https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%ABМАРШАЛЛ АРАЛДАРЫ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-01T17:39:26ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=94005&oldid=prevvol5_>KadyrM, 16:35, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T16:35:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 16:35 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=93335&oldid=prevvol5_>KadyrM, 16:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T16:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 16:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=94006&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T16:02:25Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 16:02 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=93336&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:53:21Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:53 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=92666&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:51:18Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:51 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=91996&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:45:10Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:45 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=91189&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:14:33Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:14 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=92665&oldid=prevvol5_>KadyrM, 13:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T13:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 13:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=91995&oldid=prevvol5_>KadyrM, 12:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T12:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 12:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%9B%D0%9B_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=91188&oldid=prevvol5_>KadyrM, 12:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T12:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><br />
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАРШАЛЛ АРАЛДАРЫ, </strong>М а р ш а л л Аралдары Республикасы (маршаллча Ао1ервп Аогфкш М,а]е1, англ. КериЬИс о£ 1Ье МагвЬаП 181аш1з) - Океаниядагы арал мамлекет. Аты окшош архипелагда жайгашкан. Аянты 181,3 <em>км.<sup>2</sup>.</em> Калкы 67,2 миң (2011). <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 33 муниципалитетке бөлүнөт. Борбору -</p><br />
<p>[[File:МАРШАЛЛ_АРАЛДАРЫ_1.jpg|thumb]]</p><br />
<p>Мажуро (Мажуро атоллунда жайгашкан; калкы 29,3 миң), шаар калкы 69,1% . Акча бирдиги - АКШ доллары.</p><br />
<p>М. А. - БУУнун (1991), ЭВФтин (1992), Эл аралык реконструкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өнүктүрүү банкынын (1992), Тынч океан аралдары форумунун (1991; 2000-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> чейин <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Тынч океан </p><br />
<p>форуму), Тынч океан коомдоштугу секретариатынын (1991; 1999-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> чейин <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Тынч океан комиссиясы) мүчөсү.</p><br />
<p>М. А. - унитардык мамлекет. Конституциясы 1979-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 1-январда кабыл алынган. Мамлекет <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өкмөт башчысы - президент (4 жылга шайланат). Башкаруу формасы - аралаш республика. Мыйзам чыгаруу бийлиги - төмөнкү палатага таандык Жогорку палата 12 уруу башчысынан турган кеңеш берүүчү орган.</p><br />
<p>Өлкө анча чоң эмес 29 шуру атоллдорунда <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 5 шуру аралдарында (бардыгы 1150) жайгашкан. Тынч океандын батыш бөлүгүндө Ратак <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Ралик деген эки топту түзөт. Экватордон түндүктө, Микронезияда. Эң бийик жери 24 <em>м,</em> эң жапыз жери Тынч океандын жээгинде</p><br />
<p><br />
</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАРШАЛЛ_АРАЛДАРЫ_2.jpg|thumb|Мажуро лагунасы.]]</div><br />
<p>(0 <em>м).</em> Эң ири атоллу - Кважалейн (97 аралдан турат, аянты 17 <em>км<sup>2</sup>).</em> Аралда фосфориттин кени бар. Океандын таманынан темир-марганец конкрециясынын топтому табылган. Климаты архипелагдын түндүгүндө тропиктик пассаттык, түштүгүндө субэкватордук. Жылдык жаан-чачыны 2000 жлгден (Түндүк а-нда) 4500 лглгге чейин (түштүгүндө; майдан декабрга чейин жаайт). Абанын айлык орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 26-33°С, жылдык орт. 28°С. Туруктуу суусу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көлү жок. Өсүмдүктөрдүн 80ге жакын түрү кездешет. Кокос пальмасы, нан дарагы, банан, шуру лагуналарында мангр өсүмдүктөрү отургузулган. Топурагынын күрдүүлүгү аз, нымды кармабайт. Арал жаныбарларга жакыр. Сүт эмүүчүлөрдүн 9 түрү (канат колдуулар, кемирүүчүлөр), жердесууда жашоочулар (жылан, кескелдириктер, өзгөчө геккондор), бисса деңиз ташбакасы, жашыл таш бакалар, куштардын 106 түрү кездешет. Арал - канаттуулар базары. Жээгинде балыктар (250дөн ашык түрү) быкылдайт. Коргоого алынган аймагы жок. Бикар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Таонги (Бокак) атоллдору табигый экосистема деңиз жашыл таш бакасынын популяциясы сакталган дүйнөдөгү бирден-бир аймак катары <em>Бүткул дуйнөлук мурастын</em> тизмесине киргизилген.</p><br />
