https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90МЕДИЦИНА - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-01T21:20:33ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=97862&oldid=prevvol5_>KadyrM, 21:09, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T21:09:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 21:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=97863&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T20:13:42Z<p>1 версия</p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=97863&oldid=96933">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=96933&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T20:10:47Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 20:10 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=96003&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T20:09:10Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 20:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=94956&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T19:46:18Z<p>1 версия</p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=94956&oldid=96932">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=96932&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:09, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:09:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=96002&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=96002&oldid=94955">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9D%D0%90&diff=94955&oldid=prevvol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T18:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><br />
<strong data-text-type="type_1_article_title">МЕДИЦИНА </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> medicina; medeor - дарылайм, айыктырам) - адамдын саламаттыгын сактоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> чыңдоо, ооруларды алдын алуу, дарылоо максатын көздөгөн практикалык чаралар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> тармак. М. тарыхый узак өнүгүштүн натыйжасында калыптанган. Анын өнүгүү деңгээли, мазмуну, абалы турмуштун материалдык шартына, социалдык-<abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> түзүлүшкө, <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын жалпы деңгээлине, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> техниканын жетишкендигине байланыштуу. М. биология, физика, химия илимдери <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> тыгыз байланышта. Ал <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> комплекс катары <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr>-биол. клиникалык, <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr>-социалдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гигиеналык тармактардан турат. <abbr data-short="Мед." data-full="Медициналык" data-extended="true">Медициналык</abbr>-биол. тармагына <em>анатомия, гистология,</em> цитология, <em>физиология, фармакология, микробиология,</em> <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr> генетика ж. б. кирет. Клиникалык тармагы - терапия, <em>педиатрия, фтизиатрия, урология, психиатрия, дерматология</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>венерология,</em> <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr> радиология <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> рентгенология, акушерлик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>гинекология, хирургия,</em> травматология <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ортопедия, <em>нейрохирургия</em> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>онкология,</em> офтальмология ж. б. <abbr data-short="Мед." data-full="Медициналык" data-extended="true">Медициналык</abbr>-социалдык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гигиеналык тармагы чөйрөнүн организмге тийгизген таасирин, калктын саламаттыгын сактоо чараларын изилдейт. Табыптык кылуу адамдын алгачкы жашоо мезгилинде эле пайда болгон. Көп жылдар бою байкоолордун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тажрыйбалардын негизинде келип чыккан элдик <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын дарылоо ыкмалары муундан муунга сакталып келген. Алдын алуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дарылоо табигый факторлордун, өсүмдүк <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жаныбарлардан алынган дарыларга чоң маани берилген. Байыркы грек врачы <em>Гиппократ </em>оорулардын пайда болуу себептерин жазып, аларга диагноз коюуда, дарылоого чоң салым кошкон. Байыркы Рим врачы К. Гален анатомия, физиология, патология, терапия, акушерлик, гигиена, фармакология <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> маалыматтарды жалпылап, <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> системасын түзүүгө аракеттенген. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын өнүгүшүнө <em>Ибн-Сина</em> (Авиценна) да көп салым кошкон. Анын «Врачтык илимдин канону» аттуу эмгеги <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr> билимдердин энциклопедиялык жыйындысы болгон. Кайра жаралуу доорунда А. Везалий өлүктү союп көрүп, дененин түзүлүшүн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> функциясын сыпаттап жазган. Англ. врач У. Гарвей кан жөнүндө окууну ачкан. Фр. врач А. Паре хирургияга алгачкы <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> негиз салган. Клиникалык байкоолорду, өлгөндөн кийин аны союп, салыштыруу методун колдонуу патал. анатомия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> гистологиянын калыптанышына алып келген. Немис илимпозу Г. Гельмгольц көрүү органынын физиологиясы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> эмгегин жазган <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> офтальмология илими өнүккөн. Россияда И. М. <em>Сеченовдун</em> «Мээнин рефлекстери» аттуу эмгеги, С. П. <em>Боткиндин</em> ички оорулардын клиникасына негиз салышы ж. б. орус терапиясынын даңкын чыгарган. 19-к-дын 2-жарымында <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын жаңы <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-практикалык тармактары пайда болгон, <abbr data-short="мис." data-full="мисалы" data-extended="true">мисалы</abbr>, педиатрия, <em>невропатология,</em> психиатрия ж. б. Дарылоо М-сы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> катар алдын алуу да өнүгө баштаган. Англ. врач Э. Женнер чечекке каршы вакцинаны ачкан. Австр. врач И. Земмельвейс төрөттөн кийинки сепсистин себебин таап, дезинфекция методун сунуш кылган. Л. <em>Пастер</em> жугуштуу ооруларды микробдор пайда кыларын далилдеген. Орус окумуштуусу Д. И. Ивановский вирусологияга, рентген нурунун ачылышы рентген-диагностикага негиз салган. И. И. <em>Мечников</em> организмдин инфекцияга туруктуулугун - <em>иммунитетти</em> ачкан.</p><br />
