https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1 2026-08-27T17:53:40Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=83271&oldid=prev 2026-08-27T17:50:08Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=83271&amp;oldid=82891">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82891&oldid=prev 2026-08-27T17:33:08Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=82891&amp;oldid=83272">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=83272&oldid=prev 2026-08-27T17:16:37Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=83272&amp;oldid=82892">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82892&oldid=prev 2026-08-27T17:02:43Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=82892&amp;oldid=82516">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82516&oldid=prev 2026-08-27T17:00:11Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">17:00, 27 Август (Баш оона) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82087&oldid=prev 2026-08-27T16:53:21Z

<p>1 версия</p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=82087&amp;oldid=82515">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Kadyrm https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82515&oldid=prev 2026-08-27T16:33:08Z

<p></p> <a href="//encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&amp;diff=82515&amp;oldid=82086">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

vol5_>KadyrM https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9B%D0%90%D0%9E%D0%A1&diff=82086&oldid=prev 2026-08-27T16:33:08Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_1_article_title&quot;&gt;ЛАОС, &lt;/strong&gt;Лаос Элдик Демократиялык Республикасы (Саталаналат Пасатипа­тай Пасасон Лао) - Түш.-Чыгыш Азиядагы мам­лекет. Индикытай ж. а-нда жайгашкан (ре­гиондогу деңиз чулгабаган жалгыз өлкө); баты­шынан Тайланд (чек арасынын басымдуу бөлүгү&lt;/p&gt;&lt;p&gt;[[File:ЛАОС_1.jpg|thumb]]&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Меконг д. аркылуу өтөт), түндүгүнөн Кытай, Мьянма, чыгышынан Вьетнам, түштугунөн Кам­божа м-н чектешет. Аянты 236,8 миң клг&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Кал­кы 6,1 млн (2010). Борбору - Вьентьян. Расмий тили - лаос тили. Акча бирдиги - кип. Адм,- айм. жактан 16 провинцияга ж-а борборго баш ийген Вьентьян ш-на бөлүнөт (к. таблицаны).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Администрациялык-аймактык бирдиги (2009)&lt;/p&gt;&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Адм. бирдиги&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аянты, миң &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt;&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Калкы, миң&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Адм. борборлору&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Провинциялары&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Аттапы&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;10,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;122,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Аттапы&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Бокэу&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;6,2&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;158,7&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Хуайсай&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Боликхамсай&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;14,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;251,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Паксан&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Вьентьян&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;22,0&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;458,2&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Пхонхонг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Кхаммуан&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;361,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Тхакхек&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Луангнамтха&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;9,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;157,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Луангнамтха&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Луангпхабанг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;418,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Луангпхабанг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Пхонгсали&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;171,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Пхонгсали&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Саваннакхет&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;21,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;881,6&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Саваннакхет&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сайнябули&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;353,8&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сайнябули&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Салаван&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;10,7&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;351,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Салаван&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Секонг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;7,7&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;94,0&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Ламан&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сиангкхуанг&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;247,0&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Пхонсаван&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Тямпасак&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;15,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;641,1&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Паксе&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Удомсай&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;15,4&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;286,0&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Сай&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Хуапхан&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Борборго&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;16,5&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;292,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Самныа&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;караган шаар Вьентьян&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;3,9&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;765,3&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;p&gt;Вьентьян&lt;/p&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;p&gt;Л. - БУУнун (1955), Бейтарап кыймылынын (1955), ЭВФтин (1961), Эл аралык реконструк­циялоо ж-а өнүктүрүү банкынын (1961), Түш,- Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциациясынын (1997) мүчөсү, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун бай­коочусу статусуна ээ.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Мамлекеттик түзүлүшү.&lt;/strong&gt; Л. - унитардык мам­лекет. Конституциясы 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы - аралаш респ. Мамлекет башчысы - президент (5 жылга шайланат). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы - бир палаталуу парламент (Улуттук чогулуш). Аткаруу бийлигин премьер-министр жетекте­ген өкмөт ишке ашырат. Башкаруучу партия - Л. элдик рев-ялык партиясы - өлкөдөгү жал­гыз саясий партия болуп саналат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Табияты. &lt;/strong&gt;Л. - тоолуу өлкө. Түндүгүн орто бийик­тиктеги кырка тоолор (бийикт. 