<p>Калкын негизинен маршаллдыктар түзөт, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> америкалыктар (6,2%), филиппиндер, япондор, кытайлар ж. б. жашайт. Христиан (негизинен протестанттар), мусулман, иудей динин тутат. Расмий тилдери - маршалл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> англис тилдери. Орт. жыштыгы 1 <em>км<sup>2</sup><br />
</em> жерге 370 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники - 69,8 жаш , аялдарыныкы - 73,9. Төрөлүүнүн деңгээли 1000 кишиге 29,1 бала. Өлүм-житим төмөн (ЮООге 4,4; балдардыкы ЮООге 23,7). Ири шаарлары: Мажуро (25,8 миң), Эбейе (9,6 миң).[[File:МАРШАЛЛ_АРАЛДАРЫ_3.png|thumb]]</p><br />
<p>Аралды 1529-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> испан деңиз саякатчысы А. Сааведра ачкан. 1788-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> англис Ж. Маршалл изилдеген. 19-к-дын башында орус деңиз саякатчылары да бир нече майда аралдарды ачып, картага түшүрүшкөн. 17-к-дан 19-к-га чейин Испаниянын ээлиги болгон. 1885-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Германия, 1914-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Япония басып алган. 1920-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Улуттар лигасы аралды башкарууга Японияга мандат берген. 1945-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> АКШга өткөн. 1947-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> БУУнун чечими <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> АКШнын опекага алынган аймагы болгон. Америка өкмөтү аралды аскер полигонуна айландырган. 1946-жылдан 1962-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> чейин ядролук куралдарды сыноо жүргүзүлгөн (Бикини <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Энивиток атоллдорунда). 1959-жылдан Кважалейн а. ракета полигону болгон. Арал 1990-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> көз каранды эместикке ээ болгон.</p><br />
<p>М. А. - өнүгүп келе жаткан өлкө. Калкынын кирешеси төмөн ИДПнин көлөмү 133,5 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> доллар (АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 2,5 миң доллардан туура келет. Улуттук дүң продукциясы 115 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> долларды (2004; АКШ) түзөт. Анын 32%и а. ч-га, 15%и ө. ж-га, 53%и тейлөө</p><br />
<p><br />
</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАРШАЛЛ_АРАЛДАРЫ_4.jpg|thumb|Маршалл аралдарындагы аэродром.]]</div><br />
<p>чөйрөсүнө туура келет. Экономикасы АКШнын жардамына (бюджетинин 60% и) муктаж. <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> бюджеттин 30% и Кважалейн атоллунун ижарасынан, <abbr data-short="о. эле" data-full="ошондой эле" data-extended="true">ошондой эле</abbr> чет өлкөлүк соода кемелерине өзгөчө <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> зонада балык уулоого лицензия сатуудан, «ыңгайлуу желек» бергендеги каттоо жыйымдарынан түшөт. Балык кармоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жасалма жол <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> көбөйтүү, копра иштетүү (кокос майы, жмых) ишканалары иштейт. Кол өнөрчүлүк <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> (үлүлдөн, жыгачтан буюмдар жасашат) алектенет. Аралдын аймагынын 10% и иштетилет. Негизги товар өсүмдүгү - кокос пальмасы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> нан дарагы. Томат, коон, тропика жемиштери өстүрүлөт. Бодо мал, чочка асыралып, тоок багылат. Автомобиль жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 2000 <em>км </em>(<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> асфальтталганы 75 <em>км).</em> Жалгыз деңиз порту - Мажуро. М. А-нын желеги <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> 1381 кеме (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 1284ү чет өлкөлүктөргө таандык) жүрөт. Экономикасынын негизин фосфат казып алуу, а. ч. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> балыкчылык түзөт. Сыртка фосфат, кокос майы, копра, балык, белек-бечкектер чыгарылат. Сырттан азык-түлүк, тамеки, курулуш материалдары, машина <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> анын жабдуулары, минералдык отун, химикаттарды алат. Негизги сырткы соода шериктештери: АКШ, Япония, Австралия.</p><br />
<p>Билим берүү системасы - мектепке чейинки (3 жаштан 5 жашка чейин), милдеттүү 8 жылдык башталгыч (бдан 14кө чейин; <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> эмес мектептер), орто (15тен 18ге чейин) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> атайын орто билим алуудан турат. Жогорку билимди Мажуродогу <abbr data-short="Түш." data-full="Түштүк" data-extended="true">Түштүк</abbr> Тынч океан <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>инин кампусунан (1993) алышат. Калк китепканасы, улуттук архив, «Алеле» музейи бар. Мажуро атоллунда 1982-жылдан күн сайын гезит чыгат. Радио берүүлөрү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> телекөрсөтүүлөрү англис <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> тилдерде көрсөтүлүп, уктурулат.</p><br />
<p>Ад.: Маршалловы острова//Всё о странах мира. Атлас справочник. СПб., 2006; Маршалловы острова// Большая российская энциклопедия. Т. 19. М., 2012.</p><br />
<p><br />
<em>Р. Карачалова.</em><br />
</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_201-300_бб]]</div>vol5_>KadyrM