миң г), титан концентраттары, нефть продукту­лары өндүрүлөт. А. ч. сырьёсун кайра шптетүүчү, металлургия, цемент, текстиль, бут кийим, та­мак-аш ө. ж. ишканалары иштейт. Экспорттук а. ч. продуктулары: пахта, кешью жаңгагы, бал камыш, цитрус өсүмдүктөрү &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кокос пальма­сы, чай, сизаль ж. б. Негизги азыктары - кас­сава; жүгөрү,&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Мозамбик акчасы - метикал &lt;/p&gt;&lt;p&gt;күрүч, картөшкө, жашылча-же­миш &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; тропик жемиштери. Эчки, кой, бодо мал, чочко асыралып, үй куштары багылат. &lt;abbr data-short=&quot;О. эле&quot; data-full=&quot;Ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Ошондой эле&lt;/abbr&gt; балык уулоо &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; деңиз продуктуларын даярдоо &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; алектенет. Автомобиль жолунун уз. 34,3 миң &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; (2008; &lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; асфальтталганы 6 миң &lt;em&gt;км),&lt;/em&gt; т. ж-нуку 4,8. Замбези д-нда кеме жү­рөт. Ири порттору: Мапуту, Бейра, Накала. Сырт­ка алюминий, электр энергиясы, а. ч. продукту­лары, кант, креветка, жыгач, металл чыгары­&lt;abbr data-short=&quot;лат.&quot; data-full=&quot;латынча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;латынча&lt;/abbr&gt; Негизги соода шериктештери: Европа сою­зуна кирген өлкөлөр, ТАР, Кытай, Зимбабве.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;<br /> ==&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Маданияты. &lt;/strong&gt;==<br /> Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, 7 жылдык милдеттүү окутууну, кесиптик даярдоону &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 71% ти түзөт (2008). Окутуу англис &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; португал тилдеринде жүргүзүлөт. 32 &lt;abbr data-short=&quot;тех.&quot; data-full=&quot;техникалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;техникалык&lt;/abbr&gt; кол­леж, 3 ЖОЖу бар. Күн сайын чыгуучу «Нати­сиаш», «Диариу де Мозамбик» &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жумасына бир жолу чыгуучу «Демос», «Доминго», «Саван­на», «Фин де Семана» ж. б. гезит-журналдары, &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt; 4 телекөрсөтүү каналы, 7 радиостанциясы бар. М. &lt;abbr data-short=&quot;ад-т&quot; data-full=&quot;адабият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;адабият&lt;/abbr&gt;ы 20-к-дын башынан португал ти­линде өнүгүүдө. 1920-30-жылдары ага-инилер Жуан &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Жозе Албазин &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Э. Диаш ж. б. анти­колониялык &lt;abbr data-short=&quot;публ.&quot; data-full=&quot;публицистикалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;публицистикалык&lt;/abbr&gt; очерктёр жаратышкан. Поэ­зиянын башында Р. ди Норонья турган («Со­неттер», 1950; «Кенгелкезе», 1960). КийинО. Мен­диш, Ж. Кравейриньи, Р. Ногара, С. Виейр ж. б. акындар, &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt;, Ж. Диаш, Л. Б. Он­вана, Р. Жуниор, А. ди Фрейташ, Л. Магая, Л. Мопле сыяктуу ж. б. жазуучулар чыгыш­кан. М-тин аймагында антропоморфтук &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; зооморфтук байыркы эстеликтер бар. О. к-да Зимбабве &lt;abbr data-short=&quot;мад-т&quot; data-full=&quot;маданият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;маданият&lt;/abbr&gt;ына таандык таш курулуштар­дын калдыктары сакталып калган. 1950-60- жылдары функционализмдин нугунда имарат­тар курулган. 1940-жылдан живопистин улут­тук мектеби (школасы) калыптана баштаган. Көркөм өнөрдүн таралышы - чырпыктардан согуп жасалган себеттер, түрдүү боёктор &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; кооз­долгон идиш-аяктар өнүккөн. Музыкасында ма­куа, теонга, теонга, малави, маконде, суахили, тонга, яо ж. б. элдердин салттары сакталган. Мапутуда Улуттук театр &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;мад-т&quot; data-full=&quot;маданият&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;маданият&lt;/abbr&gt; үйү бар. М-тин салттык музыкасынын үлгүлөрүн ТАР­дагы Африка музыкасынын эл аралык &lt;/p&gt;&lt;p&gt;ки­тепканасы жарыялап турат. Улуттук кинема­тографиясы көз каранды эместик жарыяланган­дан кийин өнүгө баштаган. 1975-ж. Лоренц-Мар­кишеде (1916-жылдан Мапуту) улуттук кинема­тография &lt;abbr data-short=&quot;ин-т&quot; data-full=&quot;институт&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;институт&lt;/abbr&gt;у түзүлгөн. 1970-80-жылдары не­гизинен документ фильмдер тартылган. Ал­гачкы толук метраждуу көркөм фильм 1980-ж., анимациялык фильм 1982-ж. тартыл­ган. 2006-ж. К. Ди Созынын «Жюно» доку­мент фильми тартылган. 2006-жылдан Мапу­туда документ фильмдердин фестивалы өтүп турат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ад.: &lt;em&gt;Хазанов А. М.&lt;/em&gt; История Мозамбика в новое и новейшее время. М., 2006; &lt;em&gt;Шарый В. И.&lt;/em&gt; Мозамбик, с которым можно и нужно сотрудничать. М., 2007. Мозамбик//Болыпая Российская энциклопедия. М., 2012. Т. 20.&lt;/p&gt;<br /> <br /> [[Category:5-том,_401-500_бб]]</div>

vol5_>KadyrM