https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF 2026-10-15T14:49:13Z Бул барактын викидеги өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.4 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=83939&oldid=prev 2026-10-15T10:45:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">15 октябрь 2026, саат 10:45 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=83940&oldid=prev 2026-10-15T10:17:24Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&amp;diff=83940&amp;oldid=83646">Өзгөрүүлөрдү көрүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=83646&oldid=prev 2026-10-15T10:09:34Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">15 октябрь 2026, саат 10:09 учурдагы нуска</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%98%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=83645&oldid=prev 2026-10-15T09:45:57Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;ЛИБЕРИЯ, &lt;/strong&gt;Либерия Республикасы­Батыш Африкадагы мамлекет. Атлантика океа­нынын жээгинде жайгашкан (жээк сызыгынын уз. 579 &lt;em&gt;км).&lt;/em&gt; &lt;abbr data-short=&quot;Түн.&quot; data-full=&quot;Түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түндүк&lt;/abbr&gt;-батышынан Сьерра-Леоне, түндүгүнөн &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-чыгышынан Гвинея, чыгы­шынан Кот-д’Ивуар &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; чектешет. Аянты 111,37 миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; (&lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; ички суу аянты 14,04 миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). &lt;/em&gt;Калкы 3,44 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt; (2009). Борбору - Монровия ш.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;[[File:ЛИБЕРИЯ_1.jpg|thumb]]&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Расмий тили - англис тили. Акча бирдиги - либерия доллары. &lt;abbr data-short=&quot;Адм.-айм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык-аймактык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык-аймактык&lt;/abbr&gt; жактан 15 граф­тыктан туруп, алар 67 районго бөлүнөт (к. таб­лицаны).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008)&lt;/p&gt;&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Графтык&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аянты, миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Калкы, миң&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;&lt;abbr data-short=&quot;Адм.&quot; data-full=&quot;Администрациялык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Администрациялык&lt;/abbr&gt; борборлору&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Боми&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,94&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;82,04&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Табманберг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бонг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;8,77&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;328,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гбарнга (Гбанга)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гьарполу&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,69&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;83,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бополу&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гранд-Басса&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;7,93&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;224,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Быокенен&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;(Гранд-Басса)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гранд-Жиде&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;10,48&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;126,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Зведру (Чиен)&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гранд-Кейп-&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,16&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;129,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Робертспорт&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Маунт&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гранд-Кру&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,89&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;57,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Баркливилл&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Лоффа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,98&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;270,1 ,&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;&#039; Воинжама&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Маргиба&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,61&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;199,7&#039;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Каката&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Монтсеррадо&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1,91&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;1144,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бенсонвилл&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Мэриленд&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;2,30&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;136,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Харпер&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Нимба&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;11,55&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;468,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Санниквеллие&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ривер-Ги&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,11&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;67,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Фиштаун&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ривр-Сесс&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;5,59&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;65,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сестос-Сити&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сино&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;10,13&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;104,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Гринвилл&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;p&gt;Л. - БУУнун (1945), ЭВФтин (1962), Эл ара­лык реконструкциялоо &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; өнүктүрүү банкы­нын (1962), Африка союзунун (1962; 2002-ж. че­йин Африка биримдиги уюму) мүчөсү.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Мамлекеттик түзүлүшү&lt;/strong&gt; Л. - унитардык мамлекет. 1986-ж. 6-январда Конс­титуциясы кабыл алынган. Башкаруу форма­сы - президенттик респ. Мамлекет &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; өкмөт башчысы - президент. Ал жогорку башкы ко­мандачы. Президент &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; вице-президент жал­пы элдик шайлоо жолу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; 6 жылга шайла­нат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку орга­ны - эки палаталуу парламент, ал Сенат (30 мүчө, 9 жылга шайланат) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Өкүлдөр палата­сынан (64 депутат, 6 жылга шайланат) турат. Л-да көп партиялуу саясий система орун алган. Негизги саясий партиялары: Демокр. өзгөрүштөр үчүн конгресс, Либерия трансформациясы үчүн коалиция, Эркиндик партиясы, Биримдик пар­тиясы, Улуттук-патриоттук партия, Тынчтык &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; демократия үчүн альянс ж. б.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Т а б и я т ы. &lt;/strong&gt;Атлантика океанын жээктей кумдуу жал созулуп жатат. Аккумуляциялык жээк түздүгү (бийикт. 10-30 &lt;em&gt;м)&lt;/em&gt; начар тилмелен­ген, айрым жерлери саздуу. Жеринин бетин са­лааланып ийри-буйру аккан дарыя чаттары, көл-лагуналар ээлейт; жээктен алыстаган сайын дарыя өрөөндөрү &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; өтө тилмеленген, дөбөлүү аккумуляциялык түздүктөргө, андан жогору денудациялык платолорго &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; дөңсөөлөргө (би­йикт. 200-500 &lt;em&gt;м)&lt;/em&gt; өтөт; анда калдык тоолор да кездешет. Өлкөнүн &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt; бөлүгүн күдүрлүү Леон­Либерия дөңсөөсү ээлейт. Анда айрым тоо мас­сивдери - Нимба, Вутева (бийикт. 1381 &lt;em&gt;мге&lt;/em&gt; че­йин - Л-нын эң бийик жери) көтөрүлүп турат. &lt;abbr data-short=&quot;Тектон.