2257 &lt;em&gt;м,&lt;/em&gt; Лой чо­кусу) ж-а плато ээлейт. Кырка тоолордун көбү субмеридиан багытында жайгашып, капталда­ры терең капчыгайлар м-н тилмеленген. Ме­конг д-нын имерилишинде Сиангкхуанг плато­су (2819 &lt;em&gt;м,&lt;/em&gt; Биа чокусу, Л-тун эң бийик жери) жайгашкан. Вьетнам м-н чектеш жерин Чыон-&lt;/p&gt;&lt;p/&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛАОС_2.jpg|thumb|ЛАОС]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;гшон тоолорунун &lt;em&gt;(Аннам тоолору)&lt;/em&gt; түш.-батыш капталы ээлейт (бийикт. 2711 &lt;em&gt;м).&lt;/em&gt; Акиташ тектүү жерлеринде рельефтин карсттык формалары кездешет. Түштүгүндө Болавен жанартоо пла­тосу (1568 &lt;em&gt;м)&lt;/em&gt; орун алган. Л-тун аймагынын 20% ке жакынын (батыш чек арасын бойлой жайгашкан) Меконг д-нын ж-а анын куймала­рынын аллювий түздүктөрү ээлейт. Негизги кен байлыктары: жез, алтын, күмүш, таш көмүр, лигнит, калай, коргошун-цинк, барит, боксит, темир, о. эле асыл таштар (сапфир, рубин), ку­рулуш материалдары ж. б. Климаты субэква­тордук муссондук; январдын орт. темп-расы түн­дүгүндө 15°Стан (тоолордо үшүк жүрүп турат) түштүгүндө 23°Ска чейин. Жайы ысык, июлду­ку 28-30°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 1300-1700 &lt;em&gt;мм,&lt;/em&gt; тоолордо 3700 &lt;em&gt;ммге&lt;/em&gt; чейин. Май­дан ноябрга чейин - жаанчыл ысык сезон, ноябрдан мартка чейин кургак жылуу, март­апрель кургак ж-а ысык болуп, күндүзгү макси­мум темп-ра 40°Стан ашат. Л-тун дарыялары Түш. Кытай деңизинин алабына кирет. Эң ири дарыясы - Меконг. Өлкөнүн батыш чек арасы аркылуу агып өтөт. Анын нугундагы &lt;/p&gt;&lt;p&gt;шаркы­ратмалар ж-а босоголор ке­ме каттоону кыйындатып, Камбожа м-н чек арасын­дагы шаркыратмалар кеме­лердин деңизге чыгуусуна тоскоолдук кылат. Л-тун аймагындагы Меконгдун ири куймалары: У, Нгым, Кадинг, Вангхианг. Түн. тарабынан Ма д. агып өтөт. Ар бир адамдын суу м-н жылдык камсыз болуу­су (54 миң &lt;em&gt;м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; чамасында) б-ча Азияда алдынкы орун­да. Тоонун кызыл-сары фер­раллит топурагы басымдуу, Меконгдун түздүктөрүн көп жылдар бою шалы эгилген­диктен, өтө өзгөрүүгө дуу­шарланган латериттик глей ж-а шалбаанын иллю­вий топурактары ээлейт. Аймагынын &lt;sup&gt;г&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; бөлүгүнөн ашыгы муссон токою (тик, бамбук, сандал, кызгылт, кара, дарак ж. б.) м-н кап­талган. 1000 мден жогору магнолия, лавр аралашкан дайыма жашыл жазы жал­бырактуу/токой, тоолордун &#039;кыр бөлүгүндө эмен, кызыл карагай өскөн аралаш то­кой таралган. Плато ж-а өрөөндөрүнө экинчи жолку саванна мүнөздүү. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Жаны­барлар дүйнөсүнө бай: пил, жолборс, кабылан, пантера, ак төш аюу, доңуз, маймылдар (гиб­бон, макака, кындыгый), жыландар (кобра, питон), кескелдирик, крокодил ж. б. 4,4 млн &lt;em&gt;га &lt;/em&gt;жер коргоого алынган; биол. ар түрдүүлүктү (не­гизинен токой резерваттары) сактоо максатын­да 22 улуттук аймак уюшулган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Калкы. &lt;/strong&gt;Негизги калкы - лаостуктар. Көпчү­лүгүн (62,3%ин) тай элдери түзөт: лао - 46,5%, тоолук тайлар - 12,8%, тайлар -2,2%, шан­дар - 0,8% . Монкхмер элдери - 26,4% , вьет­тер - 3,1%, кхмерлер - 0,1% . Л-тун түндугүндө мяо-яо, тибет-бирма элдери, кытайлар жашайт. Мамл. дини - буддизм. Л-тун калкынын саны тез өсүүдө (1985-ж. 3584 миң болсо, 2005-ж. 5609 миңге жеткен). Калктын табигый өсүү темпи 2,3%тен ашат (2009); төрөлүү 1000 адамга 34,0 бала туура келет, өлүм-житим 10,8 адам. Кал­кынын жашынын узактыгы: эркектердики 54,5 жаш, аялдардыкы 58,8. Калкынын орт. жыш­тыгы 1 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; жерге 25,8 адам туура келет (2010). Күрдүү топурактуу дарыя өрөөндөрүндө 1 &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2 &lt;/sup&gt;&lt;/em&gt;жерге 100 адамга чейин жетет, тоолуу аймактар­да сейрек отурукташкан. Шаар калкы 33% (2011). Ири шаарлары: Вьентьян, Паксе, Саван­накхет, Луангпхабанг. Л-тун экономикасында 2,1 млнго жакын адам иштейт, алардын 80% и а. ч-нда, 20% и ө. ж-да, курулушта ж-а тейлөө чөйрөсүндө эмгектенет.