<p><br />
<abbr data-short="Голл." data-full="Голландиялык" data-extended="true">Голландиялык</abbr> физиолог В. Эйнтховендин, орус физиологу Н. Ф. Самойловдун жүргүзгөн иштеринен кийин жүрөк ооруларын аныктоо үчүн электр кардиография киргизилген. <abbr data-short="Тех." data-full="Техникалык" data-extended="true">Техникалык</abbr> прогресстин натыйжасында <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын жаңы тармактары пайда болду. <abbr data-short="Мис." data-full="Мисалы" data-extended="true">Мисалы</abbr>, авиация <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> космос М-сы. Организмдин тукум куугучтугу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өзгөргөчтүгүнүн закондору <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү <em>генетика</em> илими пайда болду. <em>Генетикалык код</em> ачылгандан кийин <em>тукум куума оорулардын</em> себептерин табууга <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr> генетиканын өнүгүшүнө мүмкүнчүлүк түзүлгөн. 19-к-да фр. окумуштуу Ш. Броун-Секар ж. б-дын <em>ички секреция бездери</em> <abbr data-short="ж-дө" data-full="жөнүндө" data-extended="true">жөнүндө</abbr>гү окуусу <em>эндокринология</em> илими болуп калыптанган. 1921-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> канадалык физиологдор Бантин <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> Бестин инсулинди ачып, <em>кант диабетин</em> дарылоого мүмкүндүк түзүлгөн. Алдын алуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дарылоонун маанилүү жолдорунун бири диспансерлөө болуп эсептелет. <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын өнүгүшүнө орус патологдору Н. Н. Аничков, <abbr data-short="А. И." data-full="Анын Ичинде" data-extended="true">Анын Ичинде</abbr> Абрикосов ж. б., физиологдор И. П. <em>Павлов,</em> П. К. Анохин ж. б. чоң салым кошушкан. Ички оорулар клиникасы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> В. П. Образцов, Н. Д. Старжеско, Г. Ф. Ланг ж. б. <em>журөк инфаркты,</em> стенокардия, кан айлануунун жетишсиздиги, кант диабети, кан оорулары ж. б-ды ийгиликтүү изилдешкен. Хирургия ар тараптан өнүгүп, аскерталаа хирургиясы, кырсыктын көбөйүшү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <em>травматология, ортопедия, нейрохирургия, урология</em> ж. б. өнүктү. Кардиохирургиянын калыптанышы Н. Н. Бакулев, Г. В. Петровский, Н. А. <em>Вишневский,</em> И. К. <em>Ахунбаев,</em> С. <em>Жошибаев</em> ж. б. хирургдардын ысмы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланыштуу. 20-к-дын башында <em>онкология</em> илими өнүгүп, ага Н. Н. Петров, П. А. Герцен негиз салган. Азыркы <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ын алдында жүрөк-кан тамыр ооруларын, зыяндуу шишиктерди алдын алуу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дарылоону изилдөө, вирустардын <abbr data-short="мол." data-full="молекулалык" data-extended="true">молекулалык</abbr> биологиясын, вирус инфекциясын, иммунология ж. б. андан ары изилдөө проблемалары турат. <abbr data-short="Кырг-н" data-full="Кыргызстан" data-extended="true">Кыргызстан</abbr>да медицина илими <abbr data-short="мед." data-full="медициналык" data-extended="true">медициналык</abbr> атайын <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> мекемелердин, айрыкча КММИнин ачылышы (1939, азыр КММА) <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланыштуу. Климаттык <abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> шарттардын өзгөчөлүгү ысык булактардын, дары баткактардын көптүгү, санаторий-курорттук дарылоонун өнүгүшүн шарттады. 1950- жылдары жүрөк-кан тамыр системасынын физиологиясы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> патологиясы <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> изилдөөлөр башталган. Бийик тоолуу р-ндордо жашагандардын жүрөк-кан тамыр системасынын иштөө өзгөчөлүгүн аныктоо, дарылоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <em>гипертония оорусу</em> тоодо жашагандарда аз жолугары аныкталган. 1977-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> М. М. <em>Миррахимов</em> жетектеген Кыргызстан кардиология ИИИ (азыркы <em>Улуттук кардиология жана терапия борбору)</em> ачылып, анда жүрөк-кан тамыр ооруларын дарылоо, алдын алуу методдорун иштеп чыгуу <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> изиздөө иштерин жүргүзүлөт. Респ-да ревматизмдин клиникасы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таралыш өзгөчөлүктөрүн түшүндүрүү ревматологиянын калыптанышына өбөлгө түзгөн. Эндокринология проблемаларын И. К. Ахунбаев, Ү. <em>Байзаков,</em> И. Т. <em>Калюжный</em> ж. б. изилдешкен. Эндемиялык богоктун таралышы йод <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> алдын алуу иштерин жүргүзүү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> төмөндөгөн. Хирургия <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> багыттардын ичинен богок бездерин (И. К. Ахунбаев ж. б.), өт жолдорунун таш оорусун (М. <em>Мамакеев,</em> 3. <em>Игембердиев),</em> карын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> он эки эли ичегинин жарасын (К. <em>Рыскулова,</em> Э. X. <em>Акрамов</em> ж. б.) дарылоо кеңири белгилүү. Жүрөк-кан тамыр хирургиясын өнүктүрүүдө И. К. Ахунбаевдин <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын шакирттеринин (С. Жошибаев, Н. Н. <em>Маралов,</em> Ү. Байзаков, М. <em>Намазбеков) </em>эмгеги зор. Нейрохирургия <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> М. <em>Мамытов, </em><br />
<abbr data-short="хирург." data-full="хирургиялык" data-extended="true">хирургиялык</abbr>-ортопедия <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> С. А. <em>Жумабеков</em> уникалдуу операцияларды жасап, М. илимине чоң салымдарын кошууда.</p><br />
<p>Ад.: Популярная медицинская энциклопедия. М. 1979; Ден соолук. Медициналык энциклопедия. Ф. 1991; <em>Сорокина Т. С.</em> История медицины. 9-е изд. М., 2009. <em>Б. Бегалиева.</em><br />
</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div>vol5_>KadyrM