https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99МАЛИЙ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-11-01T17:12:10ZБул барактын викидеги өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.4https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=92797&oldid=prevvol5_>KadyrM, 16:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T16:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 16:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=92798&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:53:13Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:53 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=92128&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:51:11Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:51 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=91458&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:45:04Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:45 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=90651&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-11-01T15:14:24Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 15:14 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=92127&oldid=prevvol5_>KadyrM, 13:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T13:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 13:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=91457&oldid=prevvol5_>KadyrM, 12:30, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T12:30:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">1 ноябрь 2026, саат 12:30 учурдагы нуска</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol5_>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%99&diff=90650&oldid=prevvol5_>KadyrM, 12:00, 1 ноябрь 2026 карата2026-11-01T12:00:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><p><br />
<strong data-text-type="type_1_article_title">МАЛЙ, </strong>Мали РеспубликасыБатыш Африкадагы мамлекет. Батышынан Сенегал, түндүгүнөн Мавритания <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Алжир, чыгышынан Нигерия, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-чыгышынан Буркина Фасо, түштүгүнөн Кот д’Ивуар <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Гвинея <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чектешет. Аянты 1240 миң <em>км<sup>2</sup>.</em> Калкы 14,0 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> (2010; калкынын саны <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> дүйнөдө 66-орунда).</p><br />
<p>[[File:МАЛЙ_1.jpg|thumb]]</p><br />
<p>Борбору - Бамако. <abbr data-short="Адм.-айм." data-full="Администрациялык-аймактык" data-extended="true">Администрациялык-аймактык</abbr> жактан 8 облуска <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> округга бөлунөт. Акча бирдиги - КФА франкы.</p><br />
<p>М. - БУУнун (1960), Африка союзунун (1963-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> чейин Африка биримдиги уюму), ЭВФтин (1963), Эл аралык реконструкциялоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr><br />
</p><br />
<table><br />
<tr><br />
<td colspan="4"><br />
<p>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2009)</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Облустары</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Аянты, миң <em>км<sup>2</sup><br />
</em><br />
</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Калкы, миң</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p><br />
<abbr data-short="Адм." data-full="Администрациялык" data-extended="true">Администрациялык</abbr> борборлору</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Гао</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>170,6</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>451,2</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Гао</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Каес</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>197,8</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>2314,7</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Каес</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Кидаль</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>151,4</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>41,7</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Кидаль</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