&quot; data-full=&quot;Тектоникалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Тектоникалык&lt;/abbr&gt; жактан байыркы Африка платформа­сынын батыш четинде жайгашкан. Темир, ал­тын, алмаз кендери &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; белгилүү; &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt; киа­нит, барит, боксит, марганец, цементтик аки­таш, курулуш материалдары ж. б. кендери бар.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Л-нын аймагы субэкватордук климаттык ал­какта жайгашкан. Абанын күндүзгү &lt;abbr data-short=&quot;темп-ра&quot; data-full=&quot;температура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;температура&lt;/abbr&gt;сы 27°Стан 32°Ска, түнкүсүн 21°Стан 24°Ска чейин өзгөрөт. Тоолуу аймактарда харматан (декабр­дын аягында Сахарадан соккон кургак &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; муз­дак шамал) учурунда 12°Ска чейин төмөндөшү мүмкүн. Айлык орт. &lt;abbr data-short=&quot;темп-ра&quot; data-full=&quot;температура&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;температура&lt;/abbr&gt;сы 25°Стан жого­ру; жээк тилкедеги аптап ысыкты деңиз бризи жумшартып турат. Жаан-чачындын жылдык өлчөмү ички аймактарында 1500-2000 лыеден Ат­лантиканын жээгинде 4000 лыиге чейин. Бүт ай­магында кургакчыл (ноябрдын ортосунан ап­релдин ортосуна чейин) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жаанчыл (апрел­ден октябрдын аягына чейин) сезондор байка­&lt;abbr data-short=&quot;лат.&quot; data-full=&quot;латынча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;латынча&lt;/abbr&gt; Эң жаанчыл мезгили - июнь-август айла­ры. Дарыя тармагы жыш, суусу мол; бардыгы Атлантика океанынын алабына кирет. Эң ири 6 дарыясынын (Мано, Лоффа, Сент-Пол, Сент­Жон, Сестос, Кавалли) алабы өлкөнүн аймагы-&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛИБЕРИЯ_2.jpg|thumb|ЛИБЕРИЯ]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛИБЕРИЯ_3.jpg|thumb|Масштабы 1:6 750000]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;нын 60%тен ашык аянтын ээлейт. Дарыялары босоголуу, ортонку &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жогорку агымдары энер­гия ресурстарына бай. Сент-Пол д-нда гана ча­тынан 80 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; аралыкка чейин кеме жүрөт. Ар бир адамдын суу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; жылдык камсыз болуусу 66,5 миң &lt;em&gt;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.&lt;/em&gt; Айдоо аянтынын 3%и гана сугат жер.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Аймагынын 75% аянтынан ашыгы кызыл­сары &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; кызыл ферралит топурактуу. Жээк түздүктөрүнө кумдуу, дарыя өрөөндөрүнө саз топурактары мүнөздүү; саздуу жерлерине шалы өстүрүлөт. &lt;abbr data-short=&quot;Түн.&quot; data-full=&quot;Түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Түндүк&lt;/abbr&gt;-батышында жарым-жартылай жалбырагын күбүүчү, &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt;-чыгышында дайыма жашыл нымдуу токойлор таралган. Анда кы­зыл, палисиндр, каучуктуу (гевея) ж. б. баалуу дарактар, &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt; кофе дарагы, шарап &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; май пальмасы өсөт. Л-нын &lt;abbr data-short=&quot;борб.&quot; data-full=&quot;борбордук&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;борбордук&lt;/abbr&gt; бөлүгү узак уба­кыт бою а. ч-нда пайдаланылгандыктан, дээр­лик токойсуз. Өлкөнүн аймагынын 40%инде табигый өсүмдүктөр а. ч. жерлери &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; айкалы­шып жатат. Жээктей мангр токою &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; саздуу жерлер жатат. Биол. ар түрдүүлүгү &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; Л. Ба­тыш Африкадагы алдынкы орундардын бирин ээлейт. Токоюн түрдүү маймылдар (кызыл ко­лобус, батыш шимпанзеси, потто, галаго ж. б.), токой пили, сөөлдүү доңуз, барс, жаныш, ки­дик бегемот, токой антилопасы ж. б. мекендейт.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Коргоого алынган табигый аймак өлкөнүн 15% жерин ээлейт; алардын эң ирилери: Сапо улут­тук паркы (Батыш Африкадагы табигый &lt;/p&gt;&lt;p&gt;тро­пик токоюнун эң ири массиви), Маунт-Нимба биосфералык резерваты (Гвинея, Кот-д Ивуар өл­көлөрү &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; чектешкен жерде, шимпанзе корго­лот); булар &lt;em&gt;Бүткүл дүйнөлүк мурастын&lt;/em&gt; тизме­сине кирген.