https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0МОГОЛДОР - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-04T07:10:05ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=102436&oldid=prevvol5_>KadyrM, 04:00, 4 ноябрь 2026 карата2026-11-04T04:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 04:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=102437&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:35:30Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:35 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=101617&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:42Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=100797&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:30:29Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=99977&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-04T03:16:31Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">4 ноябрь 2026, саат 03:16 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=101616&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=100796&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%94%D0%9E%D0%A0&diff=99976&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><strong data-text-type="type_1_article_title">МОГОЛДОР - </strong>турктөшүп кеткен моңгол уруулары. «Могол» («могул», «моңол») этноними <em>Чынгызхандын</em> уулдарына (Чагатай <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Үгөдөй) тиешелүү улуста (к. <em>Моголстан)</em> жашап калган моңголдорго байланыштуу кирген. Бирок М. этнониминин жаралышы, калыптанышы, тилинин өзгөчөлүгү <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> бирдей көз караш жок. Негизи мындай аталуу <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> (автохтондуу) элден айырмалоо үчүн жалпылама түрундө кабыл алынышы мумкүн. Анткени М. көптөгөн түркмоңгол урууларынан (кереит, каңглы, арканут, сулдуз, дуглат, чорос, итарчи, карлук, кончи, кушчу, калучи, баарын, булгачы, барлас, арлат, духтуй, йарки, долон, балыкчы, татар ж. б.) турган. Ошондуктан кээ бир окумуштуулардын аларды накта «моңгол» (В. В. <em>Бартолъд),</em> экинчилери «түрк» (С. Аманжолов), үчүнчүлөрү (К. И. Петров) аралаш уруу, башкалар (Н. А. <em>Аристов)</em> Чагатай тукумундагы хандарга кызмат кылган социалдык катмар катары карашы бирдиктүү жыйынтык бербейт. Кийинки окумуштуулардын (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, В. Юдин) пикири <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> М. түрк тилинде сүйлөгөн (<abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, «Ит эмген бахадур», «Теке секирген»), <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> каадасалты, хан сарайындагы даражалар («улусбеги», «ордабеги», «тугбеги», «йатышбеги», «хазиначи» ж. б.), жазуусу <em>(«Тарих-и Рашиди»), </em></p><p>энчилүү аты (Кудайкул, Беккул, Теңирберди ж. б.), ага караштуу уруулардын көбү түрктөргө («каңглы», «кушчу», «сагрыгчы», «бекчак» ж. б.) таандык болгон. Ошондуктан М. таза моңгол эмес, алтайлыктарга жакын экендиги <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr> ойлор айтылат. <em>Мухаммед Хайдар</em> да М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кыргыздарды бир эл деп белгилеп, бирок «могол хандарына каршы тынымсыз көтөрүлүш чыгарып тургандыктан, алардан бөлүндү болуп калганын» көрсөтөт. Тил жагынан дагы кыргыз <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> казактарга жакындыгы (алтай тил тобундагы кыпчак тили) далилденген. Мындай фактылар М-дун түрктөр <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байыркы замандан эле байланышы бар болушу мүмкүндүгүн көрсөтөт (к. <em>Моңгол каратуулары).</em> М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кыргыздардын этностук байланышы терең изилдене элек (к. <em>Моңолдор).</em> Мухаммед Хайдар өз эмгегинде кыргыздардын М-го каршы тынымсыз күрөшүп келгенин, <abbr data-short="б. а." data-full="башкача айтканда" data-extended="true">башкача айтканда</abbr> алардан бөлүнүүгө жасаган аракети тууралуу көптөгөн маалыматтарды келтирет, бул алардын Тянь-Шандын <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> калкы болгон эместигин далилдейт. <em>Султан Саид хандын</em> тушунда (1514-33) М-дун саны азайып, Мухаммед Хайдардын сөзү <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> «Турпан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Кашкар тарапта болгону отуз миңге жакын могол калган <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> алар мусулманга айланышкан». 16-17-к-да Моголстандын саясий жактан начарлашына байланыштуу өз урууларынын аты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> башка элге (кыргыз, казак, өзбек) сиңип кеткен. Азыркы учурда КЭРдин Лобнор аймагында турган уруулар салыштырмалуу түрдө о. кылымдагы М-го жакын (тектеш) деп эсептелет. Бирок <abbr data-short="лингв." data-full="лингвистикалык" data-extended="true">лингвистикалык</abbr> жактан алардын кыргыз, казактарга жакын экени далилденген.</p><p>Ад.: <em>Аристов Н. А.</em> Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности//«Живая старина». Вып. III и IV. СПб., 1836; <em>Малов С. Е.</em> Лобнорский язык. Ф., 1956; <em>Тенишев Э. Р.</em> Еще раз о происхождении лобнорцев. // VII Международный конгресс антропологических и этнографических наук (Москва, август, 1964 г.). М„ 1964; <em>Абрамзон С. М.</em> Народные предания как источник для изучения этнической истории киргизов Центрального Тянь-Шаня // Этническая история народов Азии. М., 1972; <em>Абрамзон С. М.</em> Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; <em>Мухаммед Хайдар Дулати.</em> Тарих-и Рашиди. А., 1999. <em>Т. Асанов.</em></p><br />
<br />
[[Category:5-том,_401-500_бб]]</div>vol5_>KadyrM