https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C
МАТЕРИАЛИЗМ - Түзөтүүлөр тарыхы
2026-11-01T20:46:41Z
Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы
MediaWiki 1.40.4
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=97688&oldid=prev
vol5_>KadyrM, 21:09, 1 ноябрь 2026 карата
2026-11-01T21:09:00Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 21:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
vol5_>KadyrM
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=97689&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2026-11-01T20:13:39Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 20:13 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу </del>философиялык багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый</del>-илимий М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу<abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true"></ins>философиялык<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></abbr> </ins>багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый<abbr data-short="ил." data</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">full="</ins>илимий<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">" data-extended="true">илимий</abbr> </ins>М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td></tr>
</table>
Kadyrm
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=96759&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2026-11-01T20:10:45Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 20:10 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
Kadyrm
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=95829&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2026-11-01T20:09:08Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 20:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
Kadyrm
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=94782&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2026-11-01T19:46:16Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 19:46 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу<abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true"></del>философиялык<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></abbr> </del>багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый<abbr data-short="ил." data</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">full="</del>илимий<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">" data-extended="true">илимий</abbr> </del>М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу </ins>философиялык багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый</ins>-илимий М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td></tr>
</table>
Kadyrm
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=96758&oldid=prev
vol5_>KadyrM, 18:09, 1 ноябрь 2026 карата
2026-11-01T18:09:00Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:09 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
vol5_>KadyrM
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=95828&oldid=prev
vol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата
2026-11-01T18:00:00Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 18:00 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1-сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1-сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу </del>философиялык багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый</del>-илимий М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таануучу<abbr data-short="филос." data-full="философиялык" data-extended="true"></ins>философиялык<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></abbr> </ins>багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый<abbr data-short="ил." data</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">full="</ins>илимий<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">" data-extended="true">илимий</abbr> </ins>М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div></td></tr>
</table>
vol5_>KadyrM
https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%97%D0%9C&diff=94781&oldid=prev
vol5_>KadyrM, 18:00, 1 ноябрь 2026 карата
2026-11-01T18:00:00Z
<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><br />
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАТЕРИАЛЙЗМ </strong>(<abbr data-short="лат." data-full="латынча" data-extended="true">латынча</abbr> materialis - заттуу, заттык) - <em>материянын</em> объективдүүлүгүн, анын биринчи жаралгандыгын, түбөлүктүү, аң-сезимге көз карандысыз жашоосун <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> дүйнөнүн субстанциясы (эң баштапкы негизи) деп таануучу философиялык багыттардын бири. М. идеализм багыты <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> каршылаш процессте өнүгөт. Идеялык агым катары М. көп кырдуу: 1) алгачкы чаржайыт мажес М.; 2) архаикалык, негизги таяныч белгилери, принциптери болбогон М.; 3) табигый-илимий М. (конкреттүү илимдердин тажрыйбалык көрсөткүчтөрү аркылуу, дүйнө көз карашы катары жалпыланып далилденген, бирок методол. жактан материалисттик окууга толук жооп бербеген изилдөөлөр); 4) метафиз. М. [жалпысынан ага өзгөчө эки багыт туура келет: а) жаратылышта түбөлүк берилген, өзгөрүп-өнүкпөгөн, туруктуу, чектелген чөйрөдө айланып турган бир бүтүндүк катары кароо; б) чындык <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> баарын камтып, биротоло аяктаган билим системасын түзүү аракети]; 5) вульгардык (одоно бурмаланган) М. (адам жашоосунун табигый-жаратылыш <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> байланышын четке кагуу; аң-сезимдин социалдык-тарыхый табиятын көнүлгө албай, ан-сезим мээнин гана жеке, тике касиети деп түшүндүрүү); 6) антропол. М. (жаратылыш кубулуштарын материалисттик түшүнүү, коомдук реалияларды материалисттик талкуулоо <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> айкалыштырбоо); 7) диалектикалык М. (М. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> диалектиканын принциптерин, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> коомдук мамилелерди да ырааттуу түшүнуү). М. рационалисттик <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> сенсуалисттик агымдарга да ажыратылат. М. улуттук-<abbr data-short="геогр." data-full="географиялык" data-extended="true">географиялык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> хронол.. белгилер <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> мүнөздөлүп, дайыма ан-сезимдүү аракетте болушу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өзгөчөлөнөт. М. - динамикалуу, <abbr data-short="эвол." data-full="эволюциялык" data-extended="true">эволюциялык</abbr> система. Ал доордук ачылыштар, төнкөрүштөр, <abbr data-short="рев-я" data-full="революция" data-extended="true">революция</abbr>лар <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> бирге өзүнүн формасын өзгөртөт. М-дин социалдык булактарын билүү үчүн анын жалпы коомдук тарыхый өнүгүүнүн эң керектүү тенденцияларын чагылдырууга, илим <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>тын азыркы учурдагы жетишкендиктерине ж. б. <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr>-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> ачылыштарга таянуу зарыл. Коомдук-тарыхый практиканын <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> таанымдын үзгүлтүксүз прогресси (илгери өөрчүсү) азыркы М-дин дайыма өнүтүп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> конкреттешип турушун талап кылат. Бул жалпысынан илимдин, коомдук-тарыхый практиканын, тарыхый процесстин, адамзат <abbr data-short="мад-т" data-full="маданият" data-extended="true">маданият</abbr>ынын жетишкендиктерин ар тараптан аңдап өздөштүрүү, синтездөө жолу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> ишке ашырылат.</p><br />
<p>Ад.: <em>Ланге Ф.А.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма до Канта. 3-е изд. М., 2009; <em>он же.</em> История материализма и критика его значения в настоящее время: история материализма после Канта. 3-е изд. М., 2010., <em>Т. Эсенгелдиев.</em><br />
</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_301-400_бб]]</div>
vol5_>KadyrM