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;К а л к ы. &lt;/strong&gt;Л-нын калкынын басымдуу бөлүгү (96,3%и) нигер-конго тилинде сүйлөгөндөр: &lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; түндүгүн манде (48,3%), түндүгүн &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;түн.&quot; data-full=&quot;түндүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түндүк&lt;/abbr&gt;-ба­тышын атлантика (10,5%) тилдеринде сүйлө­гөн элдер, түштүгүн крулар (35,4%) мекендейт. Монровияда либериялыктар, АКШлыктар да жашайт. Өлкөнүн калкы 1960-жылдардан баш­тап дээрлик 3,5 эсеге өскөн. Төрөлүү (2008-ж. 1000 адамга 42,9 бала) өлүм-житимден (21,4 адам) эки эсе ашык. Өспүрүмдөр (15 жашка че­йинкилер) 44% ти, эмгек жашындагылар (15- 64 жаштагылар) 53,2%ти, 65тен ашкандар 2,8%ти түзөт. Адам өмүрүнүн күтүлгөн орт. узак­тыгы 41,8 жыл (эркектерде 40,7, аялдарда 43 жыл). Калкынын орт. жыштыгы: 1 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; жер­ге 31,3 адам. Эң жыш Л-нын батышында - Монтсеррадо графтыгында (1 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; жерге орто эсеп &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; 599,4 адам; мындагы 1,7% жерге өлкөнүн калкынын 33%те-йи, &lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; Монровияда 29% и) &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; ага чектеш жайгашкан Маргиби графты­гында отурукташкан. Эң сейрек өлкөнүн &lt;abbr data-short=&quot;түш.&quot; data-full=&quot;түштүк&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;түштүк&lt;/abbr&gt;- чыгышында (12 адам). Шаар калкы 60%тей (2008). Эң ири шаарлары - Монровия, Ганта, Бьюкенен, Гбарнга, Каката. Өлкөнүн калкынын 40%тейихристиандар, &lt;abbr data-short=&quot;а. и.&quot; data-full=&quot;анын ичинде&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;анын ичинде&lt;/abbr&gt; 30%тейи протестант деноминациясынын өкүлдөрү, 5%ке жакыны католиктер; 16%тейи мусулман сүннөттөр; 43%тейи &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; диндерди туткандар.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Т а р ы х ы.&lt;/strong&gt; 15-к-дын 2-жарымында Л. ай­мактарына европалыктар келип, &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; африка­лык элдер (кру тилиндегилер) &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; соода байла­ныштарын түзө баштаган. 1821-ж. &lt;abbr data-short=&quot;Амер.&quot; data-full=&quot;Америкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Америкалык&lt;/abbr&gt; коло­ниялоо коому (1816-ж. түзүлгөн) бошотулган &lt;abbr data-short=&quot;амер.&quot; data-full=&quot;америкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;америкалык&lt;/abbr&gt; кулдарды көчүрүү үчүн &lt;abbr data-short=&quot;жерг.&quot; data-full=&quot;жергиликтүү&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жергиликтүү&lt;/abbr&gt; уруу башчы­сынан Месурадо тумшутундагы жерлерди сатып алган. Алгачкы топтору бул аймакка 1822-ж. келе баштаган. Алар өздөштүргөн аймак Ли­берия (&lt;abbr data-short=&quot;лат.&quot; data-full=&quot;латынча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;латынча&lt;/abbr&gt; ЫЪег - эркин) деп аталган. 1834- 36-ж. Л-да (Африканын батыш жээгинде) бири­бирине көз карандысыз Мэриленд, Баса-Ков &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Миссисипи ж. б. кыш. пайда болгон. 1839-ж. 1-апрелде Л. кыш-нын ортосунда ын­тымак түзүлүп, биригишкен. 1847-ж. 26-июлда Л. респ. деп жарыяланган. 1880-1900-жылдар­да Л. аймактарын (44% ин) Улуу Британияга &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Франция аннексиялап, аларды өздөрүнүн колониялык ээликтерине кошуп алышкан. 1911-ж. АКШнын колдоосу &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; Улуу Британия &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Францияга көз карандылыктан бошонуп, өз чек арасын кайра калыбына келтирген. 1- дүйнөлүк согуштан кийин Л-га &lt;abbr data-short=&quot;амер.&quot; data-full=&quot;америкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;америкалык&lt;/abbr&gt; капитал кире баштап, каучук алуучу плантацияга ай­ландырылган. 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде (1944-ж. Л. гитлерчилерге каршы коалицияга&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛИБЕРИЯ_4.jpg|thumb|Либерия Республи­касынын Президен­ти Эллен Жонсон­Серлиф.