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Тарыхы. &lt;/strong&gt;Л. аймагын адам палеолит доорунда эле мекендеген. 3-12-к-да Л-тун Түш. ж-а Борб. аймактарында Фунань, Ченла ж-а Камбужаде­ша кхмерлер мамлекетинин таасири күчөгөн. 1-миң жылдыктын ортосунда Түш. Кытайдан (негизинен Наньчжао мамлекети) тай тилдүү эл­дер Л-ко көчүп келип, жерг. элдер м-н ассими­ляцияланган. Алар алгач мыанги уруу бирикме­син түзүп, кийин феодалдык княздыктарга ай­ланган. 1353-ж. бул княздыктар Лансанг феод. мамлекетине бириккен. Анын негиздөөчүсү, түн. мыангдардын канзаадасы Суа Фангум (1353-71 же 1393) аскердик ж-а адм. реформаларды жүргүзүп, вице-король, аскер башчы, кеңеш кыз­маттарын киргизип, Л. аймагын провинциялар­га бөлгөн. 1563-ж. борбору Луангпхабангдан Вьентьян ш-на көчүрүлгөн. 16-17-к-дын 2-жары­мында Лансанг кубаттуу мамлекетке айланган. Бирок бийлик үчүн болгон ырксыздыктын ке­сепетинен 1707-ж. Луангпхабанг ж-а Вьентьян королдуктарына бөлүнүп кеткен.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;1893-ж. Л-ту Франция каратып, өзүнүн коло­ниясына айландырган. Л. эли фр. үстөмдүккө каршы улуттук-боштондук кыймылын (1918- 22; 1910-36) уюштурган. 2-дүйнөлук согушта Л-ту Япония басып алган (1941). Япон баскын­чыларына каршы элдик күрөштүн жүрүшүндө Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймылы пайда болгон. 2-дүйнөлүк согушта Япония жеңилген­ден кийин Лао Ит-сала («Эркин Лаос») кыймы-&lt;/p&gt;&lt;p/&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛАОС_3.jpg|thumb|Лаос аскерлери. 1965.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;лы фр. үстөмдүккө каршы көтөрүлүш чыгарып, 1945-ж. 12-октябрда Л-тун көз карандысызды­гын жарыялап, Л. Патхет Лао («Лао өлкөсү») деп аталган. Элдик ассамблея ж-а өкмөт түзулүп, убактылуу конституциясы кабыл алынган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;1946-ж. Франция өзүнүн позицияларын кай­ра калыбына келтирүүгө умтулуп, Л-ту басып алат. Бирок патриоттук күчтөрдүн улуттук-бош­тондук күрөшүнүн күчөшүнөн улам Франция 1953-ж. 22-октябрда Л-ту көз каранды эмес мам­лекет деп тааныган. 1954-ж. Женева кеңешме­си б-ча Л-тун көз каранды эместигин дүйнө эли таанып, Франция Л-тон аскерин алып кетуүгө аргасыз болгон. Л. мамлекетинин өнүгүшүнө АКШ кедерги болуп, Л-ту Индикытайдагы стра­тегиялык согуш базасына айландырууга умтул­ган. АКШнын түрткүсү м-н оңчул элементтер 1954-ж. жарандык согуш баштаган.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Дүйнөлүк коомчулук колдогон улуттук-пат­риоттук кучтөрдүн ийгиликтеринин натыйжа­сында Л-тогу абал сүйлөшүүлөр аркылуу жөнгө салынган. 1964-жылдан АКШ Л-тун иштерине кийлигишүүнү кучөтүп, ошол жылдын май ай­ында амер. авиация Л-тун түш. райондорун бом­балаган. Лаостун патриотчул күчтөрү көп уза­бай аларды сүрүп чыгып, контрчабуулга өткөн. 1973-ж. Л. патриоттук фронту (ЛПФ) м-н Вьен­тьян өкмөтү тынчтык келишимин түзгөн. Су­ванна Фума жетектеген улуттук биримдиктин коалициялык Убактылуу өкмөтү ж-а Суфану­вонг башкарган Улуттук саясий консультация­лык кеңеш түзүлгөн. 1975-ж. эски администра­циянын ордуна элдик к-т тузүлгөн. 1975-ж. 1- 2-декабрда Лаос Элдик Демокр. Респ. (ЛЭДР) жарыяланып, Жогорку элдик чогулуш (1992- жылдан Улуттук чогулуш) ж-а ЛЭДР өкмөтү түзулгөн. Суфанувонг президент, Кейсон Фом­вихан ЛЭРП (Л. элдик-рев-ячыл партиясы) БКнын генералдык секретары - премьер-министр болуп шайланган. 1980-жылдары Л-то социа­лизмди куруу курсу башталган. Чарбалык кы­йынчылыктарга байланыштуу ЛЭДР жетекчи­лиги 1985-ж. «жаңы экономикалык механизм­дин» түзүлгөндүгүн жарыялап, менчиктин ар&lt;/p&gt;&lt;p&gt;кандай түрлөрүнө (мамл., кооперативдик, же­келик, аралашма) жол берген. 1990-жылдардын башында Л. батыш өлкөлөрү ж-а эл аралык финансы уюмдар м-н мамиле түзүүгө багыт ал­ган. 1991-ж. Л-тун Конституциясы кабыл алы­нып, 1992-ж. Улуттук чогулушка шайлоолор өткөрүлгөн. Президенттери: Кейсон Фомвихан (1991-92), Нухак Пхумсаван (1992-98), Кхам­тай Сипхандон (1998-2006), Тюммали Сайнясон (2006-жылдан).