Куликоро</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>89,8</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>2249,6</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Куликоро</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Мопти</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>88,7</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>1765,3</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Мопти</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Сегу</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>56,1</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>2310,8</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Сегу</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Сикасо</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>76,5</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>2161,8</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Сикасо</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Томбукту</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>409,0</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>529,6</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Томбукту</p><br />
</td><br />
</tr><br />
<tr><br />
<td><br />
<p>Бамако округу</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>0,3</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>1211,8</p><br />
</td><br />
<td><br />
<p>Бамако</p><br />
</td><br />
</tr><br />
</table><br />
<p>өнүктүрүү банкынын (1963), Эл аралык соода уюмунун (1995) мүчөсү.</p><br />
<p>Мамлекеттик түзүлүшү. М. - унитардык мамлекет. Конституциясы 1992-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> кабыл алынган. Башкаруу формасы - президенттик республика. Мамлекет башчысы - президент, 5 жылга шайланат. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы - бир палаталуу парламент. Аткаруучу бийликтин жогорку органы - премьер-министр башында турган өкмөт. М-да көп партиялуу саясий система орун алган. Башкаруучу саясий партиялары: Демокр. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> прогресс үчүн Альянс, Демократия <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> республика үчүн фронт.</p><br />
<p>Т а б и я т ы. М. <abbr data-short="Түн." data-full="Түндүк" data-extended="true">Түндүк</abbr> жарым шардын тропик алкагында жатат. Жеринин бёти негизинен түздүктүү келип (орт. <abbr data-short="бийикт." data-full="бийиктиги" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">бийиктиги</abbr> 200-300 ж), <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>- батышында Фута-Жалон тоо тармактары (795 ж), <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чыгышында Адрар-Ифорас (бийикт. 1102 <em>м)</em> платосу жайгашкан. Эң бийик жери 1155 <em>м.</em> Түндүгүндө таштуу, кум-шагыл-</p><br />
<p><br />
</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАЛЙ_2.jpg|thumb|Хомбори шаарына жакын жайгашкан табигый кооз аймак.]]</div><br />
<p>дуу чөлдөр - Батыш <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="Борб." data-full="Борбордук" data-extended="true">Борбордук</abbr> Сахара (Эрг-эльАхмар, Хамада-Сафия, Эль-Махия ж. б.) таралган. Түштүгү куэст түздүктөрү <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> чулганган. Климаты субэкватордук (түштүгүндө) <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тропиктик. Январдын орт. <abbr data-short="темп-ра" data-full="температура" data-extended="true">температура</abbr>сы 19-21°С, июлдуку 32-35°С. Жылдык жаан-чачыны түндүгүндө 50-150 <em>мм,</em> түштүгүндө 1500 <em>мм.</em> Кышкысын Сахара тараптан кургак ысык харматан шамалы согуп турат. Ири дарыялары: Нигер, Сенегал (кеме жүрөт). Чыгышында, <abbr data-short="түн." data-full="түндүк" data-extended="true">түндүк</abbr>-чыгыш тарабында вади (Тилемси, Азавак ж. б.) көп кездешет. Ички сууларга жарды. Ири суу сактагычтар курулган. Топурагы кызыл-күрөң. Чөл <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жарым чөл өсумдүктөрү, <abbr data-short="түш." data-full="түштүк" data-extended="true">түштүк</abbr>-батышында саванна өсөт. Нигердин дельтасында суу-саз өсүмдүктөрү басымдуу. Канаттуулардын 190дон</p><br />
<p>[[File:МАЛЙ_3.png|thumb]]</p><br />