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;кошулган) АКШ өз аскерлерин &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; аскер тех­никасын &lt;abbr data-short=&quot;Ы. Чыгыш&quot; data-full=&quot;Ыраакы Чыгыш&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Ыраакы Чыгыш&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; Ж. Чыгышка жөнөтүү үчүн Л. аймагын пайдаланган. Л-да АКШнын согуш базалары (1942-ж. Робертсфилл ш-нда &lt;abbr data-short=&quot;амер.&quot; data-full=&quot;америкалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;америкалык&lt;/abbr&gt; аскер-аба базасы, 1943-ж. Монровия ш-нда порт ж. б.) курулган. 1959-ж. АКШ &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; аскердик келишимге кол коюлган. Л-да саясий реформалар жүргүзүлүп, жарандардын ортосун­дагы теңсиздик жоюлуп, өлкөнүн бардык жа­рандары бирдей шайлоо укуктарына ээ болгон. 1980-ж. 12-апрелдеги аскердик төңкөрүштүн (улук сержант С. К. Доу уюштурган) натыйжа­сында &lt;abbr data-short=&quot;мамл.&quot; data-full=&quot;мамлекеттик&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;мамлекеттик&lt;/abbr&gt; бийликтин убактылуу органы - Элдик куткаруу кеңеши (1984-жылдан Убакты­луу улуттук ассамблея) түзүлгөн. 1985-жыл­дан С. К. Доунун авторитардык режими өкүм сүргөн. 1989-ж. декабрда Либерия Улуттук пат­риоттук фронту (мурдагы &lt;abbr data-short=&quot;мамл.&quot; data-full=&quot;мамлекеттик&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;мамлекеттик&lt;/abbr&gt; кызматкер Ч. М. Д. Т. Тейлор жетектеген) Доу режимине каршы куралдуу күрөш баштаган. 1990-ж. Ли­берияда өткөөл өкмөт түзүлүп, бири-бирине ка­рама-каршы топтордун күрөшү токтогон эмес. 1994-ж. БУУнун жардамы &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; өткөөл коалиция­лык өкмөт пайда болгон. Бирок Л. аймагында жарандык согуш 2003-ж. чейин улантыла бер­&lt;abbr data-short=&quot;ген.&quot; data-full=&quot;генетикалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;генетикалык&lt;/abbr&gt; 2003-ж. 18-августта Аккра ш-ндагы (Гана) тынчтык келишимдин негизинде Убактылуу өкмөт &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; бир палаталуу парламент түзүлгөн. 2005-ж. 8-ноябрда алгачкы демокр. шайлоолор өткөрүлгөн. Дүйнөлүк банктын мурдагы кызмат­кери Эллен Жонсон-Серлиф айым Л-нын прези­денттигине (Африка континентиндеги биринчи аял-президент) шайланган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Ч а р б а с ы.&lt;/strong&gt; Л. - дүйнөдөгү начар өнүккөн өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү 1,53 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; доллар (2008); аны киши башына бөлүштүргөндө 500 доллардан туура келет. Калкынын жары­мына жакыны өтө жакырчылыкта жашайт. 1980-2000-жылдардагы куралдуу кагылышуу­дан ки-йин өлкөнүн экономикасы өтө жабыр­каган. 2005-жылдан ал акырындап калыбына келе баштады. Л-нын желеги &lt;abbr data-short=&quot;м-н&quot; data-full=&quot;менен&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;менен&lt;/abbr&gt; 2,2 миң чет өлкөлүк кеме жүрөт; бул көрсөткүч &lt;abbr data-short=&quot;б-ча&quot; data-full=&quot;боюнча&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;боюнча&lt;/abbr&gt; Л. дүйнөдө Панамадан кийинки 2-орунда. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ошон­дой АКШ, Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн, Япониянын, чет элдик түрдүү уюмдардын кар­жылоосунун мааниси зор. &lt;abbr data-short=&quot;Мамл.&quot; data-full=&quot;Мамлекеттик&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Мамлекеттик&lt;/abbr&gt; &lt;abbr data-short=&quot;экон.&quot; data-full=&quot;экономикалык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;экономикалык&lt;/abbr&gt; саясат - чарбада жеке менчик сектордун өнүгүшүнө &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; чет элдик инвестицияны тартууга багытталган. 2007-ж. 350 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;кВт-с&lt;/em&gt; (1989-ж. 1,2 &lt;abbr data-short=&quot;млрд&quot; data-full=&quot;миллиард&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллиард&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;кВт-с) &lt;/em&gt;электр энергия (негизинен ГЭСтен) өндүрүлгөн. Минералдык сырьё өндүрүү ИДПни 0,2% ке че­йин гана камсыз кылат. 