https://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D3%A8%D0%9C%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%95%D0%9AКӨМҮРТЕК - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-27T15:33:58ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0https://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D3%A8%D0%9C%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=42030&oldid=prevvol4>KadyrM, 10:39, 9 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата2026-01-09T10:39:48Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:39, 9 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol4>KadyrMhttps://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%9A%D3%A8%D0%9C%D2%AE%D0%A0%D0%A2%D0%95%D0%9A&diff=42031&oldid=prevKadyrm: 1 версия2026-01-09T05:19:46Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КӨМҮРТЕК</b> (лат. Carboneum), С - <i>элементтер&shy;дин мезгилдик системасынын</i> IV тобундагы хим.<br />
элемент; ат. н. 6, ат. м. 12,011. Жаратылышта<br />
туруктуу эки изотоптун аралашмасынан (<sup>12</sup>С<br />
ж-а <sup>13</sup>С) турат. Радиоактивдүү изотопторунан<br />
маанилүүсү <sup>14</sup>С (Т<sup>1</sup>/<sub>2</sub>=5570 жыл). Электрондорун<br />
оңой берүүчү активдүү металлдар м-н болгон<br />
бирикмелеринде оксистенүү даражасы 4кө бара&shy;бар. Элементтердин басымдуу бөлүгү м-н К. бе&shy;кем <i>коваленттуу байланыштагы</i> бирикмелер&shy;ди берет, ага К-тин сырткы электрондук катма&shy;рындагы 4 электрон толугу м-н катышат. Ошон&shy;дуктан көмүртек IV валенттүү, бирок II валенттүү<br />
бирикмелери да белгилүү, мис., көмүртек окси&shy;ди СО (ис газы). К-тин негизги минералдары:<br />
табигый карбонаттар, күйүүчү кендер (таш<br />
көмүр, күрөң көмүр, нефть, жаратылыш газы,<br />
чым көң, күйүүчү сланецтер) түрүндө топтолгон.<br><br />
К-тин орг. бирикмелери тирүү организмдерди<br />
түзүүчү материал м-н камсыз кылат. Табиятта<br />
алмаз, графит ж-а көмүр түрүндө кездешет. К.<br />
бөлмө темп-расында инерттүү, бирок ысытууда<br />
көптөгөн заттар м-н аракеттенет. Абада ысытуу&shy;да кычкылтек ашыкча болсо, көмүр кычкыл<br />
газына (СО<sub>2</sub>), жетишсиз болсо, К. (II) оксидине<br />
СО чейин кычкылданат да, реакциянын натый&shy;жасында көп сандагы энергия (жылуулук) ж-а<br />
жарык бөлүнүп чыгат. Галогендер м-н болгон<br />
бирикмелеринен төрт хлордуу К. CCl<sub>4</sub> ж-а хло&shy;роформ CHCl<sub>3</sub> чоң мааниге ээ. Кукурт м-н ку&shy;курттуу көмуртекти SC<sub>2</sub> берет. К-тин калыбына<br />
келтиргич касиети металлдардын оксиддери<br />
м-н аракеттенуусундө өзгөчө ачык байкалат,<br />
мис., ZnO + C = Zn + CO. К. жегичтердин тааси&shy;рине (ысытууда да) туруктуу. Төмөнку темп-рада<br />
концентр-ланган кислоталар таасир этпейт, би&shy;рок 100°Сден жогорку темп-рада ысытуудан<br />
аморфтук К. акырындык м-н кычкылданат.<br><br />
К. <i>хлор, бром</i> ж-а <i>йод</i> м-н реакцияга кирип,<br />
галогениддерди берет. Кучтуу окистендиргичтер<br />
(HNO<sub>3</sub>, KClO<sub>3</sub> ж. б.) К-ти окистендирет. Азот<br />
м-н электр тогунун таасиринде цианди (CN)<sub>2</sub>,<br />
H<sub>2</sub>, N<sub>2</sub> аралашмасында ысытканда циан к-та&shy;сын HCN, металлдар м-н жогорку темп-рада кар&shy;биддерди пайда кылат. Алмаздын ири кристалл&shy;дары кооздук буюм катары колдонулат. Ал эми<br />
майда, тунук эмес кристаллдары же жасалма<br />
жол м-н алынган кристаллдары кесуучу, жыл&shy;малоочу ж-а тоо тектерин бургулоочу аспаптар&shy;да пайдаланылат. Графиттин ысыкка ж-а аг&shy;рессивдуу чөйрөлөргө туруктуулугу, электр то&shy;гун жакшы өткөрушу аны ө. ж-да өтө маанилуу<br />
материалдардын катарына коёт. Андан куйма&shy;лар учун калыптар, балкытып эритуу учун ти&shy;гелдер (казандар) ж-а отко чыдамдуу буюмдар<br />
жасалат. О. эле графиттин өтө көп бөлугу электр&shy;тех. ө. ж-нда электроддорду, гальваникалык эле&shy;менттерди ж-а аккумуляторлорду, электр кый&shy;мылдаткычтарын даярдоодо, өтө таза графит яд&shy;ролук реакторлордо нейтрондордун ылдамдыгын<br />
төмөндөтуу учун колдонулат. Көмурдөн суюк<br />
ж-а газ турундөгу куйуучу заттарды, орг. бирик&shy;мелерди синтездеп алууга ж-а кокс, графит ж. б.<br />
заттарды алууга болот. Темир куймаларынын<br />
(чоюн, болот) компоненти катары мааниси чоң.<br />
<i>Б. М. Мурзубраимов.<b></i><br />
</b>[[Категория:4-том, 497-546 бб]]<br />
</div>Kadyrm