<p>ашык түрү мекендейт. Суусунда балыктын ЮОдөн ашык түрү <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> крокодил кездешет. Анчылыктын кесепетинен жаныбарлар дүйнөсү жакырданып кеткен (гиппопотам, суу эчкиси толугу <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> жок болгон). Сүт эмүүчүлөрдүн 135 ТҮРҮ (анын 13ү жок болуу алдында) катталган. Коргоого алынган табигый аймактары, <abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> Букль-дю-Бауле улуттук паркы <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> 3 суу-саздуу жерлер өлкөнүн аймагынын 3,7%ин ээлейт. Бандиагара тайпак тоосу <em>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</em> тизмесине (1989) киргизилген.</p><br />
<p><br />
==<strong data-text-type="type_2_section_header">К а л к ы.</strong>==<br />
М-де манде тилдеринде сүйлөгөн манден, сонинке, бозо, малинке, гур, фульбе, тукулёр, волоф ж. б. элдер жашайт. Калкынын 90%и ислам (сүннөттөр), 5%и христиан, калгандары салттуу <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> динди тутат. <abbr data-short="Мамл." data-full="Мамлекеттик" data-extended="true">Мамлекеттик</abbr> тили - француз тили. Орт. жыштыгы 1 км<sup>2</sup>ге 11,1 киши (2010; Африкадагы эң төмөнкү көрсөткүч). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники - 50,6 жаш, аялдарыныкы - 53,8. Төрөлүүнүн деңгээли өтө жогору (ЮООге 42,3), өлүм-житим ЮООге 15,4 (жаш балдардын</p><br />
<p><br />
</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАЛЙ_4.jpg|thumb|Кати шаарындагы базар.]]</div><br />
<p>өлүмү өтө жогору, ЮООге 113). Шаар калкы 32% (2008). Ири шаарлары: Бамако, Сикасо, Каес, Сегу, Мопти.</p><br />
<p><br />
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Т а р ы х ы. </strong>==<br />
<abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин азыркы аймагына адамдар палеолит доорунан эле мекендеген. Малилердин ата-бабалары аңчылык, балыкчылык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> мал чарбачылык <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> кесиптенишкен. <abbr data-short="Б. з. ч." data-full="Биздин заманга чейинки" data-extended="true">Биздин заманга чейинки</abbr> 3-миң жылдыкта алгачкы кыштактар пайда болгон; <abbr data-short="Б. з." data-full="Биздин замандын" data-extended="true">Биздин замандын</abbr> 3-к-нан М. аймагы Батыш Африкадагы Гана, 13-к-дан Мали, 15-к-дан Сонгай империяларынын курамына кирген. 14- к-дын аягында Масина, 17-к-дын 2-жарымында Сегу <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Каарта мамлекеттери түзүлгөн. 19- к-дын ортосунда Хаж Омар башында турган тукулёрлор бул мамлекеттерди басып алган. 19- к-дын аягында француздар тукулёрлор армиясын талкалап, Батыш Судандын ички райондорун караткан. 1891-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Франция басып алган райондорунда Франция Суданы колониясын негиздеген. 1895-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Франция Суданы Франция Батыш Африкасынын (ФБА) курамына кошулган. Экинчи дүйнөлүк согуштан (1939-45) кийин Франция Суданында Африканын демокр. биригүү секциясы - Судан союзу партиясы түзүлгөн <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ал өлкөдөгү улуттук-боштондук кыймылды башкарып, жетекчи саясий күчкө айланган. 1957-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Франция Суданы автономияга, 1958-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Франция ынтымагындагы Судан автономия респ. статусун алган. 1959-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> Судан автономия респ. <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Сенегал М. Федерациясына биригип, 1960-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> көз каранды эмес деп жарыяланган. М. Респ-касы деген ат <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өз алдынча <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> көз карандысыз мамлекет катары Франция ынтымагынан чыккан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> өлкөнүн конституциясын кабыл алган. М. Респ-касы 1960-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 28-сентябрда БУУга мүчө болуп, тышкы мамилесинде «позитивдүү бейтараптык» саясатын жүргүзө баштаган. Өлкөнүн көз карандысыздыгын ар тараптан чындоо <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> реформалардын кеңири программасын белгилеп, аны жүзөгө ашыруу үчүн М. Кейта баш болгон саясий <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> <abbr