2008-ж. 60,5 миң &lt;em&gt;кар &lt;/em&gt;(2000-ж. 170 миң &lt;em&gt;кар)&lt;/em&gt; алмаз, 20,1 мин ун­ция алтын өндүрүлгөн. &lt;abbr data-short=&quot;О. эле&quot; data-full=&quot;Ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Ошондой эле&lt;/abbr&gt; темир казылып алынат. Иштеп чыгаруу ө. ж. продукциясы ИДПнин 12,7% ин түзөт; анын 70% и алкогол­суз ичимдиктер, 24,5%и цемент (2008).&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛИБЕРИЯ_5.jpg|thumb|Либерия акчасы - либерия доллары.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;Экспорттук а. ч. продукциясынын негизги бөлүгү ири плантация чарбаларында өндүрүлөт. Өндүрүштөрү тамак-аш продукциясына болгон ички муктаждыкты канааттандыра албайт; азык-түлүктү сырттан сатып алат. Л-нын ай­магынын 5,4%ке жакын аянты иштетилет (анын 2%и көп жылдык өсүмдүктөр). &lt;abbr data-short=&quot;Агр.&quot; data-full=&quot;Агрардык&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;Агрардык&lt;/abbr&gt; не­гизги продукциялары: накта каучук, кофе, ка­као, пальма ядросу &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; майы, бал камыш, таме­ки. Гевея плантациясынын аянты 200 миң &lt;em&gt;га, &lt;/em&gt;анын 140 миң гасы чет өлкөлүк компанияларга таандык. Негизги а. ч. өсүмдүгү - шалы (күрүч), &lt;abbr data-short=&quot;о. эле&quot; data-full=&quot;ошондой эле&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;ошондой эле&lt;/abbr&gt; кассава, таро, ямс, батат, банан, ананас, жашылча, жер жаңгак, цитрус өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Мал чарбасы негизинен экстенсив­дүү. Токой 6 &lt;abbr data-short=&quot;млн&quot; data-full=&quot;миллион&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;миллион&lt;/abbr&gt; &lt;em&gt;га&lt;/em&gt; жерди ээлейт. Балык кар­малат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Транспорттун негизги түрү - автомобиль транспорту. Автомобиль жолунун уз. 10,6 миң &lt;em&gt;км,&lt;/em&gt; т. ж-нуку 429 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; (негизги трассалары: Мон­ровия - Бонг, Екена - Бьюкенен, Мано - Ри­вер - Монровия. Дениз соода флоту 2204 кеме­ни камтыйт, анын 2109 кемеси чет элдик кеме ээлерине таандык. Деңиз порттору: Монровия, Бьюкенен, Гринвилл, Харпер, Маршалл, Робер­тспорт. Эл аралык Робертс аэропорту (Монро­виядан 60 &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; аралыкта) бар.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Экспортко накта каучук, алтын, алмаз, кофе, какао, темир кенташын чыгарат; негизги им­порттук шериктери: Мавритания, Полыпа, Гер­мания, АКШ, Испания. Сырттан азык-түлүк &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; тирүү мал, машина &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; жабдууларды, нефть продуктуларын, ө. ж. товарларын ж. б. сатып алат. Негизги экспорттук шериктери: Кытай, Нидерланд, Кот-д’Ивуар, Индия, Бельгия, АКШ.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Маданияты.&lt;/strong&gt; Билим берүүсү мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү акысыз толук орто, кесиптик даярдоону &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; ЖОЖдорду кам­тыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуу­лугу 60% (2012). Л. &lt;abbr data-short=&quot;мамл.&quot; data-full=&quot;мамлекеттик&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;мамлекеттик&lt;/abbr&gt; (1851), Каттингтон (1889) &lt;abbr data-short=&quot;ун-т&quot; data-full=&quot;университет&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;университет&lt;/abbr&gt;тери алардын алдындагы &lt;abbr data-short=&quot;ж-а&quot; data-full=&quot;жана&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;жана&lt;/abbr&gt; өз ал­дынча &lt;abbr data-short=&quot;ин-т&quot; data-full=&quot;институт&quot; data-extended=&quot;true&quot;&gt;институт&lt;/abbr&gt;тар, коллеждер иштейт. Гезиттери англис тилинде чыгат. Улуттук маалымат агент­тиги (1978), радиоуктуруусу (1927), телекөрсө­түүсү (1964) иштейт.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ад.: Республика Либерия. Справочник. М., 1990; &lt;em&gt;Смирнов Е. Г.&lt;/em&gt; Очерки экономической истории Либерии Сьерра-Леоне. М., 1997; &lt;em&gt;Френкель М. Ю.&lt;/em&gt; История Либерии в новое и новейшее время. М., 1999; Либерия // Болыпая Российская энциклопедия. М., 2010. &lt;/p&gt;<br /> <br /> [[Category:5-том,_50-100_бб]]</div>

vol5_>KadyrM