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong data-text-type=&quot;type_2_section_header&quot;&gt;Чарбасы. &lt;/strong&gt;Л. дүйнөдөгү начар өнүккөн өлкө­лөрдүн катарына кирет. ИДПнин көлөмү 14,6 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 2,1 миң доллардан туура келет. Мамл. экон. саясаттын негизги багыты - чарбанын жеке мен­чик секторун өнүктүрүүгө ж-а чет өлкөлүк инве­стициянын келишине шарт түзүү. Түз түшкөн чет өлкөлүк капиталдык салымдын көлөмү 971,4 млн доллар (2007); анын 56,1%и ө. ж-на (гид­роэнернетика, кен байлык казып алуу, жыгач даярдоо), 25,5%и тейлөө чөйрөсүнө (туристтик, мейманкана ж-а ресторан бизнеси, байланыш тармагы ж. б.), 18,4% и а. ч-на бөлүнөт. Инвес­тиция Кытай, Тайвань, Вьетнамдан, о. эле Ав­стралия, Канада, Корей Респ., Россия ж. б. өлкөлөрдөн түшөт. Экон. өнүгүүсүнүн негизги проблемалары - калктын басымдуу бөлүгүнүн жакырдыгы, чарбалык (а. и. транспорттук) ин­фраструктуранын начар өнүккөндүгү, о. эле да­сыккан кадрлардын жетишсиздиги болуп сана­лат. ИДПнин структурасында а. ч-нын үлүшү 39,2%, ө. ж. м-н курулуштуку 33,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 26,9% (2009).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ө. ж. - экономиканын эң тез өнүгүп жаткан сектору. 2007-ж. 3075 млрд &lt;em&gt;кВт-с&lt;/em&gt; электр энер­гиясы өндүрүлгөн. Анын 97% ке жакыны ГЭС­ке таандык. Лигнит (2007-ж. 620 миң т), антра­цит (35 миң т), алтын, жез, күмүш, цинк, гипс, асыл таштар, анын ичинен сапфир (1200 миң &lt;em&gt;кар),&lt;/em&gt; акиташ теги, барит, сал туз, гранит ж. б. өндүрүлүп, иштетилет. Болот куюу, электрон­дук приборду кураштыруу, транспорттук кара­жаттар, а. ч. шаймандары, булгаары, парфю­мерия, карапа буюмдары, дары-дармек, куру­луш материалдары (цемент ж. б.), тигүү, тамак­аш, тамеки ө. ж&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;. ишканалары иштейт. Өлкөнүн аймагынын 4,3% тен ашык аянты иштетилет, анын 4,0%и - айдоо жер, 0,3% и - көп жыл-&lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛАОС_4.jpg|thumb|Лаос акчасы - кип.]][[File:ЛАОС_5.jpg|thumb|Shape 155]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;дык өсүмдүктөр. Сугат жери 1,8 мин &lt;em&gt;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/em&gt; (2003). Чакан чарбалар басымдуу. Маанилүү тамак-аш продуктусу - күрүчкө болгон муктаждыкты өлкө толук канааттандырып, аны Тайландга экспорттоо жолго коюлган. Өлкөнүн айдоо аян­тынын У^инен ашык жерине шалы өстүрүлөт. Табияты сугат жерлерден жылына 2 жолу түшүм алууга шарт түзөт. Шалыдан сырткары жүгөрү, батат, кассава, жашылча, дарбыз, банан, мөмө­жемиш, ананас, тех. өсүмдүктөрдөн - тамеки, кофе, бал камыш ж. б. өстүрүлөт. Бардык дый­кан чарбаларында уй асыралат. Бука ж-а буй­вол негизинен талаа жумуштарында, жылкы жүк ташууда пайдаланылат. Чочко, майда жан­дыктар, үй кушу асыралат. Чочко, уй, буйвол, тоок эттери даярдалат. Токой промысели (жы­гач даярдоо, чайыр, дары-дармек ж-а жыттуу чөптөрдү жыйноо), дарыялардан балык кармоо өнүккөн. Тейлөө чөйрөсү (негизинен чет өлкөлүк туристтерди) - экономиканын тез өнүгүп жат­кан сектору. 2007-ж. 1,6 млн турист келген, анын 82% и Түш.-Чыгыш Азия өлкөлөрү ассоциация­сына (негизинен Таиланд, Сингапур, Вьетнам­дан) ж-а 12% и Европа союзуна кирген мамле­кеттерден, 6%и АКШдан келгендер. Туризмден түшкөн киреше 235 млн доллар (2007). Мей­манкана ж-а ресторан бизнеси, ички (дүң ж-а чекене) соода, байланыш тармагы ж-а телеком­муникация өнүккөн.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Автомобиль жолунун жалпы уз. 29,8 миң &lt;em&gt;км &lt;/em&gt;(2006). Темир жолу жок. Ички суу жолунуку 4,6 миң &lt;em&gt;км&lt;/em&gt; (2008; анын 2,9 миң тслшнин фарва­теринин тереңдиги 0,5 &lt;em&gt;мге&lt;/em&gt; чейин, ал аркылуу чакан кемелер гана жүрө алат). Негизги суу транспорт артериясы - Меконг д. ж-а анын ай­рым куймалары. Башкы дарыя порту - Вьен­тьян. Нефть продукту кууру: Винь порту (Вьет­нам) - Вьентьян (Л-тун аймагында - 540 &lt;em&gt;км). &lt;/em&gt;9 аэропорт иштейт; эл аралык аэропорттору Вьентьян (Ваттай), Луангпхабанг, Паксе ш-нда жайгашкан.