data-short="мамл." data-full="мамлекеттик" data-extended="true">мамлекеттик</abbr> ишмерлер <abbr data-short="Рев-я" data-full="Революция" data-extended="true">Революция</abbr>ны коргоонун улуттук <abbr data-short="к-т" data-full="комитет" data-extended="true">комитет</abbr>ин түзүп, бүт бийликти колуна алып, өлкөнүн <abbr data-short="экон." data-full="экономикалык" data-extended="true">экономикалык</abbr> абалын оңдоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> коррупцияга каршы күрөшүү' <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> бир катар чаралар көргөн. Бирок 1968-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 19-ноябрда М-де аскер төңкөрүшү болуп, Улуттук-боштондук аскер <abbr data-short="к-т" data-full="комитет" data-extended="true">комитет</abbr>и (УБАК) түзүлүп, бийликке келген УБАКтын жетекчилери өлкөнүн ички <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> тышкы саясатынын негизги принциптери өзгөрбөстүгүн, кийин башкаруунун конституциялык формасына өтөрүн жарыялаган. 1976-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> сентябрда М. элинин демокр. союз (МЭДС) партиясы түзүлгөн. МЭДС тынчтыкта жанаша жашоо <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> кызматташуу, согуш блокторуна кошулбоо, көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн элдерди колдоо, эл аралык тынчтык <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> коопсуздук үчүн күрөшүү саясатын жүргүзүүгө аракеттенген. 1980-90-жылдарда <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин ички саясий абалы курчуган. 1990-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> өлкөнүн түндүгүндө саясий турмушунан четте калган көчмөндөрдүн талаптары орундалып, саясий укуктарга ээ болгон. 1991-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> өлкөнүн президенти М. Траоре камакка алынып, 1992-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> президенттикке А. У. Конаре шайланган. 1990-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> <abbr data-short="М-н" data-full="Менен" data-extended="true">Менен</abbr>ин а. ч. жогорулап, пахта өндүрүү <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> Африкада 2-орунга чыккан. 2002-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> президенттик шайлоодо А. Т. Туре бийликке келген, 2007-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> кайра шайланган. Анын саясий багыты - заманбап агроөнөр жай өндүрүшүн түзүү, коррупцияга каршы күрөшүү, мектеп <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> ооруканаларды кеңейтүү ж. б.</p><br />
<p><br />
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Чарбасы. </strong>==<br />
М. — агрардык өлкө. Дүйнөдөгү аз өнүккөн мамлекеттердин бири. Чет өлкөлүк финансынын жардамы <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> өнүгүпкелүүдө. ИДПнин көлөмү 17,0 <abbr data-short="млрд" data-full="миллиард" data-extended="true">миллиард</abbr> доллар (АКШ, 2010), аны киши башына бөлүштүргөндө 1,2 миң доллардан туура келет. Андагы а. ч-нын үлүшү 46,1%, тейлөө чөйрөсүнүкү 33,8, ө. ж. <abbr data-short="м-н" data-full="менен" data-extended="true">менен</abbr> курулуштуку 20,1. Алтын (Африкада 3-, дүйнөдө 12-орунда),</p><br />
<p>алмаз, фосфорит казылып алынат. 2007-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> 515 <abbr data-short="млн" data-full="миллион" data-extended="true">миллион</abbr> <em>кВт-с</em> электр энергиясы, анын '/^и ГЭСте өндүрүлгөн. Ө. ж-нын негизин а. ч. азыктарын кайрадан иштетүү түзөт. Тамак-аш (пахтадан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жер жаңгактан май сыгылат, кант ж. б.), текстиль, <abbr data-short="хим." data-full="химиялык" data-extended="true">химиялык</abbr>, электр-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr>, металл иштетүү, цемент ө. ж. иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүгү өнүккөн. Негизги экспорттоочу а. ч. өсүмдүгү - пахта. Негизги азыгы - таруу, ак жүгөрү (сорго), жүгөрү. Батат, картөшкө, маниок, жашылча, бакча өсүмдүктөрү, май берүүчү жаңгак жыгачы (карите) өстүрүлөт. М. Батыш Африкада малдын саны <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> калктын этти керектөөсү <abbr data-short="б-ча" data-full="боюнча" data-extended="true">боюнча</abbr> 1-орунда турат. Кой, эчки, бодо мал, төө <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> эшек асыралат. Балык кармалат. Автомобиль жолунун <abbr data-short="уз." data-full="узундугу" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">узундугу</abbr> 18,7 миң <em>км</em> (<abbr data-short="а. и." data-full="анын ичинде" data-extended="true">анын ичинде</abbr> 3,4 миңи асфальтталган; 2004), т. ж-нуку 593 <em>км </em>(2008). М. аркылуу Транссахара, Транссахел магистралдары өтөт. Нигер <abbr data-short="д." data-full="дарыясында" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">дарыясында</abbr> кеме жүрөт. Башкы порту - Куликоро. Бамако <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Гао <abbr data-short="ш." data-full="шаарында" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">шаарында</abbr> эл аралык аэропорттор бар. Сыртка алтын, пахта, жер жангак, тирүү мал чыгарат. Негизги соода шериктери: Кытай, Европа союзунун мүчөлөрү, Сенегал, Кот-д’Ивуар, Таиланд.</p>[[File:МАЛЙ_5.jpg|thumb]][[File:МАЛЙ_6.jpg|thumb]]<div class="imageCaption"><br />
<p>Мали акчасы - КФА франкы.</p><br />
</div><br />
<p><br />
==<strong data-text-type="type_2_section_header">Маданияты.</strong>==<br />
Билим берүү тармагы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү акысыз 9 жылдык, 3 жылдык толук орто, кесиптик-<abbr data-short="тех." data-full="техникалык" data-extended="true">техникалык</abbr> <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 76,2% (2008). Мали <abbr data-short="ун-т" data-full="университет" data-extended="true">университет</abbr>и (1993), Башкы <abbr data-short="ил." data-full="илимий" data-extended="true">илимий</abbr> мекемелер, ири китепкана, музейлер Бамако <abbr data-short="ш." data-full="шаарында" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">шаарында</abbr> жайгашкан. Француз тилинде «Эоугпа! оШсхе! с!е 1а КёриЪНцие с!и Ма11», «Б’Еззог», «ЬезЕсЪоз», «Ье КёриЪИсаш», «Ь’Аигоге» гезиттери, ал эми бамбара тилинде «К1Ъаги» гезити чыгат. Радиоуктуруусу 1957-жылдан, телекөрсөтүүсү 1983- жылдан <abbr data-short="ж-а" data-full="жана" data-extended="true">жана</abbr> Улуттук маалымат агенттиги 1977-жылдан иштейт.</p><br />
<p>11-19-к-да М. <abbr data-short="ад-т" data-full="адабият" data-extended="true">адабият</abbr>ы араб, француз тилинде өнүккөн. «Кандуу бет кеп», 1976, романы, «Чакинин өлүмү», 1962, драмасы); И. Б. Траор («Өткөн элес», 1964, романы) ж. б. жазуучулардын чыгармаларында <abbr data-short="европ." data-full="европалык" data-extended="true">европалык</abbr> цивилизация таасирдүү чагылдырган.</p><br />
<p>М-де байыркы эстеликтер неолит дооруна таандык: Бандиагардагы аска беттерине чегилген чийме-сүрөттөр. Шаарларда коомдук имараттар, мечиттер, <abbr data-short="жерг." data-full="жергиликтүү" data-extended="true">жергиликтүү</abbr> «Судан стилиндеги» турак-жайлар жайгашкан. 1950-жылдардан азыркы типтеги үйлөр салына баштаган. Ага <abbr data-short="соц." data-full="социалисттик" data-extended="true">социалисттик</abbr> өлкөлөр (СССР, Болгария ж. б.) көмөк көрсөтүшкөн. 1960-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> көз каранды эместик жарыялангандан</p><br />
<p><br />
</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАЛЙ_7.jpg|thumb|Женнедеги мечит. 14-<abbr data-short="к." data-full="кылым" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">кылым</abbr> (1830-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> бузулуп, 1906- 07-<abbr data-short="ж." data-full="жылы" data-extended="true" data-static="false" data-review="true">жылы</abbr> калыбына келтирилген).]]</div><br />
<p>кийин профессионалдык сүрөт <abbr data-short="иск-во" data-full="искусство" data-extended="true">искусство</abbr>су, салттык скульптура өнүккөн, жыгач кооздоо, жез куюу, жылан, крокодил терилеринен буюм жасоо (сумка, кур ж. б.), кездеме токуу, бет кептерди жасоо кеңири тараган. М-де театр 50-жылдардан</p><br />
<div class="imageCaption">[[File:МАЛЙ_8.jpg|thumb|Бамакодогу «Африка мунарасы». 1998-2000. Тимбли архитектура бюросу.]]</div><br />
<p><br />
</p><br />
<p>баштап өнүгө баштаган. 1960-жылдан кийин театр мамлекеттин карамагына өткөн.</p><br />
<p>Ад.: <em>Витухина Г. О., Онучко В. Г.</em> Республика Мали: справочник. М., 2005; <em>Кулик. Е. Г.</em> Многоликий мир африканского кино. М., 1993.</p><br />
<br />
[[Category:5-том,_201-300_бб]]</div>vol5_>KadyrM