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Экспортунда түстүү металл концентраттары (жез, цинк, калай), баалуу металлдар (алтын, күмүш) ж-а асыл таштар, электр энергиясы ба­сымдуу, о. эле жыгач, а. ч. продукциялары (а. и. күрүч, кофе), тигилген буюмдар ж. б. чыгары­лат. Экспорттук негизги шериктештери: Тай­ланд, Вьетнам, Кытай, Корей Респ. Машина &lt;/p&gt;&lt;p&gt;ж-а жабдууларды (а. и. автомобиль), нефть про­дуктуларын, керектөө товарларын негизинен Тайланд, Кытай, Вьетнамдан алат.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Маданияты. Билим берүу системасы мектепке чейинки тарбиялоону, милдеттүү 5 жылдык акысыз башталгыч, орто, кесиптик-тех., ата­йын орто ж-а жогорку билим берүүнү камтыйт. 15 жаштан жогору калктын сабаттуулугу 72,5% ти түзөт. Мамл. ж-а менчик ЖОЖдор бар. Ири музейлери, китепканалары Вьентьянда. «Пасасон», «Вьентьян май», «НумЛао», «Алун май», «Кхосана» ж. б. гезит-журналдар бар. Радиоуктуруу 1951-жылдан, телекөрсөтүү 1983- жылдан иштейт. Л. ад-тынын өнүгүшүнө Ин­дия зор таасир көрсөткөн. Индия ад-тынан ком­позициялык ыкмалар м-н сюжеттер алынып, атүгүл буддалык канон болгон сюжеттер өзгөр­түүлөргө учураган. Л. ад-тынын калыптанышы­нын алгачкы мезгилинде (14-15-к.) мифол. ж-а фольклордук эпикалык салттар өтө өнүккөн­дүгүн эпиграфика ж-а жылбаяндар, о. эле буд­да кечилдери тарабынан түзүлгөн диний-дидак­тикалык проза тастыктайт. Л. ад-тынын гүлдө­гөн мезгили 17-к-га туура келет. 18-к-да Лан­санг мамлекетинин кыйрашы м-н Л. ад-ты узак мезгил өнүгүшүн токтоткон. Сиамдык бийлик­тер өлүм жазасы м-н коркутуп,.лаос алфавитин колдонууга тыюу салган. Лаос тилинде ад-ттын кайра жаралышы 1940-жылдары антиколония­лык күрөштүн ж-а улуттук ан-сезимдин жого­рулоо учурунда башталат. Басмаканалардын жоктугунан лаос тилиндеги биринчи гезиттер Таиландда басылган. 1960-ж. ад-т б-ча бирин­чи окуу китеби жазылган. 1975-ж. ЛЭДР бо­луп жарыялангандан кийин рев-ялык жазуу­чулардын чыг-лыгы өнүгө баштаган. Л. иск-во­сунун байыркы эстеликтери болуп эсептелген «Кумаралар өрөөнүндө» жаткан зор гранит идиштер (өлүк коюучу урналар болушу мүмкүн) иск-вонун байыркы эстеликтери болуп эсептел­ген. 2-2,5 миң жыл мурун ушул жерде жаша­ган полинезиялык элдер жараткан делет. Б. з. 1 миң жылдыктын орто ченинде Л-то кхмер­лердин мад-ты өнүгө баштаган. Лансанг мам- &lt;/p&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛАОС_6.jpg|thumb|Луангпхабангдагы Ват Сиенгтхонг храмы.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;лекетинин түзүлүшү м-н (14-к.) буддизм орун алып, Камбожа ж-а Сиам иск-восунун тааси­рин синирген өзгөчө бир көркөм мад-т өнүгөт. Л-тун борбору - Луангпхабанг ш. курулуп, көп сандагы монастырь комплекстери (Сиенгтхонг, Фра-Кео, Сисакет ж. б.) салынган. Л. театры Түш. ж-а Түш.-Чыг. Азия өлкөлөрүнүн театры­на жакын болуп, бий, музыка, пантомима ж-а драманы бириктирет. Театрдын калыптанышы­на буддизмдин таасири тийген. Индиянын «Ра­маяна» эпосунан алынган сценалар Л. театры үчүн негизги драматургиялык материал болуп&lt;/p&gt;&lt;p/&gt;&lt;div class=&quot;imageCaption&quot;&gt;[[File:ЛАОС_7.jpg|thumb|«Рамаяна» спектаклинен көрүнүш. Луангпхабангада­гы Королдук балети.]]&lt;/div&gt;&lt;p&gt;калган. Л-то салттуу театрдын эки түрү бар: аялдардын классикалык сюжеттүү ыр бийи - лахкон най (Королдук балет катары белгилүү. 14-к-да негизделген) ж-а эркектердин бет кеп м-н аткарылуучу сюжеттүү ыр бийи - лакхон кхон. Салттуу Л. театрынын үчүнчү формасы - лакхон нгао куурчак көлөкө театры. 19-к-да Пе­кин театрынын таасиринде лакхон ламлыанг муз. драма театры пайда болгон. Элдик фарс лакхон коом өнүгүүдө. Жыл сайын (1995-жыл­дан) ири театр фестивалы өткөрүлөт.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ад.: Современные ландшафты Зарубежной Азии. М., 2000; &lt;em&gt;Ионесян С. И.&lt;/em&gt; Лаос в XX в. (экономическое развитие). М., 2003; Лаос // Болыпая Российская энциклопедия. Т. 16. М., 2010.&lt;/p&gt;</div>

vol5_>KadyrM